Dharmapariksha 9

Dharmaparīkṣā 9

Language: Sanskrit

9.95 — 1 part

9.1

atha te pattanaṃ gatvā paurāṇāṃ purato 'vadan
paurā yuṣmābhirasmākaṃ vyavahāro vicāryatām

9.2

paurairuktā jaḍā bhadrā vyavahāro 'sti kīdṛśaḥ
ete tato vadanti sma ko 'smākaṃ mūrkhagocaraḥ

9.3

avādiṣustataḥ paurā vārtā svā svā nigadyatām
eko mūrkhastato 'vādīt tāvanme śrūyatāmiyam

9.4

dve bhārye piṭharodarye lambastanyau mamorjite
vitīrṇe vidhinā sākṣādvetālyāviva bhīṣaṇe

9.5

prāṇebhyo 'pi priye te me saṃpanne ratidāyike
sarvāḥ sarvasya jāyante svabhāvena striyaḥ priyāḥ

9.6

bibhemyahaṃ tarāṃ tābhyāṃ rākṣasībhyāmivāniśam
sa nāsti jagati prāyaḥ śaṅkate yo na yoṣitaḥ

9.7

krīḍato me samaṃ tābhyāṃ kālo gacchati saukhyataḥ
ekadā śayito rātrau bhavye 'haṃ śayanodare

9.8

ete pārśvadvaye supte dve bāhudvitayaṃ priye
avaṣṭabhyai mamāgatya vegato guṇabhājane

9.9

vilāsāyai mamādāyi bhālasyopari dīpakaḥ
kāmino hi na paśyanti bhavantīṃ vipadaṃ sadā

9.10

prajvalantyadūrdhvavaktrasya mūṣakeṇa durātmanā
pātitā nīyamānā me netrasyopari vartikā

9.11

vicintayitumārabdhaṃ mayedaṃ vyākulātmanā
jāgaritvā tataḥ sadyo dahyamāne vilocane

9.12

yadi vidhyāpayāmyagniṃ hastamākṛṣya dakṣiṇam
tadā kupyati me kāntā dakṣiṇātha paraṃ parā

9.13

tato bhāryābhayagrastaḥ sthitastāvadahaṃ sthiraḥ
sphuṭitvā nayanaṃ yāvad vāmaṃ kāṇaṃ mamābhavat

9.14

jvalitvā sphuṭite 1 netre śaśāma jvalanaiḥ svayam
nākāri kaścanopāyo mayā bhītena śāntaye

9.15

mayā hi sadṛśo mūrkho vidyate yadi kathyatām
yaḥ 1 strītrasto nijaṃ netraṃ dahyamānamupekṣate

9.16

sphuṭitaṃ viṣamaṃ 1 netraṃ strībhītasya yatastataḥ
tataḥprabhṛti saṃpannaṃ 2 nāma me viṣamekṣaṇaḥ

9.17

tanneha vidyate duḥkhaṃ duḥsahaṃ jananadvaye
prāpyate puruṣairyanna yoṣācchandānuvartibhiḥ

9.18

mūkībhūyāvatiṣṭhante pluṣyamāṇe 1 svalocane
ye mahelāvaśā dīnāste paraṃ kiṃ na kurvate

9.19

viṣamekṣaṇatulyo yo yadi madhye 'sti kaścana
tadā bibhemyahaṃ viprā bhāṣyamāṇo 'pi bhāṣitum

9.20

ekatrāvasite' mūrkhe nigadyeti svamūrkhatām
dvitīyeneti prārabdhā śaṃsituṃ dhvastabuddhinā

9.21

ekīkṛtya samastāni virūpāṇi prajāsṛjā
bhārye kṛte mamābhūtāṃ dve śaṅke 'rkaphalādhare

9.22

kapardakadvije kṛṣṇe dīrghajaṅghāṅghrināsike
sadṛśe kaṃsakārāṇāṃ devyāḥ śuṣkakaroruke

9.23

rāsabhoṃ śūkarīṃ kākīṃ bhakṣaṇāśaucacāpalaiḥ
ye jitvā rejaturnindye kadannodvāsitāntike

9.24

vahantī paramāṃ prītiṃ preyasī caraṇaṃ mama
ekā kṣālayate vāmaṃ dvitīyā dakṣiṇaṃ punaḥ

9.25

ṛkṣo kharīti saṃjñābhyāṃ tābhyāṃ sārdhamanehasi
prayāti ramamāṇasya līlayā sukhabhoginaḥ

9.26

ekadakṣoṃ nicikṣepe prakṣālya prītimānasā
pādasyopari me pādaṃ prāṇebhyo 'pi garīyasī

9.27

vilokya vegataḥ kharyā kramasyopari me kramaḥ
bhagno musalamādāya dattaniṣṭhuraghātayā

9.28

ṛkṣyā kharī tato 'bhāṇi boḍe duṣkṛtakāriṇi
kimadya te 'rgalaṃ jātaṃ yatkaroṣīdṛśīṃ kriyām

9.29

pativratāyase duṣṭe bhojaṃ bhojamanāratam
viṭānāṃ hi sahasrāṇi kharāṇāmiva rāsabhī

9.30

ṛkṣī nigaditā kharyā viṭavṛndamanekadhā
jananīve niṣevya tvaṃ doṣaṃ yacchasi me khale

9.31

muṇḍayitvā śiro boḍe kṛtvā pañcajaṭīṃ śaṭhe
śarāvamālayārcitvā bhrāmayāmi purāntare

9.32

itthaṃ tayormahārāṭī pravṛttā durnivāraṇā
lokānāṃ prekṣaṇībhūtā rākṣasyoriva ruṣṭayoḥ

9.33

boḍe rakṣatu 1 te pādaṃ tvadīyā jananī svayam
ruṣṭayarkṣyā nigadyeti pādo bhagno dvitīyakaḥ

9.34

tābhyāṃ cakitacitto 'haṃ mūkībhūya vyavasthitaḥ
vyāghrībhyāmiva ruṣṭābhyāṃ chāgaḥ kampitavigrahaḥ

9.35

yato bhāryāvibhītena pādabhaṅgo 'pyupekṣitaḥ
kuṇṭahaṃsagatirnāma mama jātaṃ tatastadā

9.36

mama paśyata mūrkhatvaṃ tadā yo 'haṃ vyavasthitaḥ
sthito vācaṃyamībhūya kāntābhītikarāliteḥ

9.37

duḥśīlānāṃ virūpāṇāṃ yoṣitāmasti yādṛśaḥ
saubhāgyarūpasaundaryagarvaḥ kukulajanmanām

9.38

suśīlānāṃ surūpāṇāṃ kulīnānāmanenasām 1
nedṛśo 2 jāyate strīṇāṃ dhārmikāṇāṃ kadācana

9.39

kulīnā bhaktikā śāntā dharmamārgavicakṣaṇā
ekaiva viduṣā kāryā bhāryā svasya hitaiṣiṇo

9.40

kulakīrtisukhabhraṃśaṃ duḥsahāṃ śvabhravedanām
avaṣṭabdho1 naraḥ strībhirlabhate nātra saṃśayaḥ

9.41

vairivyāghrabhujaṅgebhyo nirbhayāḥ santi bhūriśaḥ
naiko 'pi dṛśyate loke yo na trasyati yoṣitaḥ

9.42

kuṇṭahaṃsagatestulyā ye narāḥ santi durdhiyaḥ
na teṣāṃ puratastattvaṃ bhāṣaṇīyaṃ manīṣiṇā

9.43

nigadyeti nijāṃ vārtāṃ dvitīye virate sati
tṛtīyo bāliśo diṣṭyā1 bhāṣituṃ tāṃ2 pracakrame

9.44

svakīyamadhunā paurā mūrkhatvaṃ kathayāmi vaḥ
sāvadhānaṃ manaḥ kṛtvā yuṣmābhiravadhāryatām

9.45

ekadā śvaśuraṃ gatvā mayānītā manaḥpriyā
ajalpantī niśi proktā śayanīyamupeyuṣī1

9.46

yo jalpatyāvayoḥ pūrvaṃ hāryante tena niścitam
kṛśodari daśāpūpāḥ sarpirguḍaviloḍitāḥ

9.47

tato vallabhayā proktamevamastu visaṃśayam
kulīnābhirvaco bharturna kvāpi pratikūlyate

9.48

āvayoḥ sthitayorevaṃ pratijñārūḍhayoḥ satoḥ
praviśya sakalaṃ dravyaṃ caureṇāhāri mandiram

9.49

na tena kiṃcana tyaktaṃ gṛhṇatā draviṇaṃ gṛhe
chidre hi jāracaurāṇāṃ jāyate prabhaviṣṇutā

9.50

priyāyāḥ kraṣṭumārabdhe stenena paridhānake
jalpitaṃ re durācāra tvaṃ kimadyāpyupekṣase

9.51

ākṛṣṭe me 'ntarīye 'pi tvaṃ jīvasi kathaṃ śaṭha
jīvitavyaṃ kulīnānāṃ bhāryāparibhavāvadhi

9.52

tadīyaṃ vacanaṃ śrutvā vihasya bhaṇitaṃ mayā
hāritaṃ hāritaṃ kānte prathamaṃ bhāṣitaṃ tvayā

9.53

guḍena sarpiṣā1 miśrāḥ pratijñātāḥ svayaṃ tvayā
paṅkajākṣi daśāpūpā dīyatāṃ mama sāṃpratam

9.54

idaṃ paśyata mūrkhatvaṃ madīyaṃ yena hāritam
sarvaṃ pūrvārjitaṃ dravyaṃ durāpaṃ dharmaśarmadam

9.55

tadā boḍamiti khyātaṃ mama nāma janaiḥ kṛtam
viḍambanāṃ na kāmeti prāṇī mithyābhimānataḥ

9.56

kartavyāvajñayo jīvo jīvitavyaṃ vimuñcati
nābhimānaṃ punarjātu kriyamāṇo 'pi khaṇḍaśaḥ

9.57

samastadravyavicchedasahanaṃ nādbhutaṃ satām
mithyābhimāninā sarvāḥ sahyante śvabhravedanāḥ

9.58

boḍena sadṛśā mūrkhā ye bhavanti narādhamāḥ
na teṣāmadhikāro 'sti sārāsāravicāraṇe

9.59

mūrkhatvaṃ pratipādyeti tṛtīye 'vasite sati
prārebhe bāliśasturyo bhāṣituṃ lokabhāṣitaḥ

9.60

gato 'hamekadānetuṃ śvaśuraṃ nijavallabhām
manīṣitasukhādhāraṃ svargavāsamivāparam

9.61

vicitravarṇasaṃkīrṇaṃ snigdhaṃ prahlādanakṣamam
śvaśrvā me bhojanaṃ dattaṃ jinavākyamivojjvalam

9.62

na lajjāṃ vahamānena mayābhoji priyaṃkaram
vikalena durucchedāṃ mārīmiva duruttarām

9.63

grāmeyakavadhūrdṛṣṭvā na mayākāri bhojanam
dvitīye 'pi dine tatra vyathā iva savigrahāḥ

9.64

tṛtīye vāsare jātaḥ prabalo jaṭharānalaḥ
sarvāṅgīṇamahādāhakṣayakālānalopamaḥ

9.65

śayanādhastano bhāgo mayāloki śanaistataḥ
bubhukṣāpīḍitaḥ kasya sanmukhaṃ na vilokate

9.66

viśālaṃ bhājanaṃ tatra śālīyaistaṇḍulairbhṛtam
vilokitaṃ mayā vyoma śuddhaiścandrakarairiva

9.67

mayālokya gṛhadvāraṃ taṇḍulaiḥ pūritaṃ mukham
udarānalataptasya maryādā hi kutastanī

9.68

tasminneva kṣaṇe tatra praviṣṭā mama vallabhā
trapamānamanāstasyāḥ phullagallānanaḥ sthitaḥ

9.69

utphullagallamālokya māṃ stabdhīkṛtalocanam
sā mātuḥ sūcayāmāsa śaṅkamānā mahāvyathām

9.70

śvaśrūrāgatya māṃ dṛṣṭvā saṃdigdhā jīvite 'jani
premā paśyatyakāṇḍe 'pi priyasya vipadaṃ parām

9.71

yathā yathā mama śvaśrūgaṃllau pīḍayate śucā
tathā tathā sthitaḥ kṛtvā stabdho vihvalavigrahaḥ

9.72

rudantīṃ me priyāṃ śrutvā sarvā grāmīṇayoṣitaḥ
militvāvādiṣurvyādhīn yojayantyaḥ sahasraśaḥ

9.73

ekā jagāda mātṛṇāṃ saparyā na kṛtā yataḥ
tato 'janiṣṭa doṣo 'yaṃ paramasti na kāraṇam

9.74

abhāṇodaparo doṣo devatānāṃmayaṃ sphuṭam
ākasmikīdṛśī pīḍā jāyate 'parathā katham

9.75

nyagadīdaparā vāme niveśya vadanaṃ kare
cālayantyaparaṃ mātarjāyante karṇasūcikāḥ

9.76

kācana ślaiṣmikaṃ doṣamaparā pittasaṃbhavam
vātīyamaparāvādīdaparā sāṃnipātikam

9.77

itthaṃ tāsu vadantīṣu rāmāsu vyākulātmasu
āgataḥ śābaro vaidyo bhāṣamāṇaḥ svavaidyatām

9.78

āhūya tvarayā kṛtvā doṣotpattinivedanam
tasyāhaṃ darśitaḥ śvaśrvā vaidyasyāturaicittayā

9.79

śaṅkhadhmasyeva me dṛṣṭvā kapolau grāvaniṣṭhurau
spṛṣṭvā hastena so'dhyausīdiṅgitākārapaṇḍitaḥ

9.80

acarvitaṃ mukhe kṣipraṃ kiṃcanāsya bhaviṣyati
bubhukṣātasya śaṅke 'haṃ ceṣṭānyasya na hodṛśī

khaṭvādhaḥsthaṃ bhājanaṃ taṇḍulānāṃ dṛṣṭvā vaidyo bhāṣate smeti dakṣaḥ
mātarvyādhistaṇḍuloyo durantaḥ prāṇacchedī kṛcchrasādhyo 'sya jātaḥ
bhūri dravyaṃ kāṅkṣitaṃ me yadi tvaṃ datse rogaṃ hanmi sūnostadāham
śvaśrvā proktaṃ vaidya dāsye kuru tvaṃ nīrogatvaṃ jīvitādeṣa bālaḥ

9.83

śastreṇātaḥ pāṭayitvā kapolau śālīyānāṃ taṇḍulānāṃ samānāḥ
nānākārā darśitāstena kīṭāstāsāṃ strīṇāṃ kurvatīnāṃ viṣādam

9.84

naṣṭaḥ kṣipraṃ vastrayugmaṃ gṛhītvā vaidyastuṣṭaḥ pūjito bhāminībhiḥ
soḍhvā pīḍāṃ durnivārāṃ sthito 'haṃ mūkībhūya vyarthamānāgnitaptaḥ

9.85

hāsaṃ hāsaṃ sarvalokaistadānīṃ khyātā gallasphoṭikākhyo kṛtā me
kiṃ vā hāsyaṃ yāti duḥkhaṃ na nindyaṃ kṣipraṃ prāṇī duṣṭaceṣṭāniviṣṭaḥ

9.86

yādṛṅmaukhyaṃ tasya me yaḥ sthito 'haṃ mūko gallasphoṭane 'pyaprasahye
1brūtedṛkṣaṃ 2 svārthavidhvaṃsi3 paurāḥ yadyanyatra kvāpi dṛṣṭaṃ bhavadbhiḥ

9.87

lajjā mānaḥ pauruṣaṃ śaucamarthaḥ kāmo dharmaḥ saṃyamo 'kiṃcanatvam
jñātvā kāle 1 sarvamādhīyamānaṃ 2 datte puṃsāṃ kāṅkṣitāṃ maṅkṣu3 siddhim

9.88

heyādeyajñānahīno vihīno mūrkho kāle yo 'bhimānaṃ vidhatte
hāsyaṃ duḥkhaṃ sarvalokāpavādaṃ labdhvā ghoraṃ śvabhravāsaṃ sa yāti

9.89

kṣipraṃ gatvā tasya sādhoḥ samīpaṃ bhadrā maukhyaṃ śodhayadhvaṃ svakīyam
paurairuktā vācamevaṃ visṛṣṭāḥ santo 'sādhye kurvate na prayatnam

9.90

sārāsārācārasaṃcārahārī1 viprā mūrkho bhāṣito yaścaturdhā
yuṣmanmadhye ko 'pi yadyasti tādṛk tattvaṃ vaktuṃ bho tadāhaṃ bibhemi

9.91

veśyā lajjāmīśvarastyāgamugraṃ bhṛtyo garvaṃ bhogatāṃ brahmacārī
bhaṇḍaḥ śaucaṃ śīlanāśaṃ purandhrī kurvannāśaṃ yāti lobhaṃ narendraḥ

9.92

na kīrtirna kāntirna lakṣmīrna pūjā na dharmo na kāmo na vittaṃ na saukhyam
vivekena hīnasya puṃsaḥ kadācit yataḥ sarvadāto1 viveko vidheyaḥ

9.93

vinā yo 'bhimānaṃ vidhatte vidheyaṃ1 janairnindanīyasya tasyāpabuddheḥ2
vinaśyanti sarvāṇi kāryāṇi puṃsaḥ samaṃ jīvitavyena lokadvaye 'pi

9.94

kālānurūpāṇi vicārya varyaḥ sarvāṇi kāryāṇi karoti yo 'tra
budhārcitaḥ sāramasau samastaṃ manīṣitaṃ prāpya vimuktimeti

9.95

ihāhite hitamupayāti śāśvataṃ hite kṛte yadahitamagrato janaḥ
hitaiṣiṇo manasi vivecya taddhiyā hitaṃ puro 'mitagatayo vitanvate

9.95.p1

iti dharmaparīkṣāyāmamitagatikṛtāyāṃ navamaḥ paricchedaḥ || 9

Dharmapariksha 9

Contents