Upadeshaprasada 19

Upadeśaprāsāda 19

Language: Sanskrit

19.1

vyākhyāna 231 muṃ.
kāḷādi karatāṃ karmanī balavattā viṣe.
devendrā dānavendrāśca narendrāśca mahābalāḥ
naiva karmaparīṇāmamanyathā kartumīśvarāḥ

lai levo. pachī jema āpakī icchā haśe ema thai śakaśe; ane tema karavāthī
āpaṇo anyāya paṇa kahevāśe nahī.” pachī rājāe te dhanadatta śreṣṭhīne bolāvīne
potāno vicāra kahyo. vajranā ghāta karatāṃ paṇa adhika kaṭhora vacana sāṃbhaḷīne
netramāṃ aśru sahita te dhanadatta bolyo ke-“ he deva ! putra koṇa ? strī koṇa? ane
huṃ paṇa koṇa ? māro samagra parivāra āpanoja che. marajī pramāṇe karo.”
rājā paṇa eka tarapha vāgha ane eka tarapha bharapūra nadīnī jema sāṃkaḍamāṃ
āvyo. śevaṭa nirupāyapaṇe karmarekhane bolāvīne teno vadha karavā māṭe
cāṃḍāḷane āpyo. cāṃḍāḷo tene laine gāma bahāra śūlī pāse gayā. tyāṃ “bāḷahatyā karavī āpaṇane yogya nathī’’ ema vicārīne te cāṃḍāḷoe karmarekhane badale
eka maḍaḍhuṃ śūlī upara caḍāvīne tene choḍī dīdho. rājāno abhiprāya jāṇanāra
karmarekha paṇa tyāṃthī śīyāḷanī jema tatkāḷa nāsī gayo.
have śrīpura nāmanā nagaramāṃ śrīdatta nāme eka śreṣṭhī raheto hato. tene
śrīmatī nāme putrī hatī. te śeṭhane rātrimāṃ kuḷadevīe āvīne svapnane viṣe
kahyuṃ ke-“ he śreṣṭhī ! ā gāmanī bahāra kāle prātaḥkāḷe uttara diśānā rastāmāṃ
sutelā je bālakanī pāse tārī kāḷī gāya ubhī hoya te bālakane tārī śrīmatī
putrī sāthe paraṇāvaje.” have karmarekha kumāra paṇa ākhī rātri mārgamāṃ cālatāṃ
atyaṃta thākī gayo, tethī te śrīpura gāmanī najīka āvīne sui gayo. śrīdatta
śreṣṭhī prātaḥkāḷe gotradevīnā vacanathī tyāṃ āvyo, ane teja pramāṇe joine tene
potāne ghera lai gayo. pachī tene potānī kanyā paraṇāvī. hastamelāpa vakhate
śreṣṭhīe potānā gharanī sarva lakṣmī tene āpī.
te gāmamāṃ karmarekhe potānuṃ asala nāma gupta rākhīne ratnacaṃdra nāma prasiddha
karyuṃ. eka divasa te ratnacaṃdra potānā śvaśura śrīdattanī ājñā laine vahāṇamāṃ besī
samudraraste vepāra karavā gayo. tyāṃthī ghaṇuṃ dravya upārjana karīne pācho āvatāṃ
rastāmāṃ vahāṇa bhāṃgavāthī samudramāṃ paḍyo. tene eka moṭo maccha gaḷī gayo. te
maccha cālī na śakavāthī samudrane kāṃṭhe āvīne paḍyo. eka macchīmāre tene pakaḍyo,
tenuṃ peṭa phāḍatāṃ nīkaḷelā te kumārane bhṛgupura (bharuca) nagaranā rājāne bheṭa
āpyo. te rājāne putra nahīṃ hovāthī teṇe tene putra karīne rākhyo. pachī tene
potānā rājānī putrī joḍe paraṇāvyo.
have ripumardana rājāe potānī bhāvinī putrī yogya vayamāṃ āvatāṃ teno
svayaṃvara racyo. temāṃ teṇe sarva rājāo, rājakumāro, maṃtrīo, maṃtrīputro,
dhanadattone ane sārthavāha vigerene āmaṃtraṇa karī bolāvyo. te vakhate
“ trapāyāḥ padmapatrākṣi, tannāstyavasaro'dhunā
lokoktiriti yadvipreṇātītā nocyate tithiḥ

19.1-3

brahmā yena kulālavanniyamito brahmāṃḍabhāṃḍodare
viṣṇuryena daśāvatāragahane kṣipto mahāsaṃkaṭe
rudro yena kapālapāṇipuṭake bhikṣāṭanaṃ kāritaḥ
sūryo bhrāmyati nityameva gagane tasmai namaḥ karmaṇe

19.1-4

vyākhyāna 232 muṃ.
kālādipaṃcahetūnāṃ, samavāyo yadā bhavet
tadā kāryasya niṣpattiḥ, syāt kṣullakakumāravat

19.1-5

trapāvaratrayā baddhāstāvattiṣṭhaṃti jaṃtavaḥ
avivekabalaṃ yāvanna kāmarasanirmitam

19.1-6

che.” ema dhārīne garbhavatī evī te yaśobhadrā gupta rīte tyāṃthī nāsī gai;
ane “śīlanuṃ rakṣaṇa karavāmāṃ dīkṣā jevuṃ bījaṃ koi śreṣṭha sādhana nathī ” ema
mānīne teṇe dīkṣā grahaṇa karī. anukrame garbha vṛddhi pāmyo. te joine sarve
sādhvī vigeree tene pūchyuṃ. tyāre teṇe sarva satya vṛttāṃta kahī batāvyuṃ. pachī
śrāvakoe śāsananī hīlanā na thāya tevī rīte tene rākhī. samaya pūrṇa thatāṃ
tene putrano janma thayo, te śrāvakone ghare vṛddhi pāmavā lāgyo, śrāvakoe tenuṃ
lālanapālana karyu, ane tenuṃ kṣullakakumāra nāma rākhkhuṃ. te kumāra āṭha
varṣano thayo tyāre tene dīkṣā āpī; paraṃtu cāritrāvaraṇano udaya thavāthī tenā
cittamāṃ viṣayavāsanā utpanna thai; eṭale teṇe potānī mātāne kahyuṃ ke-“he
mātā! viṣayatuṃ sukha anubhavīne pachī huṃ pharīthī vrata grahaṇa karīśa.” tenī mātāe
kahyuṃ ke-“he putra ! āvuṃ saṃyamanuṃ sukha tajīne tuccha viṣayamāṃ kema āsakti
kare che? topaṇa jo tāre saṃyamanī icchā na hoya, to mārāṃ vacanathī bāra varṣa
sudhī mārī pāse rahīne jineśvaranī vāṇī sāṃbhaḷa.” ā pramāṇe potānī mātānuṃ vacana sāṃbhaḷīne te teṭalo vakhata rahyo, ane potānī mātā (sādhvī) pāse
hameśāṃ vairāgyamaya vāṇī sāṃbhaḷavā lāgyo, paraṃtu tenā manamāṃ vairāgyano leśa
paṇa utpanna thayo nahīṃ.
bāra varṣa pūrāṃ thatāṃ teṇe mātānī pāse rajā māgī, tyāre teṇe kahyuṃ
ke-“he putra! tuṃ mārī guruṇījī pāse jaine rajā le.” tyāre teṇe moṭī sādhvī
pāse jaine rajā māgī. sādhvīe kahyuṃ ke-“amārī pāse rahīne bāra varṣa sudhī
deśanā sāṃbhaḷa.” teṇe kabula karyu; ane temanī pāse rahīne aneka sūtranā artho
sāṃbhaḷyā, paṇa kāṃi pratibodha pāmyo nahīṃ. avadhi pūro thatāṃ teṇe temanī
pāse rajā māgī ke-“tamārā āgrahathī ghaṇuṃ kaṣṭa sahana karīne paṇa rahyo chuṃ,
māṭe have huṃ jaiśa.” te sāṃbhaḷīne temaṇe kahyuṃ ke-“āpaṇā upādhyāyajī guru
che, tenī rajā laine pachī jā.” tyāre teṇe upādhyāya pāse jaine rajā māgī.
upādhyāye kahyuṃ ke-“bāra varṣa sudhī amārī pāse rahīne deśanā sāṃbhaḷa.”teṇe te
paṇa kabula karyu, paraṃtu bodha lāgyo nahīṃ. avadhi pūro thatāṃ upādhyāyanī rajā
māgī. tyāre teṇe kahyuṃ ke-“gacchanā adhipati sūri pāse jaine tārī icchā
nivedana kara.” teṇe tema karyu. ācārye paṇa potānī pāse bāra varṣa sudhī rahevānuṃ kahyuṃ. eṭale te teṭalo vakhata rahīne aneka prakāranī deśanā sāṃbhaḷavā
lāgyo. ā pramāṇe mātā vigerenā āgrahathī aḍatālīsa varṣa paryaṃta dīkṣānuṃ
pālana karyu; topaṇa viṣayathī tenuṃ citta parāṅmukha thayuṃ nahīṃ. pachī avadhi
" suṭṭhu gāiaṃ suṭṭhu vāiyaṃ, suṭṭhu nacciyaṃ sāmasuṃdari
aṇupāliya dīharāiyaṃ, usumiruṃ te mā pamāyae

19.1-7

oḷakhavāmāṃ saṃdeha pāmatā ho, to te saṃdehane chedaṇārī ā nāmamudrā juo.”
te joine rājāe kṣullaka kumārane kahyuṃ ke-“ā rājya grahaṇa kara.” teṇe kahyuṃ
ke-“rājyādikamāṃ āsakti utpanna karanāro moha rūpī cora have mārā ātma
pradeśathī dūra gayo che, māṭe huṃ rājyādikane śuṃ karuṃ ?”
pachī rājāe potānā putrane prītidānanuṃ kāraṇa pūṃchyuṃ, eṭale te bolyo ke“he pitā ! rājyanā lobhathī āja kāla huṃ tamane viṣādikanā prayogavaḍe
mārī nāṃkhavānā vicāramāṃ hato, paṇa ā gāthā sāṃbhaḷīne meṃ vicāryuṃ ke‘pitā vṛddha thayā che, māṭe have tenuṃ bahu thoḍaṃ āyuṣya bākī rahyuṃ haśe,
dāna āpyuṃ. ” pachī maṃtrīne pūṃchatāṃ teṇe kahyuṃ ke-“ he svāmī ! tamārā
śatruoe mane potānā pakṣamāṃ līdho hato. paṇa ā gāthā sāṃbhaḷīne
huṃ tevā pāpakarmathī nivṛtti pāmyo chuṃ.” pachī patinā virahavāḷī strīne pūṃchatāṃ
te bolī ke-“he prabhu ! āja kāla karatāṃ patinā virahamāṃ meṃ bāra varṣa nirgamana karyā topaṇa te to āvyā nahīṃ, tethī puruṣano viraha asahya lāgavāthī
huṃ āje parapuruṣa sevīne śīlano bhaṃga karavā icchatī hatī. te ā gāthā
sāṃbhaḷavāthī pāchī śiyaḷamāṃ dṛḍha thai ke- lāṃbā kāḷanuṃ pālana kareluṃ śīla
āpyuṃ che. ” pachī mahāvatane te pūṃchatāṃ teṇe kahyuṃ ke ‘ hu āpanī rāṇī sāthe
lubdha thayelo chuṃ. āje āpano vināśa karavā icchato hato, paṇa ā gāthā
sāṃbhaḷīne tevā pāpavicārathī nivṛtta thayo chuṃ ane tethī meṃ tuṣṭidāna āpyuṃ che.”
ā pramāṇe sarvanāṃ kāraṇo sāṃbhaḷīne rājā vigere sarve harṣa pāmyā;ane tesarve
e kṣullaka kumāranī sāthe jai dīkṣā grahaṇa karī.anukrame te svargādika gatine pāmyā.
ā dṛṣṭāṃtano sāra e che ke-“saṃvijña sādhu vigerenā mukhathī śubhakārī
jineṃdranī vāṇī cirakāḷa sudhī sāṃbhaḷyā chatāṃ paṇa kṣullaka kumāra bodha pāmyo
nahīṃ, ane kāḷādika sāmagrī maḷavāthī mātra ekaja nartakīnī gāthā sāṃbhaḷīne
tatkāḷa vairāgya pāmyo. tethī pāṃca kāraṇo maḷe tyāreja kāryasiddhi thāya che. ”
sadguṇanā vicāranī paṇa durlabhatā.
yaḥ prāpya mānuṣaṃ janma, durlabhaṃ bhavakoṭibhiḥ
dharmaṃ śarmakaraṃ kuryāt, saphalaṃ tasya jīvitam

19.2

duḥprāpyaṃ prāpya mānuṣyaṃ, kāryaṃ tat kiṃciduttamaiḥ
muhūrtamekamapyasya naiva, yāti yathā vṛthā

19.1-8

ā hakīkatane dṛḍha karavā māṭe nīcenuṃ dṛṣṭāṃta jāṇavuṃpūrve pratiṣṭhāna nagaramāṃ koika dhanavāna śreṣṭhī raheto hato. te muhūrta, ghaḍī,
paddora, divasa vigere sarva kāḷa dharma, kriyā, dāna vigere dharmakārya karyā
vināja vṛthā nirgamana karato hato. anukrame te ārtadhyānathī mṛtyu pāmīne
teja puranī samīpe eka sarovaramāṃ māchaluṃ thayo.
teja nagaramāṃ śālivāhana rājāno pūrva bhayano jīva eka śreṣṭhī hato,
te śreṣṭhī teja sarovarane kāṃṭhe besīne supātra dāna āpato hato. kahuṃ
che kedharmakīrtivihīnasya, jīvitena narasya kim
yo dharmakīrtivān dānī, tasya jīvitamucyate

19.1-9

anyadā te sarovaranī pāḷa upara munine dāna āpatāṃ te śreṣṭhīne pelā
māchalāe joyo. paṭale tene jātismaraṇajñāna thayuṃ. anukrame śreṣṭhīno jīva
marīne pratiṣṭhāna nagaramāṃ śālivāhana nāme rājā thayo.
ekadā śālivāhana rājā udyānamāṃ pharato pharato teja sarovarane kāṃṭhe
ko jīvati, ko jīvati, ko jīvati vadati vārimadhyasthaḥ
matsyaḥ prabodhavidhaye, lokānāṃ lalitavijñānam

19.1-10

ko jīvati guṇā yasya, yasya dharmaḥ sa jīvati
guṇadharmavihīnasya, niṣphalaṃ tasya jīvitam

19.2-2

yasmiñjīvati, jīvaṃti sajanā munayastathā
sadā paropakārī ca, sa jātaḥ sa ca jīvati

19.3

paṃcame'hani ṣaṣṭhe vā, bhuṃkte'navadyameva yaḥ
dharmārthī cāpramādī ca, sa vāricara jīvati

19.1-11

yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ
na cāpi śīlaṃ na guṇo na dharmaḥ
te martyaloke bhuvi bhārabhūtā
manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti

19.1-12

gīte śīrṣe jane māṃsaṃ, tvacaṃ ca brahmacāriṇe
śṛṃgaṃ yogīśvare dadmo, mṛgastrīṣu sulocane

19.2-3

durvāṃkuratṛṇāhārā, dhanyāste ca vane mṛgāḥ
vibhavonmattamūrkhāṇāṃ, na paśyaṃti mukhāni yat

19.3-2

ayi kuraṃga kuraṃgamavikrame
tyaja vanaṃ javanaṃ gamanaṃ kuru
iha vane hi vanecaranāyakāḥ
surabhilohitalohitasāyakāḥ

19.4

vasaṃtyaraforests caraṃti durvā
pibaṃti toyānyaparigrahāṇi
tathāpi vadhyā hariṇā narāṇāṃ
ko mūrkhamārādhayituṃ samarthaḥ

19.1-13

yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ
na cāpi śīlaṃ na guṇo na dharmaḥ
te martyaloke bhuvi bhārabhūtā
manuṣyarūpāḥ paśavaścaraṃti

19.1-14

tṛṇamadbhi dugdhaṃ dhavalaṃ, chagaṇaṃ gehasya maṃḍanaṃ bhavati
rogāpahāri mūtraṃ pucchaṃ surakoṭisaṃsthānam

19.1-15

nāsya bhāragrahe śaktirna ca vāhaguṇakriyā
devāgārabastructīvardastathāpyaśnāti bhojanam

19.2-4

guruśakaṭadhuraṃdharastṛṇāśī
samaviṣameṣu ca lāṃgalāpakarṣī
jagadupakaraṇaṃ pavitrayonirnarapaśunā kathamupamīyate gaveṃdraḥ

19.1-16

gavi dugdhakaraṃ grīṣme, varṣāhemaṃtayorapi
nṛṇāṃ trāṇamahaṃ kurve, tatsamaṃ ca kathaṃ mama

19.2-5

rūḍhasya siṃdhusaṭamanugatasya tṛṇasyāpi janma kalyāṇam
yatsalilamajjadākulajanahastāvalaṃbanaṃ bhavati

19.3-3

yasyaivāhārayogājjagati surabhayo'jāvikā vā mahiṣyaḥ
sarvāḥ saṃprāptabhūyo vapurupacitikā ājyadadhno nidānam
kṣīraṃ lokāya dadyuḥ sakalarasamahāyonibhūtaṃ tṛṇaṃ tajñāne'jānaṃta ete dhigakhilakavayo nīrasaṃ varṇayaṃti

19.1-17

chāyāṃ kurmo vayaṃ loke, phalapuṣpāṇi dadmahe
pakṣiṇāṃ ca sadādhāraṃ, gṛhādīnāṃ ca hetave

19.2-6

chāyāmanyasya kurvaṃti, svayaṃ tiṣṭhaṃti cātape
phalaṃti ca parārthe ca, nātmahetormahādrumāḥ

19.3-4

bhīṣmagrīṣmakharāṃśutāpamasamaṃ varṣāṃbutāṇḍavaṃ
bhedacchedamukhaṃ kadarthanamala martyādibhirnirmitam
sarvagrāsidavānalaprasṛmarajvālotkarāliṃganaṃ
haṃho vṛkṣa sahasva jainamunivadyattvaṃ kṣamaikāśrayaḥ

19.1-18

kāryāmi śiśukrīḍāṃ, paṃkanāśaṃ karomi ca
matto'jani rajaḥparva, varṣe kṣiptaṃ phalapradam

19.1-19

dhūlirmūlapadārthasārthajananī staṃbhādyavaṣṭaṃbhadā
lekhāśleṣakarī karīśvarakarāsaṃginyavaśyaṃ priyā
gaṃdhaṃ dūrakarī śiśoḥ sukhakarī kālatraye'pi sthirā
tasmāddhūlisamaṃ na cāsti kimapi kṣepyā mukhe pāpinām 2
svāmibhaktaḥ sucaitanyaḥ, svalpanidraḥ sadodyamī
alpasaṃtoṣavānāsmi, tasmāttattulyatā katham

19.1-20

ayodhyā nagarīmāṃ goviṃdacaṃdra nāme rājā hato, teno maṃtrī ānaṃda
nāmano hato, te ati pāpīṣṭa hato. te lokone ghaṇī pīḍā karato hato, 'tethī
rājāe tene mārīne ukaraḍāmāṃ daṭāyyo. tene khāvā māṭe be kūtarāe āvī
khodīne kāḍhyo. pachī temāṃthī moṭā kūtarāe nānā ne kahyuṃ ke "ene bhakṣaṇa
kara mā." kemakehastau dānavivarjitau śrutipuṭau satyaṃvacodrohiṇau
cakṣuḥ sādhuvilokena rahitaṃ pādau na tīrthādhvagau
laṃcāṃluṃcitavittapūrṇamudaraṃ garveṇa tuṃgaṃ śiro
bhrātaḥ kurkura muṃca muṃca sahasā niṃdyaṃ vapuḥ sarvadā

19.1-21

āvī parīkṣā karavāmāṃ catura je kūtaro te nirguṇa puruṣanī tulya śī
rīte thāya ?
pachī pravīṇa sūrie te ślokanā cothā pādamāṃ kahyuṃ ke-manuṣya rūpeṇa
kharāścaraṃti | "teo manuṣyarūpe gadheḍā che." te sāṃbhaḷīne gardabha bolyo keśītoṣṇaṃ naiva jānāmi, bhāraṃ sarve vahāmi ca
tṛṇabhakṣaṇasaṃtuṣṭaḥ, pratyahaṃ bhadrakākṛtiḥ

Linked texts (7)

Anyoktimuktāvali — Haṃsavijayagaṇi 1654, Sanskrit
Upadeśaprāsāda — Lakṣmīvijayasūri 1761, Sanskrit
Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
Śārṅgadharapaddhati — Śārṅgadhara, Sanskrit
Subhāṣitaratnākara (Kṛṣṇanātha) — Kṛṣṇanātha, Sanskrit
Pañcākhyānaka (textus ornatior) — Pūrṇabhadra, Sanskrit