Upadeshaprasada 44

Upadeśaprāsāda 44

Language: Sanskrit

44.263 — 6 parts

44.1

vyākhyāna 263 muṃ.
anninhava nāmanā pāṃcamā ācāra viṣe.
śrutākṣarapradātṝṇāṃ, gurūṇāṃ ca śrutādīnām
aninhavo'yamācāraḥ , paṃcamaḥ śrījinaiḥ stutaḥ

paṇa tane jītī śakaśe nahīṃ. ” pachī te rohagupta rājasabhāmāṃ gayo. tyāṃ teṇe kahyuṃ ke
“ ā bhikṣuka tāpasamāṃ śuṃ jñāna che ? tethī prathama teja potānī icchā pramāṇe pūrvapakṣa kare, teno huṃ uttara āpīśa. ” te sāṃbhaḷīne tāpase vicāryuṃ ke—“ ā sādhuo ghaṇā nipuṇa hoya che; māṭe tenāja saṃmata pakṣano āśraya karīne huṃ boluṃ, ke jethī
te tenuṃ nirākaraṇa karīja śake nahīṃ. ” ema- vicārīne te bolyo ke-“ ā duniyāmāṃ jīva ane ajīva evī beja rāśi che, teja pramāṇe jovāmāṃ āve che māṭe. dharma ne
adharma, dravya ne bhāva ityādi babe rāśinī jema. 1 ” te sāṃbhaḷīne rohagupte vādīno parābhava karavā māṭe potānā saṃmata pakṣane paṇa choḍī daine tene asatya ṭharāvavā kahyuṃ ke-“teṃ
je hetu āpyo che te bījī rīte jovāmāṃ āve che tethī asiddha che. duniyāmāṃ jīva,
ajīva ane nojīva evī traṇa rāśi jovāmāṃ āve che. temāṃ nārakī, tiryaṃca vigere
jīva, paramāṇu, ghaṭa vigere ajīva ane garoḷīnī kapāyelī pūṃchaḍī vigere nojīva
che. tethī jīva, ajīva ane nojīva e traṇa rāśi siddha thai, teja pramāṇe dekhāya che māṭe. adhama, madhyama ane uttama rāśinī jema.” ityādi aneka yuktiovaḍe
tenā praśnonā uttara āpīne te tāpasano teṇe parājaya karyo. tethī tāpase krodha pāmīne
vṛścikavidyāvaḍe rohaguptano vināśa karavā māṭe vīṃchī mūkya|, te vīṃchīono nāśa
karavā māṭe rohagupte mayūrīvidyāvaḍe mora choḍyā. teoe vīṃchīne mārī nāṃkhyā, tyāre tāpase sarpa choḍyā, tenā para rohagupte noḷīyā choḍyā. e pramāṇe uṃdara ūpara bilāḍā, mṛga ūpara vāgha, suvara ūpara siṃha ane kāgaḍā ūpara ghuvaḍa mūkya|, tethī atyaṃta krodha pāmīne tāpase ati duṣṭa samaḷīo mūkī, tenā para sādhue bāja mūkīne temane
haṭhāvī. te joine tāpase ati krodhathī 2rāsabhī mūkī. tene āvatī joine sādhue potānā śarīra pharato ogho pheravavā māṃḍyo ane tevatī te rāsabhīne mārī, tethī prabhāva
rahita thaine te rāsabhī tāpasa ūpara mūtra purīṣa karīne jatī rahī. te sarva joine sabhāpati rājāe tathā sabhānā samagra lokoe te tāpasanī niṃdā karīne tene nagaramāṃthī kāḍhī
mūkyo. rohagupta muni vijaya meḷavīne gurunī pāse āvyā ane sarva vṛttāṃta kahyo. te sāṃbhaḷīne gurue kahyuṃ ke—“ teṃ tāpasane jītī līdho, te bahu sāruṃ karyūṃ. paraṃtu sabhāmāṃthī
uṭhīne āvatāṃ teṃ ema kema na kahyuṃ ke—“ mātra vādīne jītavā māṭeja meṃ traṇa rāto hato. te joine " ā śuṃ ! " ema lokoe pūchyuṃ, tyāre te tāpasa bolyo ke" māruṃ udara ghaṇā jñānathī bharāi gayuṃ che, māṭe te phāṭī javāṃnā bhayathī tene lohanā
paṭṭathī bāṃdhī līdhuṃ che, ane ākhā jaṃbūdvīpamāṃ māro prativādī koi nathī evaṃ jaṇāvavā māṭe ā jaṃbūvṛkṣanī ḍāḷī hāthamāṃ rākhī che. " pachī te tāpase " ākhī nagarī
śūnya che. sarve parapravādī che, paṇa māro prativādī koi nathī " evī ghoṣaṇā pūrvaka
ākhī nagarīmāṃ paḍaha vagāvaryo. te paḍaha nagarīmāṃ praveśa karatāṃ rohagupte joyo ane
ghoṣaṇā sāṃbhaḷī. tethī " huṃ tenī sāthe vāda karīśa " ema kahīne rohagupte te paḍahane nivāraṇa karyo. pachī teṇe guru pāse āvīne vaṃdanā pūrvaka vāda karavānuṃ kabula
karyāno vṛttāṃta kahyo. te sāṃbhaḷīne gurue kahyuṃ ke-"teṃ e kāma sāruṃ karyaṃ nahīṃ, kemake
te ghaṇī vidyāthī bharapūra che. tethī te kadāca vādamāṃ parājaya pāmeche to maṃtravidyāthī
prativādīne upadrava kare che. te vidyā ā pramāṇevṛścikān pannagānākhūna, mṛgaśūkaravāyasān
śakunikāṃśca kurute, sa hi vidyānirudbhaṭān

44.1-3

bhāvārtha-" te tāpasa vidyābaḷe ati udbhaṭa evā vīṃchī, sarpa, uṃdara, mṛga,
suvara, kāgaḍā ane samaḷīo vigere vikurve che.”
te sāṃbhaḷī rohagupte kahyuṃ ke-" ema hoya topaṇa have kyāṃ nāsīne javāya
ema che ? te paḍaha to meṃ nivāraṇa karyo che. have to je thavānuṃ hoya te thāo. " gurue kahyuṃ ke-" jo evoja niścaya hoya, to mātra pāṭha karavāthīja siddha thāya evī ane tenī vidyāno nāśa karanārī ā sāta vidyā tuṃ grahaṇa kara.
kekino nakulā otu - vyāghrasiṃhāśca kauśikāḥ
śyenāśca yānnirjāyante, tadvidyābādhakāḥ kramāt

44.263.1

bhāvārtha-"ā sāta vidyāe karīne anukrame tenī vidyāne bādha karanārā mora,
noḷiyā, bilāḍā, vāgha, siṃha, ghuvaḍa ane bāja pakṣīo utpanna thāya che. "
pachī te sāta vidyāo āpī ane te uparāṃta ogho maṃtrīne gurue tene āpyo
ane kahyuṃ ke- " jo kadāca te tāpasa kṣudra vidyāthī bījo kāṃi paṇa upadrava kare,
to tenā nivāraṇane māṭe ā ogho tāre tārā māthā para pheravavo. tem karavāthī indra
śinuṃ sthāpana karyuṃ ṭhe, paṇa vāstavika rīte to jīva ane ajīva evī beja rāśi ṭhe.
māṭe haju paṇa sanāmāṃ jaine kharī vāta kahī āva. ” e pramāṇe gurue ghaṇī vāra ghaṇī rīte kahuṃ, tyāre te rohagupte javāva āpyo ke—“ he sūri ! māro siddhāṃta paṇa
satya ṭhe. jo kadāca nojīva nāmano trījo rāśi mānatāṃ kāṃi dopa āvato hoya to te
siddhāṃta asatya ṭhe, paṇa temāṃ kāṃi dopa āvato nathī. kemake garoḷīnī pūṃṭhamī vigere jīvanā deśajāgane nojīva kahīe to temāṃ śo ḍhopa ? huṃ to emāṃ kāṃi paṇa doṣa joto nathī. sūtramāṃ dharmāstikāya vigerenā daśa prakāra kahyā ṭhe temāṃ te dharmāstikāyanā pradeśane pṛthag vastupaṇuṃ kaheluṃja ṭhe; nahīṃto daśa prakāra ghaṭe nahīṃ. teja pramāṇe garoḷīnī pūṃṭhamī ane chedāyelā evā manuṣyanā hātha vigere avayavo te chedāyelā hovāthī jīvathī jinna ṭhe, ane te avayavo sphuraṇāyamāna thāya ṭhe tethī ajīvathī paṇa
jinna ṭhe māṭe avaśya te avayavo jūdīja vastu ṭhe, ema siddha thāya ṭhe. ” te sarva
sāṃjaḷīne guru tene sāthe laine rājasanāmāṃ gayā. tyāṃ satya mārganī prarūpaṇā karīne śiṣye karelā praśnonuṃ āgamane anusāre ā pramāṇe nivāraṇa karyuṃ ke—“ sūtramāṃ jīva

44.263.2

ane ajīva evā beja rāśi kahelā ṭhe. vaḷī dharmāstikāya vigerenā pradeśa te dharmāstikāyādikathī kāṃi jūdā nathī, paraṃtu vivakṣā mātrathīja tenī jinna vastupaṇāṃnī kalpanā karī ṭhe. tevīja rīte pucchādika paṇa garoḷī vigere jīvothī abhinna ṭhe. te
jīva saṃbaṃdhī hovāthī jīvaja ṭhe, nojīva nathī. te viṣe śrī jagavatī sūtramāṃ kahuṃ ṭhe
ke—“ he jagavaṃta! kācabo ke kācavānī śreṇī, garoḷī ke garoḷīnī śreṇī, vṛṣana ke
vṛṣajanī śreṇī, manuṣya ke manuṣyanī śreṇī, pāḍo ke pāḍānī śreṇī tenā ve khaṃḍa,
traṇa khaṃḍa yāvat saṃkhyātā khaṃḍa chedīne karavāmāṃ āve to tenā āṃtarāmāṃ jīvapradeśa
pragaṭa ( sphuṭa )paṇe ṭhe ? praju kahe ṭhe—hā gautama ! pragaṭapaṇe ṭhe. pharī gautama svāmī
pūḍhe ṭhe ke—he jagavaṃta ! koi puruṣa te āṃtarāmāṃ rahelā jīvapradeśane hātha vame, paga vame, kāṣṭha vame, tīkṣṇa śastra vame chedato sato athavā agnikāya vame bāḷato sato tene kāṃi alpa bādhā ke viśeṣa bādhā upajāvī śake ? praju kahe ṭhe—he gautama !
e artha samartha nahīṃ, niścaye tene ākramaṇa karī na śake. ”
ahīṃ śiṣye praśna karyo ke—“ garoḷīnā deha ane pūṃṭhamīnī vacamāṃ paṇa jīvanā pradeśo rahelā ṭhe ema sūtramāṃ kahuṃ, to te vacamāṃ rahelā jīvanā pradeśo kema jaṇātā nathī ? ” gurue uttara āpyo ke—“ jīvapradeśo arūpī hovāthī dekhātā nathī. jema dīvānāṃ kiraṇo pṛthva़ī, bhīṃta ke koi pātra vigere mūrttimāna vastu ūpara paḍyāṃ hoya to te dekhavāmāṃ āve che. paṇa kevaḷa ākāśamāṃ phailāelā
hoya te grahī śakātāṃ nathī. teja pramāṇe vacamāṃ rahelā jīvapradeśo paṇa jovāmāṃ

44.263.3

āvatā nathī. bolavuṃ, śvāsośvāsa levā, doḍavuṃ, vaḷagavuṃ, sphuravuṃ, vigere kriyāo
dehane viṣeja jaṇāya che paṇa vacamāṃ jaṇātī nathī, māṭe sūkṣmakārmaṇadehathī yukta
chatāṃ paṇa te jīvapradeśo audārika deha vinānā hovāthī dekhātā nathī; athavā
he śiṣya ! tuṃ jene jīva kahe che, tenā pradeśo jīvathī bhinna che ke abhinna che ? jo
‘bhinna che ’ ema kahe to te jīvanī sāthe pharīthī teno saṃgama kema thāya ? kemake bhinna pradeśa bīje ṭhekāṇe paṇa paramāṇunī jema maḷī jāya che ane te pradeśono bījā
jīva sāthe saṃgama thavāthī te banne jīvonā karmano saṃkara thayo, tethī banne jīvanā sukha
duḥkhādika paṇa maḷī javā joie, paṇa tema to chedaja nahīṃ. māṭe ‘bhinna che ’ ema kahī śakāśe nahīṃ. ‘have te pradeśo jīvathī abhinna che’ ema tuṃ kahe to, te pradeśa
jīvanāja aṃtargata che ema kahevuṃ joie; māṭe beja rāśi siddha thayā, paṇa tīna thayā nahīṃ.” vaḷī śiṣye praśna karyo ke—“te pradeśa abhinna che topaṇa sthānano bheda thayo,
māṭe tene nojīva kahevo. jema ākāśa eka chatāṃ sthānanā bhedathī ghaṭāmāṃ raheluṃ ākāśa ‘ghaṭākāśa ’ ane gharamāṃ raheluṃ ākāśa ‘gṛhākāśa ’ kahevāya che, tema sthānanā bhedathī nojīva kahevāmāṃ śuṃ bādha che ?” gurue uttara āpyo ke—“jo ema kahīśa to ‘noajīva’ nāmano cotho rāśi paṇa tāre aṃgīkāra karavo paḍaśe. kemake
ākāśādika ajīva che, tenā paṇa pradeśo saṃbhave che, tethī te pradeśone sthānabhedanī

44.263.4

vivakṣāthī noajīva kahevā paḍaśe, ane tema karavāthī cāra rāśi thaśe. paraṃtu jema lakṣaṇanā samānapaṇāthī nojīva jīvathī bhinna nathī temaja samāna lakṣaṇa hovāthī noajīva paṇa ajīvathī bhinna nathī. ”
ā pramāṇe te guru śiṣyane vāda karatāṃ cha māsa vyatīta thayā, tyāre rājāe gurune kahyuṃ ke—“he svāmī ! have vāda samāpta karo, kemake hameśāṃ ānī vyagratāthī
mārāṃ rājakāryo sīdāya che. ” tyāre guru bolyā ke—“āṭalā divasa sudhī meṃ ā
śiṣyane mātra krīḍā karāvī che, paṇa have prātaḥkāḷe teno huṃ avaśya nigraha karīśa. ”
pachī bīje divase gurue rājāne kahyuṃ ke—“ā duniyāmāṃ jeṭalī vastu che te sarva
kutrikanī dukāne maḷe che, te tame tathā sarva loka jāṇo cho. māṭe āpaṇe tyāṃ jāie
ane nojīvanī māgaṇī karīe. ”
( aṃhīṃ ' kutrika ' śabdano artha evo thāya che ke—' ku ' eṭale pṛthvī ane ‘ trika ' eṭale traṇa, arthāt svarga, mṛtyu ane pātāḻa e traṇa pṛthvīnuṃ nāma ‘ kutrika ’ thayuṃ. te nāmanī dukāna hovāthī ‘ kutrikāpaṇa ’ śabda thāya che. ā dukāne
beṭhelā vaṇika gṛhasthe maṃtrādikanā ārādhanathī koi vyaṃtaradevane sādhyaૉ che. te devatā
grāhakane icchita dareka vastu koi paṇa sthānathī lāvīne āpe che ane tenī kīṃmata te

44.263.5

vaṇik le che. ahīṃ koino mata evo paṇa che ke—ā vaṇiknī dukānaja devādhiṣṭhita che, tethī vastunī kīṃmata te devatāja lai jāya che ). pachī guru sarva parivāra sahita te kutrikāpaṇe jaine rohaguptane pūchīne kutrikāpaṇanā vyaṃtaradevane kahyuṃ ke “ jīva āpa. ” tyāre teṇe popaṭa, menā vigere jīva āpyā. pachī gurue ajīva māgyo tyāre teṇe pattharanā khaṃḍa vigere āpyā. pachī nojīva māgyo, tyāre paṇa patthara vigereja
āpyā. kemake ‘ no ’ śabdano artha niṣedha vācaka che. arthāt ajīva ane nojīvamāṃ kāṃi bheda nathī. chevaṭa gurue noajīva māgyo, tyāre teno artha jīva karīne te devatāe popaṭa vigere āpyā. kemake “ no ” ane “ a ” e be niṣedha vācaka hovāthī
ajīva nahīṃ te jīva kahevāya. evo “ no ajīva ” śabdano artha thāya che. nojīva
māgatī vakhate te devatāe jīvano kāṃi paṇa kakaḍo āpyo nahīṃ. māṭe jīva ane ajīva e beja rāśi siddha thayā. paṇa kharanā śṛṃganī jema trījo rāśi asat hovāthī
siddha thayo nahīṃ. pachī gurue śiṣyane kahyuṃ ke—“ he jāḍa ! have tuṃ tāro durāgraha
choḍī de. jo kadāca jagatamāṃ nojīva vastu jūdī hota to te devatā kema na āpata ? ” e rīte ekaso ne cumāḻīśa praśno karīne rājānī samakṣa gurue te śiṣyano
nigraha karyo.
ahīṃ dravya, guṇa, karma, sāmānya, viśeṣa ane samavāya e cha mūḻa padārthonī
bhedakalpanā karī, temāṃ pāṃca 1mahābhūta, kāḻa, diśā, ātmā ane mana e nava prakāra dravyanā karyā; rūpa, rasa, saṃkhyā, buddhi, dveṣa vigere sattara bheda guṇanā karyā, 2utkṣepaṇa, apakṣepaṇa, 4ākuṃcana, 5prasāraṇa ane 6gamana e pāṃca bheda karmanā karyā;

44.263.6

traṇa prakāra sāmānyanā karyā; ane eka eka prakāra viśeṣa tathā samavāyano grahaṇa karyā. te sarva maḻīne chatrīśa bheda thayā. te sarvanā prakṛti, 7akāra, 8nokāra ane 9ityabdadinaparimitopadeśaprāsādavṛttau aṣṭādaśastaṃbhasya
triṣaṣṭyadhikadviśatatamaḥ prabaṃdhaḥ

Linked texts (1)

Upadeśaprāsāda — Lakṣmīvijayasūri 1761, Sanskrit