Upadeshaprasada 46

Upadeśaprāsāda 46

Language: Sanskrit

46.266 — 4 parts

46.1

śabdārthānāmalopāhva, ācāraḥ saptamaḥ śubhaḥ
tallopena mahatpāpaṃ, puṇyaṃ varya tadāśrayāt

bhagavan ! ājakāla vaṇikajana pāse vyākhyānamāṃ śuṃ vaṃcāya che ?” ācārye kadhuṃ
ke ‘pāṃḍavacaritra vaṃcāya che.’ rājāe pūṃchyuṃ ke ‘temāṃ pāṃḍavo kyāṃ siddhi pāmyā che ?’ tyāre pote svīkāra karelā śrī jineśvaranā āgamanā arthano āśraya karīne ācārye kahyuṃ ke “nirmaḷa cāritra ane tapasyā vaḍe āṭha prakāranāṃ duṣṭa karmono nāśa karīne anaśanavaḍe aneka munio sahita pāṃḍavo siddhādri upara siddhi pāmyā che.” te sāṃbhaḷīne rājāe kahyuṃ ke “himālaya upara pāṃḍavo siddhi pāmyā che, e vyāsavākyanā pramāṇapaṇāthī āpanuṃ vākya apramāṇa che.” tyāre sūri
bolyā ke he rājan ! bhāratamāṃ je kahyuṃ che te sāṃbhaḷo-raṇasaṃgrāmamāṃ arjunanī bāṇāvaḷithī vīṃdhāyalā ane pṛthvīpara paḍelā evā janmathīja dāna devāṃnā śīlavāḷā (dāneśvarī) śrī karṇa rājānā dātārapaṇānī parīkṣā karavā māṭe viśveśvara
śrīkṛṣṇa bhagavān brāhmaṇanuṃ rūpa dhāraṇa karīne ‘he karṇa rājā ! mane kāṃika āpo’
ema bolatā tenī pāse āvyā. karṇa rājā paṇa tevakhate potānī pāse bījuṃ kāṃi na hovāthī hāthamāṃ pāṣāṇa laine suvarṇanī rekhāvāḷā potānā dāṃta pāḍī temāṃnuṃ suvarṇa āpavā taiyāra thayo. te joi ‘huṃ tārāpara prasanna thayo chu’ ema bolatā śrī puruṣottama
pragaṭa thayā. te joine karṇa bolyo ke “he parameśvara ! āpanā darśana thavāthī mane
siddhi to majaśeja; paraṃtu jo āpa tuṣṭa thayā ho to je sthāne koinī dāhakriyā
thai na hoya, tyāṃ mārī dāhakriyā karajo.” te sāṃbhaḷīne śrī kṛṣṇa karṇanā śarīrane
laine tevuṃ sthāna śodhavā lāgyā. paraṃtu koi jagyāe tevuṃ sthāna na maḷavāthī samudramāṃ
staṃbhanī jevuṃ eka parvatanuṃ śikhara hatuṃ, tene tevuṃ sthāna mānīne tyāṃ karṇane māṭe citā
karavā taiyāra thayā, tevāmāṃ ākāśavāṇī thai keatra droṇaśataṃ dagdhaṃ, pāṃḍavānāṃ śatatrayam
duryodhanasahasraṃ ca, karṇasaṃkhyā na vidyate

46.1-3

bhāvārtha-“ā sthāne so droṇa, traṇaso pāṃḍavo ane eka hajāra duryodhanano
dāha thayo che, ane keṭalā karṇano dāha thayo che tenī to saṃkhyāja nathī.”
tethī he rājan ! jo traṇaso pāṃḍavo tyāṃ baḷayā hoya, to amārā pāṃca pāṃḍavo śatruṃjaya upara siddha thayā, ane āpanā pāṃḍavo himālayamāṃ siddhi pāmyā, ema
mānavāmāṃ śuṃ khoḍuṃ che?” ā pramāṇe śrī hemācāryanī yuktithī rājā prasanna thayo, ane
śrī hemācārya rājāe visarjana karavāthī potānā upāśraye āvyā.
ā dṛṣṭāṃta sāṃbhaḷīne moṭuṃ kaṣṭa utpanna thāya topaṇa buddhimāna māṇasa siddhāntanā śabdārthane dūṣaṇa lagāḍe nahīṃ. e pramāṇe parama munioe parama rahasya nirṇita karyaṃu
che, te ādaravuṃ.
ayogya kāryathī nivṛtta thayā ane sarvee te paropakārī paṃḍitano upakāra mānyo temaja tenī pūjā karī. kahyuṃ che keyo yathātra samupaiti bodhaṃ, taṃ tathaiva hi nayedvivodham
yatkakheti vacanādvikajaṅkī, bodhitastathadadheti na vāñyāt

46.1-4

ā dṛṣṭāṃtamāṃ naṃdane karello artha tajavā yogya che, ane paṃḍite karello artha
grahaṇa karavā yogya che, ema samajavuṃ.
grāhyo māṇasa śuddha artha grahaṇa karavā māṭe sārī rīte prayatna kare che te viṣe
kahe cheyathārthaṃ śrotuṃ samīhā, bhṛśaṃ kāryā dṛḍhādaraiḥ
śramaṇopāsakairnityaṃ, sujñe gurāvupāgate

46.1-5

kuṃrulika śrāvakanuṃ dṛṣṭāṃta.
koi eka nagaramāṃ sakalaśāstranipuṇa ane svapara śāstranā rahasyane jāṇanāra śrī
'ratnākarasūri' rahetā hatā. te niraṃtara rājasabhāmāṃ jatā hatā. tyāṃ sāhitya, nyāya, chaṃda,
vyākaraṇa ane aṃtarlāpikā vigeremāṃ kuśala aneka vidvānone temaṇe jītasub yā</sub hatā tethī
te vidvāno ratnākarasūrinuṃ nāma sāṃbhaḷīne mauna dhāraṇa karī jatā hatā. ācārya paṇa eka
pada laine tenā aneka artha karatā hatā. tethī rājasabhāmāṃ rājāe temane 'anekārthavādī'
evuṃ biruda āpyuṃ hatuṃ. te sūri hameśāṃ pālakhīmāṃ besīne rājasabhāmāṃ jatā hatā. e pramāṇe
thavāthī anukrame teo cāritraguṇathī hīyamāna thatā gayā ane rājā, maṃtrī tathā sāmaṃta
vigerenuṃ āpeluṃ anna, vastra vigere paṇa levā lāgyā. ema karatāṃ karatāṃ to rājādikane
prasanna karīne maṇi, māṇikya, muktāphaḷa vigere paṇa levā māṃḍyuṃ. tethī ghaṇuṃ dravya
temaṇe bheḷavyūṃ. eṭale te traṇa gāravavaḍe yukta thai gayā. topaṇa te kadācit paṇa vītarāganā vacananī apekṣā choratā nahīṃ, ane pramāda vigerenā kāraṇathī paṇa śrītīrthakara jagaṃte
yathārtha avalokana karīne prarupaṇa karelā tattvane koi vakhata dūṣaṇa lagāḍatā nahīṃ.
temano prarupaṇā pakṣa ati nirmaḷa hato.
ekadā koi anya gāmano rahenāra jīvājīvādi tattvane jāṇanāra ane sādhuone pitā
tathā bhāi samāna mānanāra eka śrāvaka ghī vecavā māṭe te nagaramāṃ āvyo. te ghīnā bharelāṃ aneka kumaḍāṃ vecavā lāgyo tethī lokamāṃ tene sau kumaḍīo kahevā lāgyā.
eka vakhata teṇe mārgamāṃ aneka vādī brāhmaṇothī parivṛta thayelā ane pālakhīmāṃ beṭhelā tathā rājasevakaothī sevātā ratnākarasūrine joine vicāryu ke—" aho ! ā
śāsananā prabhāvaka ane guṇī evā sūri pramādamagna thai gayā lāge che. tenī pāse
māre kāṃi paṇa bolavūṃ yogya nathī, kemake brahmāne jāṇavāno vidhi koṇa śīkhavī śake ? to paṇa joūṃ to kharo ke ā ācārya sarvathā bhraṣṭa thayā che ke deśathī bhraṣṭa thayā che. " ema vicārīne rājamārgamāṃja vidhi pūrvaka temane namīne te stuti karavā lāgyo ke—
goyama sohama jaṃbū pannavo sijjaṃbhavo a āyariyā
annevi jugappahāṇā, tuha diṭṭhe savvevi te diṭṭhā

46.1-6

bhāvārtha—" āpane jovāthī gautamasvāmī, saudharmasvāmī, jaṃbūsvāmī, prabhavayā ema huṃ mānuṃ chūṃ "
ā pramāṇe sāṃbhaḷīne gurue nīcuṃ mukha karīne tene kahyuṃ ke " kāgaḍāne haṃsanī upamā śobhatī nathī, kemake te mahāguṇī ācāryonā adhyavasāyamāṃthī mātra
eka samaya purato śuddha adhyavasāya paṇa jo mārā ākhā jīvane viṣe thāya to tethī huṃ
nirmaḷa thai jāuṃ. " e pramāṇe sāṃbhaḷīne te śrāvake vicāryu ke "aho ! ā sūrine dhanya che. aneka mithyātvīono saṃbaṃdha thatāṃ paṇa śrī tīrthakaranā vacananī svalpa
apekṣā paṇa tajatā nathī, māṭe te sarvathā bhraṣṭa thayelā nathī. " pachī jyāre guru upāśraye āvyā tyāre te śrāvake tyāṃ āvīne vidhipūrvaka vaṃdanā karīne temanī deśanā
sāṃbhaḷī. pachī te śrāvake " dosamayamūtrajātaṃ0 " ā upadeśamālāmāṃthī śrī vīdosasayamūlajālaṃ, puvvarisivivajjiaṃ jai vaṃtaṃ
atthaṃ vahasi aṇatthaṃ, kīsa aṇatthaṃ tavaṃ carasi

46.1-7

vyākhyāna 266 muṃ.
sūtrārthanā aninhava rūpa āṭhamā ācāra viṣe.
sūtrārthayordvayornaiva, ninhavaṃ kurute sudhīḥ
aṣṭamaḥ syāttadācāraḥ, śrutavadbhiḥ śrute stutaḥ

46.1-8

lā keṭalāka śastradhārī kṣatriyo paraspara yuddha karavā māṭe tyāṃja sannaddhabaddha thai gayā.
te joine avasaranā jāṇa evā ajayadeva muninā gurue tarataja nāganattuānuṃ varṇana
karīne evo śāṃta rasa vistāryo ke te sāṃbhaḷīne sarve svastha thai gayā, ane manamāṃ vicāravā lāgyā ke “ aho ! amane dhikkāra che, ke vyākhyānanā samayamāṃ ame pramānatttuka śrāvakane dhanya che, ke jeṇe saṃgrāmamāṃ paṇa potānā ātma dharmanī puṣṭi karī. ” pachī gurue ajayadevane śikhāmaṇa āpī ke “ he śiṣya ! tārī buddhino vistāra vāṇīthī agocara che, paraṃtu tāre sarvatra lājālājano vicāra karīne varṇana karavuṃ. ” tyāra pachī eka divasa sāyaṃkāḷanuṃ pratikramaṇa thai rahyā pachī koi eka śiṣye śreṇika
rājānā putra naṃdiṣeṇa ṛṣie athavā nemināthajīnā gaṇadhara naṃdiṣeṇajīe śrī siddhācaḷa ūpara racelā ajitaśāṃti stavanamāṃthī “ aṃvaraṃtaraviāraṇiāhiṃ ” ityādi
cāra gāthāno artha pūchyo tyāre śrī ajayadeve kahyuṃ ke “aneka prakāranā śubha nepathyane dhāraṇa karanārī devasuṃdarīoe jemanā caraṇakamaḷanī vaṃdanā karī topaṇa jenuṃ mana jarā
paṇa kṣobha pāmyuṃ nahīṃ tevā śrī ajitanāthane huṃ praṇāma karūṃ chuṃ. ” ā pramāṇe te
devasuṃdarīonā je vījāṃ sarva viśeṣaṇo te gāthāomāṃ hatāṃ tenuṃ śṛṃgārarasathī bhareluṃ vistārathī varṇana karyuṃ. te vakhate upāśrayanī pāsenāja mārgathī cālī jatī śṛṃgārarasamāṃ nipuṇa evī koi kumārī rājaputrīe te varṇana sāṃbhaḷyuṃ. koi vakhata nahīṃ sāṃbhaḷeluṃ evaṃ adbhuta varṇana sāṃbhaḷīne teṇe vicāra karyā ke “ jo ā paṃḍitaśiromaṇi māro svāmī thāya to māro janma tathā jīvita saphaḷa thāya, ane harṣa pūrvaka
līlāe karīne tathā śṛṃgāraśāstranā vinode karīne divaso nirgamana thai śake. māṭe huṃ
tyāṃ jaine e śreṣṭha narane prārthanā karīne kṣobha pamāḍūṃ. ” ema vicārī te upāśrayanā bāraṇā pāse āvī, ane maṃjula svarathī bolī ke “ he śṛṃgāraśāstrane jāṇanāra ! he
śreṣṭha buddhimān ! vāraṇā ughāḍo. huṃ madanamaṃjarī nāmanī rājaputrī guṇagoṣṭhī karavā
māṭe tamārā pāse āvī chuṃ. ” ā pramāṇe akāḷe strīno śabda sāṃbhaḷīne gurue ajayadevane ṭhapako āpyo ke “ prathama tamane je śikhāmaṇa āpī hatī te sarva bhūlī
gayā, ane jyāṃ tyāṃ cāturya dekhāḍo cho paṇa śuṃ tamane lajjā āvatī nathī ? have
śuṃ karaśo ? tamārā guṇathī ākarṣāine sīmaṃtapācakāe' pahoṃcāḍanārī ā sīmaṃtīnī' āvī che. te viyogīnī jema vāraṃvāra bolāve che. ” te sāṃbhaḷīne ajayadeva
taḍabūjaṃ kalliṃgaṃ ca, bhojyaṃ śītaṃ ca vātulam
kapitthaṃ badarījaṃbūphalāni ghnaṃti dhīṣaṇām

46.266.1

vyādhinī pīḍā bahu vadhī paruvāthī huṃ eka kṣaṇa paṇa te sahana karī śakavā samartha
nathī tethī kāle anaśana karīśa. " te sāṃbhalīne sarvane ati kheda thayo. pachī
rātrimāṃ śāsanadevīe āvīne sūrine kahyuṃ ke " he guru ! uṃgho cho ke jāgo cho ? "
gurue kahyuṃ ke " jāguṃ chuṃ." devīe kahyuṃ ke "uṭho, ā nava sūtranī kokaḍī ukheḷo."
guru bolyā ke " āvā śarīre huṃ śī rīte ukheḷī śakuṃ ? " devīe kahyuṃ ke "nava
aṃganī1 vṛtti karavātuṃ haju tamāre ādhīna che. arthāt tame karavānā cho to tenī pāse
ā te koṇa mātra che ? māṭe ā hāthamāṃ lyo. haju tame cirakāḷa sudhī jīvaśo. "
guru bolyā ke " āvā śarīre huṃ śrījineśvaranā āgamanī navāṃganī ṭīkā śī rīte
karīśa ? " devī bolī ke " cha māsa sudhī ācāmla tapa karo. " pachī śāsanadevīnā
nirdeśathī sūrie cha māsa sudhī ācāmla tapa karyo, ane kaṭhina śabdonī ṭīkā karīne
navāṃgavṛtti pūrṇa karī.2 tevāmāṃ śarīrane viṣe pharīthī mahā roga utpanna thayo. te vakhate
śrī dharaṇeṃdre śveta sarpanuṃ svarūpa dhāraṇa karī tyāṃ āvīne sūrinā śarīrane cāṭīne nīrogī
karyuṃ. pachī dharaṇeṃdre sūrine kahyuṃ ke " seḍhī nadīne tīre śrī thaṃbhana pārśvanāthanī pratimā
pṛthvīmāṃ gupta rahelī che, tene tame pragaṭa karo. tyāṃ ociṃtī eka gāya āvīne te
pratimā je sthāne che te sthānapara dūdha jharaśe. te cinhathī te mūrtinuṃ sthāna niścita
jāṇajo. " ā pramāṇe kahīne dharaṇendra adṛśya thayā. pachī prātaḥkāḷe abhayadevasūri
saṃgha sahita seḍhī nadīne kāṃṭhe āvyā. tyāṃ gāyane dūdha jharatī joine govāḷanā bālakoe

46.266.2

batāvelī bhūmi pāse pratimānā sthānano niścaya thavāthī sūrie pārśvaprabhunī stutine
māṭe navīna 3 stotra racavā māṃḍyuṃ. tenāṃ batrīśa kāvya kahyā pachī tetrīśamuṃ kāvya
kahetāṃ tarataja śrī pārśvanāthanuṃ biṃba pragaṭa thayuṃ. te tetrīśamuṃ kāvya sūrie devatānā
ādeśathī gopavī dīdhuṃ che.4 te pratimānā darśana mātrathīja sarva vyādhi mūlathī
nāśa pāmyā. pachī śrī saṃghe gurune te pratimānī utpatti pūchī, tyāre gurue kahyuṃ
ke " pūrve śrī varuṇadeve agiyāra lākha varṣa sudhī ā pratimātuṃ pūjana karyūṃ hatuṃ.
tyāra pachī※ varṣa sudhī rāmacaṃdre tene pūjī; tyāra pachī eṃśī hajāra
varṣa sudhī takṣaka nāge tenī pūjā karī, tyāra pachī ghaṇā kāḷa sudhī saudharmendre pūjī,
tyāra pachī dvārakā nagarīmāṃ kṛṣṇa vāsudeve śrī nemīnāthanā mukhathī moṭā atiśayavāḷī
te pratimānī kathā sāṃbhaḷīne moṭā prāsādamāṃ tenuṃ sthāpana karīne pūjā karī. dvārakāno
dāha thayā pachī te nagarīne samudre ḍubāvī dīdhī, eṭale pratimā tetrīja sthitimāṃ
samudramadhye rahī. tyāra pachī keṭaleka kāḷe kāṃti nagarīno nivāsī dhanapati nāmano śreṣṭhī
tyāṃthī jato hato tevāmāṃ tenāṃ vahāṇa devatānā atiśayathī skhalita thayāṃ. tethī
śreṣṭhī vicāramāṃ paḍyo. tevāmāṃ ākāśavāṇīthī "ahīṃ jineśvaranī pratimā che" ema teṇe
jāṇyuṃ. pachī śreṣṭhīnā nirdeśathī khalāsīoe samudramāṃ sutara nākhīne sāta kācā
tāṃtaṇāthī te pratimāne bāṃdhīne bahāra kāḍhī. pachī tene kāṃti nagarīmāṃ lai jaine
śreṣṭhie moṭā prāsādamāṃ sthāpī. te prāsādamāṃ te pratimā be hajāra varṣa rahī.

46.266.3

ḍhaṃkapuranā rājānī putrī jopaḷadevī adbhuta svarupavāna hatī. tenā para āsakta thaine vāsukī devatā tene bhogavavā lāgyo. tenāthī nāgārjuna nāme tene putra thayo.
tenāparanā vātsalyathī te nāgeḍe sarva mahauṣadhīonāṃ phaḷa mūḷa ane pāṃdaḍāṃ tene khavarāvyāṃ. tenā prabhāvathī te siddha puruṣa thaine śālivāhana rājāno guru thayo. pachī śrī
pādaliptasūrinā prasādathī te nāgārjuna ākāśagāmī vidyā pāmīne rasane siddha karavā utsuka thayo. tene māṭe teṇe aneka upāyo karyā, paṇa rasa baṃdhāyo nahīṃ. tethī
teṇe gurune teno upāya pūchyo. gurue kahyuṃ ke "mahā mahimāvāḷī śrī pārśvanāthanī
pratimānī pāse te pratimānī dṛṣṭie sarva lakṣaṇavāḷī satī strī te rasanuṃ mardana kare to
te rasa sthira thaine koṭīvedhī thāya." te sāṃbhaḷīne nāgārjune potānā pitā vāsukīnuṃ dhyāna dharīne tene bolāvyo. pachī tenā pūchavāthī vāsukīe kahyuṃ ke "kāṃti nagarīmāṃ ati mahimāvāḷī prācīna śrī pārśvanāthanī pratimā che." nāgārjune kāṃti nagarīthī
te pratimānuṃ haraṇa karīne seḍhī nadīne kāṃṭhe ekāṃtamāṃ lāvīne tene sthāpī. pachī tenī
pāse rasasādhana karavā māṭe śālivāhana rājānī pativratā strī caṃdralekhāne hameśāṃ rātre
siddha thayelā vyaṃtara māraphata maṃgāvīne te caṃdralekhā pāse rasanuṃ mardana karāvavā lāgyo. cha
māse te rasa sthira thayo. te ṭhekāṇe rasa karatāṃ paṇa adhika mahimāvāḷūṃ ane samagra
lokonā icchita arthane pūrṇa karaṇāruṃ staṃbhana nāme śrīpārśvanātha svāmīnuṃ tīrtha thayuṃpachī anukrame devanā vacanathī 'te pratimā ahīṃ che' ema jāṇīne "jayatihuaṇa

46.266.4

varakapparuka0" ityādi kāvyoṃvaḍe meṃ tenī stuti karī, eṭale te pratimā pragaṭa thai
che. prathama ā pratimā koṇe jarāvī che te sāṃbhaḷyuṃ nathī. " ā pramāṇe śrī abhayadevasūrie kahelo mahimā sāṃbhaḷīne śrīsaṃghe teja sthāne prāsāda karāvī tyāṃ staṃbhanapura
nāme gāma vasāvyaṃ. sarva loko tyāṃ moṭā moṭā mahotsavo karavā lāgyā. pachī jyāre
saṃvata 1368 nī sālamāṃ duṣṭa mlecchoe gujarātamāṃ upadrava karyo tyāre vartamāna staṃbhatīrthanuṃ sthāpana thayuṃ che. atyāre te pratimā staṃbhatīrtha baṃdare ( khaṃbhātamāṃ ) vidyamāna che.
prathama śilācārye pahelā be aṃganī vṛtti karī hatī. tyārapachīnā nava aṃganī ṭīkā śrī abhayadevasūrie śāsanadevīnā vacanathī potānī matikalpanāno upayoga karyā śivāya karī che. tyāra pachī saṃvata 1135 māṃ śrī abhayadevasūri svarge gayā che. keṭalāka 1139 nā saṃvatamāṃ svarge gayānuṃ kahe che.
"sthānāṃgasūtra vigere nava aṃganī ṭīkā karanārā śrī abhayadevasūri thayā. te āṭhamā
ācārane pāḷanārā śrī abhayadevasūrine śrī staṃbhana pārśvanātha svāmīe navāṃga
āpyā che arthāt te prabhunā prasādathīja tenī ṭīkā racavāne bhāgyaśāḷī thayā che."
ityaṣṭadinaparimitopadeśaprāsādavṛttau aṣṭādaśastaṃbhasya
ṣaṭṣaṣṭyadhikadviśatatamaḥ prabaṃdhaḥ

Linked texts (1)

Upadeśaprāsāda — Lakṣmīvijayasūri 1761, Sanskrit