Upadeshaprasada 48

Upadeśaprāsāda 48

Language: Sanskrit

48.1-2 — 5 parts

48.1

iti jñānācāraḥ
vyākhyāna 268 muṃ.
darśanācāranā pahelā ācāra viṣe.
jñānādyanantasaṃpūrṇaiḥ, sarvavidbhiryadāhitam
tattathyaṃ darśanācāro, niḥśaṃkākhyo'yamādimaḥ

48.2

jinoktatattvasaṃdehaḥ, sā ca śaṃkā'bhidhīyate
śaṃkāto bhidyate śraddhā, doṣo'yaṃ syānmahāṃstataḥ

śaṃkā karavāthī samyaktva tattva śraddhāna bheda pāme che, te ūpara śrī gaṃgācāryanuṃ
dṛṣṭāṃta kahe che—
mahāgirinā śiṣya dhanagupta ane dhanaguptanā śiṣya gaṃga nāme ācārya
thayā. te gaṃgācārya ekadā ullūkā nadīnā pūrva kāṃṭhā para caturmāsa rahyā hatā ne temanā guru dhanaguptācārya teja nadīnā paścima kāṃṭhe caturmāsa rahyā hatā. eka vakta śarad
ṛtumāṃ gaṃgācārya potānā gurune vāṃdavā jatāṃ mārgamāṃ ullūkā nadī utaratā hatā te vakhate
temanā mastakamāṃ ṭāla hovāthī sūryanā kiraṇonā sparśane līdhe temanuṃ māthuṃ tapī gayuṃ,
ane pāṇīmāṃ cālatā hovāthī pagane śītalatā janāi. te vakhate pūrve bāṃdhelā
mithyātva mohanīno udaya thavāthī temane evo vicāra āvyo ke “ siddhāṃtamāṃ eka
kāḷe be kriyāno anubhava na hoya ema kahyuṃ che; paṇa mane to atyāre ekaja samaye be
kriyāno anubhava thāya che. huṃ śīta ne uṣṇa baṃnene veḍaṃ buṃ. māṭe anubhavathī viruddha
hovāne līdhe āgamanuṃ e vacana yathārtha lāgatuṃ nathī. ” evī śaṃkā dharāvatāṃ satā
gaṃgācārya guru pāse āvyā, ane potāne thayelī śaṃkā nivedana karī. te sāṃbhaḷīne
gurue śikhāmaṇa āpī ke “ he vatsa ! chāyā ane ātapa jema samakāḷe na hoya tema
eka kāḷe be kriyāno anubhava anyonya viruddha hovāthī thai śakeja nahīṃ; kemake je
anubhava thāya che te anukrameja thāya che; paraṃtu samayāvalikādika kāḷa ghaṇo sūkṣma
hovāthī ane mana paṇa ati capaḷa, ati sūkṣma ane ghaṇīja tvarāvāḷuṃ hovāthī te
anubhavano anukrama tārā jāṇavāmāṃ āvyo nahīṃ. mana e iṃdriyothī grahaṇa na thai

48.1-2.2

śake evā sūkṣma pudgalanā skaṃdhothī thayeluṃ che. te mana iṃdriyoe grahaṇa karelā sparśanādika dravya sāthe je vakhate saṃbaṃdha pāme che, te vakhate iṃdriyone te dravyanuṃja mātra jñāna
karāvavāmāṃ kāraṇabhūta thāya che. anya padārthamāṃ upayoga rākhanāro prāṇī pāse ubhelā
hastine paṇa joi śakto nathī. tethī eka padārthamāṃ upayogavāḷuṃ mana kadāpi bījā
arthano upayoga dharāvī śakeja nahī. jema eka muni ekāgra dhyānamāṃ magna thaine kāyotsarge rahyā hatā, tevāmāṃ tenī pāse thaine eka cakravartī potānā samagra sainya
tathā cosaṭha hajāra aṃtaurīo sahita nīkaḷyo. te vakhate sainyamāṃ rahelāṃ saṃkhyābaṃdha vājitro paṇa vāgatāṃ hatāṃ. cakravartīe te munine joine vicāryuṃ ke “ aho !
ā muninuṃ citta kevuṃ ekāgra che ke jethī māruṃ sainya śabda, rūpa, rasa, gaṃdha ane
sparśa e pāṃce iṃdriyone sukha āpanārāṃ sāhityothī saṃpūrṇa chatāṃ paṇa ā muni
mana pūrvaka tene jotā paṇa nathī. " pachī jyāre te muinanuṃ dhyāna pūrṇa thayuṃ, tyāre
tene namīne cakrīe pūṃchyuṃ ke " he svāmī ! hasti, aśva, ratha, vāijatra ane strīo vigere pāṃce iṃdriyone anukūla vastuothī yukta māruṃ sainya āpanī pāse thaine
gayuṃ, te sarva āpe joyaṃu ke nahīṃ ? " gurue javāba āpyo ke " tamārā sevakoe
mane praṇāma vigere karyā haśe, paṇa huṃ to paramātmānā dhyānamāṃja upayogāsakta hato,
tethī meṃ te kāṃi paṇa joyaṃu, sāṃbhaḷyuṃ ke jāṇyuṃ nathī. " te sāṃbhaḷīne gurunā
upayoganī vāraṃvāra stuti karato te cakrī pratibodha pāmīne bolyo ke " potānī

48.1-2.3

pāse iṃdriyothī grahaṇa thāya evā aneka padārtho rahyā hoya, topaṇa mananī pravṛtti
vinā koi paṇa padārtha grahaṇa thato nathī, te satya bāta che. " to he śiṣya ! prāṇī
je iṃdriyanā upayogamāṃ vartato hoya, teja iṃdriyanā viṣayamāṃ te tallīina thāya che
tethī te bījā padārthamāṃ līna thai śakato nathī. " śiṣye praśna karyāṃ ke " he
sāthe kema vedī ? " guru bolyā ke " samayāvalikādi kāḷano je ivabhāga kahelo
che te ati sūkṣma che, māṭe jūde jūde kāḷe thayelaṃu be kriyānuṃ jñāna kamaḷanā śata
patranā vedhanī jema ekaja vakhate thayeluṃ tuṃ māne che. kamaḷanā so patra uparā uparā
rākhīne koi baḷavāna māṇasa ati tīkṣṇa sūcī (soya)thī te patrone vīṃdhe, topaṇa
te eka kāḷe vīṃdhī śakaśe nahīṃ. kemake kāḷanā bhede karīne asaṃkhyāta asaṃkhyāta
samaye eka eka patrano vedha thāya che ane uparanuṃ patra vīṃdhāyā vinā nīcenuṃ
patra vīṃdhī śakātuṃ nathī, topaṇa e patrone vīṃdhanāra māṇasa ema mānaśe ke " meṃ
ekaja kāḷe ā badhāṃ patro vīṃdhyāṃ che. kemaka kāḷano bheda ghaṇoja sūkṣma hovāthī te jāṇī śakato nathī. vaḷī alātacakrane¹ ghaṇoja tvarāthī goḷa
pheravīe topaṇa te cakra kāḷanā bhede karīne judī judā diśāomāṃ anukrame
anukrameja phare che. topaṇa pheravāno kāḷa ghaṇo sūkṣma hovāthī te jāṇavāmāṃ
āvato nathī, māṭe āpaṇane te goḷa kuṃḍāḷuṃ lāge che, tevīja rīte prakṛtamāṃ paṇa
śīta tathā uṣṇa ikrayānā anubhavano kāḷa bhinna chatāṃ paṇa sūkṣma hovāthī tārāthī
jāṇī śakāyo nathī, tethī te banne kriyāno anubhava ekaja kāḷe thayo, ema tārā

48.1-2.4

mānavāmāṃ āvyuṃ che. vaḷī citta paṇa badhī iṃdriyonī sāthe eka kāḷe saṃbaṃdha rākhatuṃ
nathī, paṇa anukrameja saṃbaṃdha rākhe che, teja rīte upalakṣaṇathī mastaka, hātha, paga
vigere sparśanendriyanā jūdā jūdā avayavo sāthe paṇa citta eka kāḷe saṃbaṃdha rākhatuṃ
nathī. jemake koi māṇasa lāṃbī ane sukī āṃbalī khāya che, tene cakṣuvaḍe jovāthī tenā rūpanuṃ jñāna thayuṃ, nāsikāvaḍe suṃghavāthī gaṃdhanuṃ jñāna thayuṃ, khāvāthī jīhvāne rasanuṃ jñāna thayuṃ, sparśa karavāthī sparśanuṃ jñāna thayuṃ, ane tene cāvavāthī śabda
utpanna thayo, te karṇavaḍe sāṃbhaḷavāthī śabdanuṃ jñāna thayuṃ. paraṃtu te pāṃce jñāna anukrameja thāya che, nahīṃ to 1sāṃkarya doṣa prāpta thāya, ane matijñāna vigerenā upayoga
vakhate avadhi vigere jñānanā upayoganī paṇa prāpti thai jāya; ane tema thavāthī eka
ghaṭādika padārthanī kalpanā karatāṃ anaṃtā ghaṭādika padārthonī kalpanānī pravṛttino
prasaṃga prāpta thāya, ane tema to che nahīṃ. vaḷī śrīmajjineśvara paramātmānā guṇanuṃ
smaraṇa karīne dhyānamāṃ upayoga rākhatī veḷāe paṇa mithyātvanā tarka ane asurādikanā dhyānanā upayoganī prāpti thavī joie. māṭe tārā mata pramāṇe to ūpara
kahelā uparāṃta bījā paṇa aneka doṣo prāpta thaśe, ane ḥtethī ciṃtita artha prāpta
thaśe nahīṃ. māṭe upayoga eka kāḷe ekaja vastumāṃ thāya che, paṇa aneka vastumāṃ
thato nathī. teja pramāṇe karmabaṃdha ane tenī nirjarā vigere paṇa ghaṭāvavāṃ. ā sarvathamāṃ prasannacaṃdranā dṛṣṭāṃtanī bhāvanā karavī. śreṇika rājāe śrīmahāvīra svāmīne

48.1-2.5

prasannacaṃdra muninī gatinuṃ svarūpa pūchyuṃ, te vakhate prabhue te muninā cittamāṃ rahelā
praśasta ane apraśasta upayoganā parāvartamānapaṇāne anusāre vāraṃvāra juduṃ juduṃ
gatinuṃ svarūpa kahyuṃ hatuṃ. paṇa jo eka kāḷe aneka upayoga vartatā hota to jineśvara
paṇa eka kāḷe aneka gati kahata, paraṃtu tema hoi śakatuṃ nathī, māṭe eka kāḷe
ekaja upayoga varte e paṇa satya che. kahyuṃ che ke—
yadā syāt prāṇināṃ śītopayogavyāpṛtaṃ manaḥ
tadā noṣṇopayoge tadvyāpriyeta virodhataḥ

48.2-2

yaugapadyānbhimānastupayogayugalasya yaḥ
sa tu mānasasaṃcārakramasyānupalakṣaṇāt

48.1-3

pachī ihāmāṃ praveśa karavāthī " mastake uṣṇa vedanā thāya che " evo viśeṣano
niścaya thāya che. vaḷī ghaṭa viśeṣanuṃ jñāna thayā pachī anaṃtaraja paṭanā āśrayabhūta
sāmānyanuṃ grahaṇa karyā vinā paṭa viśeṣanuṃ jñāna thaśeja nahīṃ. vaḷī he śiṣya ! ekaja prāṇī eka kāle kriyāo to ghaṇī karī śake che. jema narttakī abhyāsanī caturāine līdhe mukhathī hā, hā, vigere śabdo bole che, netrathī kaṭākṣa pheṃke che vā netra namāve che, hātha pagatuṃ ākuṃcana prasāraṇa kare che, āṃgalīo halāve che, śarīrane game tema vāḷe che ityādi hāvabhāva ekaja kāle kare che paṇa teno upayoga to
eka kāle eka kriyāmāṃja hoya che. vaḷī koi jineśvaranī bhakti karanāro māṇasa
eka hāthe cāmara vīṃje che, bīje hāthe dhūpa laine prabhune aṃge dhūmāvali vistāre che,
mukhavaḍe adbhuta racanāvāḷī prabhunī stuti bolīne jineśvaranā guṇonuṃ gāna kare che, netravaḍe parameśvaranī adbhuta pratimā joine mastaka dhuṇāve che tathā cālatāṃ
pṛthvīpara upayoga pūrvaka vidhiyukta pādanyāsa kare che, ityādi aneka kriyā samakāḷe kare che paraṃtu teno upayoga samakāḷe badhī kriyāmāṃ varttato nathī. upayoga to eka
kriyāmāṃja vartte che. ā pramāṇe aneka prakāranī yuktiothī gurue tene bahu samajāvyo, topaṇa jyāre te śiṣye potāno kadāgraha choḍyo nahīṃ, tyāre tene gurue gaccha
bahāra karyo.
pachī te vihāra karato karato rājagṛha nagare āvyo. tyāṃ te potānā asatya
matanuṃ pratipādana karīne bījā munionā cittane paṇa vyudgrāhita karavā lāgyo.
kemake durāgrahī māṇasa harakāyā kūtarānī jema bījāne paṇa potānī jevā karavā
icche che.
rājagṛhīmāṃ mahātapasvīramaṇāva nāme eka daha hato. tenī pāse maṇināga
nāmanā yakṣanuṃ caitya hatuṃ. tyāṃ rahīne gaṃgācārya parṣadānī samakṣa samakāḷe be kriyā vedanārūpa potānā asat pakṣanī prarūpaṇā karavā lāgyo. te sāṃbhaḷīne maṇināga yakṣane kopa caḍyo. tethī teṇe kahyuṃ ke " are duṣṭa ! āvī asat prarūpaṇā karīne aneka prāṇīonā manamāṃ saṃśaya kema utpanna kare che ? āja sthāne śrī vardhamāna svāmīnuṃ samavasaraṇa thayuṃ hatuṃ, te vakhate prabhue eka samaye ekaja kriyānuṃ vedvuṃ hoya ema pratipādana karyuṃ hatuṃ. te vakhate meṃ ā caityamāṃ rahīne sāṃbhaḷyuṃ hatuṃ.
kevalajñānīne paṇa prathama samaye jñāna eṭale viśeṣātmaka upayoga hoya che, ane bīje samaye darśana eṭale sāmānyātmaka upayoga hoya che, to tuṃ vīrasvāmī karatāṃ paṇa
śuṃ adhika jñānī thayo che ke jethī temanuṃ vacana paṇa anyathā karavā tatpara thāya che ?
māṭe ā duṣṭa vāsanā mūkī de, ane prajñānā vacanane aṃgīkāra kara; nahīṃto hamaṇāṃ
tane ā mudgaravaḍe śikṣā karīśa. pratyakṣa siddha arthane paṇa tuṃ gopave che te yogya nathī. jema koi aṣṭāvadhāna sāghanāra prājña māṇasa śloka racavāne vakhate navīna
śloka race che, vājiṃtranā tāla gaṇe che, vāta sāṃbhaḷe che, pṛṣṭha ūpara likhelā akṣaro
kahe che. vigere āṭha prakāranāṃ avadhāna sādhe che; te sarva śīghra gativāḷā manovijñānane ādhāreja kare che. paraṃtu ajñānī māṇaso ane bāḷako āścarya pāmavāthī kahe
che ke ' aho ! ā sādhake samakāḷe ā badhuṃ sādhyuṃ. ' paraṃtu ema kahevuṃ yukta nathī. kāraṇake anukrame paraṃtu ati śīghrapaṇe sarva grahaṇa karīne pachī te bole che.”
ityādi yuktithī te nāgayakke tene samajhāvyo, eṭale gaṃgācārye tenuṃ kahevuṃ aṃgīkāra karyuṃ ane mithyāduṣkṛta dīdho. pachī guru pāse jai te pāpanā ālocanā laine pratikramyo. te viṣe śrī mahājñāṣyamāṃ kahyuṃ che ke—
achāvīsā dovāsasayā, taiyā siddhigayassa vīrassa
dokiriyāṇaṃ dichi, ubḷūgatīre samuppannā

48.168

maṇināgeṇārabdho, nañavavatti padisehiuṃ vottuṃ
icchāmo gurumūlaṃ, gaṃtuṇa tau pakikkaṃto
ityabdadinaparimitopadeśaprāsādavṛttau aṣṭādaśastaṃbhasya
aṣṭaṣaṣṭyadhikadviśatatamaḥ prabaṃdhaḥ

Linked texts (1)

Upadeśaprāsāda — Lakṣmīvijayasūri 1761, Sanskrit