Upadeshaprasada 57

Upadeśaprāsāda 57

Language: Sanskrit

57.1-6 — 6 parts

57.1

vyākhyāna 275 muṃ.
haju sthirīkaraṇa viṣeja kahe che.
sadanuṣṭhānasamyaktvamanośuddhyādayo guṇāḥ
teṣāṃ tattvārthamākhyāya dharme kṣmāpaḥ sthirīkṛtaḥ

kumārapāḷa rājānuṃ dṛṣṭāṃta.
pāṭaṇamāṃ śrī kumārapāḷa rājāne sāṃkhya, bauddha, kapila, jaiminīya, cārvāka vigerenā śāstronā rahasyo sāṃbhaḷīne manamāṃ saṃśaya utpanna thayoḥ tethī bālyāvasthāthīja
brahmacarya vrata pāḷanāra śrī hemacaṃdrasūrine teṇe pūchyuṃ ke “ he svāmī ! sarva matavādīo
potapotānā pakṣanī praśaṃsā kare che, ane potapotānī kriyāo kare che. temāṃ kayo pakṣa
pramāṇarūpa jāṇavo?” gurue uttara āpyo ke sarva ekāṃtavādīone paramātmārūpa kahelā
tattvathī parāṅmukha jāṇavā. anuṣṭhāna pāṃca prakāranā che, temāṃ 1 āhāra, upadhi, pūjā
ane ṛddhi vigere ā loka saṃbaṃdhī sukhabhoganī icchāthī karekuṃ je anuṣṭhāna te rakta
cittane śīghra haṇanāra hovāthī viṣānuṣṭhāna kahevāya che. jema aphīṇa, vacchanāga vigere
sthāvara viṣa ane sarpādaka jaṃgama viṣa jo bhakṣaṇa karavāmāṃ āvyuṃ hoya to te tatkāḷa
prāṇano nāśa kare che. tema ā anuṣṭhāna paṇa manacittano tatkāla nāśa kare che.
2 bhavāṃtaramāṃ deva saṃbaṃdhī bhoga prāpta thavānī icchāthī karekuṃ anuṣṭhāna te garalānuṣṭhāna
kahevāya che. jema harakāyā śvānanuṃ viṣa tathā kuḍavyanā saṃyogathī utpanna thayekuṃ garala
jātinuṃ viṣa kālāṃtare haṇe che, tema ā anuṣṭhāna paṇa adṛṣṭa puṇyaphaḷanī prāpti thayā
chatāṃ paṇa kālāṃtare aśubha phaḷadāyī thāya che. 3 'aṇimādikane abhāve sāṃsārika
jīvano vṛtti jevuṃ je anuṣṭhāna, te anyonyānuṣṭhāna kahevāya che, ā trījā bhedamāṃ
oghasaṃjñā ane lokasaṃjñā e ve saṃjñāno samāveśa thāya che. temāṃ sūtra tathā gurunā vākyanī apekṣā rākhyā vinā adhyavasāya rahita anya citte jñāna vinā je anuṣṭhāna
karavuṃ te oghasaṃjñā kahevāya che. ane 'vartamānakāḷamāṃ amuka kriyā yogya jaṇāya to
samyaktvasahitā eva, śuddhā dānādikāḥ kriyāḥ
tāsāṃ mokṣaphalaṃ proktā, yadasya sahacāritā

57.1-3

ucitamācaraṇaṃ śubhamicchatāṃ, prathamataro manasaḥ khalu śodhanam
gadavatāṃ hyakṛte malaśodhane, kimupayogamupaiti rasāyanam

57.1-4

yaścātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ
ātmanyeva ca saṃtuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate

57.1-5

jñānayogamāṃ rati ke aratino praveśaja nathī, jñānayogamāṃ arati ne
ānaṃdano avakāśa śāstramāṃ niṣiddha karyo che, kāraṇake tene dhyānanuṃja avalaṃbana
hovāthī rati aratirūpa kriyāno vikalpaja kyāṃthī thāya ? vaḷī mātra śarīranā nirvāhane māṭe bhikṣācaryā vigere je je kriyāo jñānī puruṣa kare che, te pote asaṃga hovāthī tenā dhyānano vighāta karanārī thai śakatī nathī. eṭalā māṭeja buddhimāna jñānī
mananī niścaḷatā karīne samagra viṣayonuṃ damana karavā māṭe śāstrokta kriyāo kare che;
bījuṃ kāṃi kāraṇa nathī. kemake niścayamāṃ tallīna thayelā jñānīne kriyānuṃ ati prayojana nathī, paṇa vyavahāra daśāmāṃ rahelāne to te kriyāoja atyaṃta guṇakārī che.
jñānayoga sādhanāra śuddha dhyānamagnatā kare che, ne ā pramāṇe jñānayogavāḷā
muni nirbhayapaṇe, vratomāṃ sthita thaine, sukhāsana vāḷī, nāsikānā agrabhāge dṛṣṭi rākhīne bese che; anya diśāmāṃ dṛṣṭi paṇa karato nathī. śarīranā madhya bhāgamāṃ mastakane
tathā grīvāne saraḷa (sīdhā) rākhe che, ane dāṃte dāṃta aḷakāvyā vinā banne oṣṭha
bheḷā karī rākhe che, ārta ane raudra dhyānano tyāga karīne pramāda rahitapaṇe dharma tathā
śukla dhyānamāṃ buddhine sthira kare che.
ārta dhyānamāṃ prathamanī traṇa leśyāono saṃbhava che. te anatikliṣṭa bhāvavāḷā karmanā pariṇāmathī utpanna thāya che, te dhyānapramatta guṇasthānaka sudhī hoya che,
ane tiryaṃcanī gatine apanāra che; māṭe sarva pramādanā kāraṇabhūta te ārtadhyānano mahātmāe tyāga karavo.
raudradhyāna to ati saṃkliṣṭa bhāvavāḷā karmanā pariṇāmathī utpanna thāya che, pahelī traṇa leśyāe yukta hoya che, tathā narakanāṃ duḥkhane āpe che. te deśavirati guṇasthānaka sudhī rahe che, te dhyāna paṇa dhīra puruṣe tajavā lāyaka che.
uttama jīve lokottara ane praśasta evā chehlā be dhyānano svīkāra karavo, tevā
śubha dhyānavāḷāne iṃdrapadanī paṇa icchā thatī nathī. kahyuṃ che keyatra gacchati paraṃ paripākaṃ, pākaśāsanapadaṃ tṛṇakalpam
svaprakāśasukhabodhamayaṃ taddhyānameva bhavanāśi bhajadhvam

57.1-6.1

bhāvārtha- "je dhyānamāṃ ati saṃtoṣa utpanna thāya che, je dhyāna iṃdranā sthānane paṇa tṛṇa samāna gaṇe che, ane je dhyāna ātmaprakāśa rūpa sukhanā bodhamaya che,
evaṃ bhavanī paraṃparāne nāśa karanāruṃ dhyāna he bhavya jīvo ! tame sevo. ”
vaḷī rogī tathā mūrkha manuṣyo paṇa sākṣāt viṣayono sukhe tyāga karī śake che,
paṇa viṣaya uparano rāga tajī śakatā nathī; paṇa paramātma svarūpane jonāra dhyānī puruṣa
tṛpta thayela hovāthī pharīne tenā para rāga karatoja nathī, તેમજ ātmāno paramātmāne
viṣe bheda buddhithī karelo je vivāda che, te vivādane dhyānī puruṣa tajī daine tarataja
te ātmā tathā paramātmānā abhedaneja kare che. sarva dhyānamāṃ ātmadhyānaja śreṣṭha che, kemake
ātmadhyānanuṃ phaḷa ātma jñāna che ane ātmajñāna muktine āpanāruṃ che, tethī mahātmā puruṣe aharniśa ātmajñānane māṭeja yatna karavo. ātmānuṃ jñāna thavāthī bījaṃ
koi jñāna avaśeṣa rahetuṃja nathī, ane ātmajñāna thayuṃ na hoya to bījāṃ sarva jñāna
vyartha che. navatattvonuṃ jñāna paṇa ātmajñānanā prakāśa māṭeja che, kemake ajīvādika padārthonuṃ svarūpa jīvanā bhedanoja saṃbaṃdha dharāve che arthāt jīvanuṃ svarūpa pṛthak samajavā māṭeja che. dharmāstikāya vigere ajīva padārthoṃ gamanādika kriyāmāṃ jīvane sahāyabhūta
hovāthī te sarve padārtho ātmāneja upakārī che. jema ratnanī kāṃti, nirmaḷatā ane śakti ratnathī jūdāṃ nathī, તેમજ ātmānāṃ jñāna, darśana ane cāritra rūpī lakṣaṇo paṇa
ātmāthī bhinna nathī. mātra “ ātmānāṃ jñāna, darśana ane cāritra e traṇa lakṣaṇa

57.1-6.2

tathā guṇo che ” e vākyamāṃ ‘ ātmā ’ śabdane ṣaṣṭhī vibhakti che ane jñānādikane
pahelī vibhakti che, tethī vyavahāradṛṣṭithī bhinnatā જણાય che, paṇa niścayathī to
abhinnaja che. teno bheda mānavāthī ātmā anātmā thai jāya, ane jñānādika guṇo
paṇa jaḍa thai jāya, māṭe niścaya nayane ādhāre caitanya lakṣaṇavāḷo eka ātmāja
mahāsattāvāḷo sāmānyathī jāṇavo, paṇa vyavahāranayane ādhāre to ekeṃdriyādikanā
bhedathī aneka prakāre ātmā mānavāmāṃ āve che; te niścaya nayamāṃ ghaṭatuṃ nathī. te sarva
nāmakarmathī karelo bheda upādhijanya jāṇavo. vaḷī ātmā karmanī sāthe ekaja kṣetramāṃ rahyo sato paṇa karmarūpapaṇāne pāmato nathī; kemake te ātmā dharmāstikāyanī
jema ajavya svabhāvavāḷo che, arthāt ātmāno svabhāva badadlāto nathī. jema uṣṇa
agninā saṃyogathī ‘ ghī uṣṇa thayuṃ ’ evo bhrama thāya che, તેમ mūrtimān karmanā yogathī
ātmāne viṣe mūrttapaṇāno bhrama thāya che. kemake je ātmā dṛṣṭithī joi śakāto nathī, hṛdayathī grahaṇa karī śakāto nathī, ane vāṇīthī varṇavī śakāto nathī, tathā jenuṃ svarūpa svayaṃ prakāśa che, evo ātmā mūrtimān śī rīte kahī śakāya ? manovargaṇā, bhātmātuṃ cidānaṃda svarūpa turīya ( cothī ) daśāmāṃ spaṣṭa prakāśamāna thāya che. arthāt te
ātmasvarūpa ayogī guṇasthāne sarva karmano kṣaya thavāthī ujjāyatā nāmanī turīya
daśāmāṃ prāpta thāya che. vaḷī karmano baṃdha rāgadveṣathī thāya che, jema camakapāṣāṇanā sannidhipaṇāthī loḍhuṃ potānī kriyā kare che, arthāt te pāṣāṇa loḍhāne khece che, eṭale loha āvīne tene maḷī jāya che; tema ātmānī pāse rāga dveṣa rahyā hoya to

57.1-6.3

sarva prakāranāṃ karma ākarṣaṇa pāmīne ātmānī sāthe maḷī jāya che. jema rakta tathā kṛṣṇa puṣpanā saṃsargathī śuddha sphāṭika maṇi rakta tathā kṛṣṇa thai jāya che, tema
puṇya tathā pāpanā saṃsargathī ātmā paṇa rāgī tathā dveṣī thāya che. paramātmānā puṇya pāpa rahita śuddha svarūpanuṃ ciṃtana karavuṃ, teja tenuṃ dhyāna, teja tenī stuti ane
teja tenī bhakti kahelī che. bhagavaṃtanā śarīranā rūpa lāvaṇyanuṃ varṇana ane samavasaraṇamāṃ rahelā traṇa killā, chatra, cāmara ane dhvajā vigere prātihāryādikanuṃ varṇana
je vītarāga jinendranā saṃbaṃdhamāṃ kareluṃ che te vāstavika temanā guṇanuṃ varṇana nathī,
te to mātra vyavahārathī stuti karelī che; paraṃtu śrī jinendramāṃ rahelā jñānādi ratnatrayanuṃ je varṇana karavuṃ, teja temanī vāstavika stuti che. tattvathī nirvikalpa tathā puṇya
pāpa rahita evā ātmatattvanuṃ niraṃtara dhyāna karavuṃ, te śuddha nayanī sthiti che.
āśrava ane saṃvara te ātma vijñānanuṃ lakṣaṇa nathī, arthāt āśrava ane
saṃvara kāṃi ātmāne hotā nathī. karma pudgalane grahaṇa karavā te āśrava kahevāya
che, ane te pudgalono nirodha karavo te saṃvara kahevāya che. ātmā je je bhāve karīne
karma pudgalone grahaṇa kare che te te mithyātva, avirati, kaṣāya ane yoga rūpa āśrava kahevāya che; ane bāra bhāvanā, daśa prakārano yatidharma, pāṃca prakāranā cāritra
tathā bāvīśa parīṣaha sahana karavā vigere je āśravano nāśa karanārā bhāvo che te ātmāne
saṃbaṃdhe bhāva saṃvara kahevāya che. āśravano nirodha karanāra saṃvaranā sattāvana bheda che.

57.1-6.4

āśravano rodha karanāra je kriyā te paṇa ātmā nathī, kemake ātmā to potānā jinna āśaye karīne anyanī apekṣā rākhato nathī, te to sarvadā poteja samartha che.
hiṃsā, ahiṃsādika je para prāṇīnā paryāyo che te nimitta mātraja che, paṇa ātma
phaḷanā hetu nathī. arthāt para jīvanuṃ hiṃsana karavuṃ te hiṃsā ane tenuṃ rakṣaṇa
karavuṃ te ahiṃsā kahevāya che. ityādi hiṃsā ahiṃsādika para prāṇīnā paryāyo
che, tethī parajīvano hiṃsā ahiṃsā karavāṃnā samaye temāṃ paranī apekṣā āve che
māṭe te ātmānā cidrūpane pragaṭa karavāmāṃ kāraṇabhūta nathī. ātma svarūpa pragaṭa
karavāmāṃ to ātmā poteja samartha che, anyanī apekṣā karavī te teno dharma nathī, paraṃtu
te hiṃsā ahiṃsādika nimittabhūta che tethī teno sarvathā niṣedha karyo nathī.
vyavahāra nayamāṃja vimūḍha-temāṃja magna rahetā jīvo ātma svarūpa pragaṭa karavāmāṃ te
hiṃsādikaneja hetu māne che, tethī teonuṃ citta bāhya kriyā karavāmāṃja rakta rahe che,
eṭle teo tenā gūḍha tattvane joi śakatā nathī. niścaya pakṣavāḷā to śubhāśubhanā kāraṇarūpa te hiṃsādikane hetu rūpe koivāra aṃgīkāra kare che, ane koi vakhata aṃgīkāra nathī paṇa karatā. kemake jeṭalā āśravo kahelā che teṭalāja pariśravo kahelā che,
arthāt jeṭalā bādhakanāṃ kāraṇo che, te sarve koi vakhata sādhakapaṇe-saṃvarapaṇe pariṇāma
pāme che ane kadāpi anyathā paṇa pariṇāma pāme che; tethī bāhya hetumāṃ koi paṇa jātano
niyama cheva nahīṃ. paṇa niśce ātmā poteja bhāvanā vicitrapaṇāthī āśrava saṃvararūpa

57.1-6.5

che. vyavahārakuśala puruṣo śāstra tathā gurunā vinayane ane āvaśyakādika kriyāone saṃvaranā aṃga rūpa kahe che. vaḷī teo praśasta rāgavāḷā cāritrādika guṇone vipe paṇa śubha āśravano āropa kare che ane tenā phaḷamāṃ bheda kahe che. ā pramāṇe
aśuddha nayane ādhāre āśrava ane saṃvarano bheda che, paṇa te banne saṃsāranuṃ kāraṇa hovāthī śuddha nayamāṃ tevo bheda nathī, śuddha naye to saṃsārī ne siddha baṃne sarakhā che.
karmano nāśa e nirjarā kahevāya che te paṇa ātmā nathī, karmano paryāya che, paṇa
je bhāve karīne karma nirjarāya che, te bhāvavastu ātmāja che. je śuddha jñānathī yukta
che, ātmānī śaktithī utpanna thayeluṃ che ane cittavṛttino nirodha karanāra che te tapa
kahevāya che. tenā vāra bheda che. jemāṃ kaṣāyono nirodha thato hoya ane jemāṃ ātmatattvanuṃ ane jineśvaranuṃ dhyāna thatuṃ hoya te tapa śuddha jāṇavuṃ; bākī sarva laṃghana
(jhāṃyaṇa) jāṇavuṃ; kemake bhukhe rahevuṃ tathā dehane kṛśa karavo, e kāṃi tapanuṃ lakṣaṇa
nathī, paṇa titikṣā (parīṣaha sahana karavo te), brahma gupti, samiti vigere sthānanuṃ
je jñāna te tapanā śarīrarūpa che. 'karmane tapāvanāruṃ je jñāna teja tapa che' ema je puruṣa
jāṇato nathī te aṃtaḥkaraṇa jenuṃ haṇāyeluṃ che evo puruṣa vipuḷa nirjarā śī rīte
pāme ? munivaro jñānayoganeja śuddha tapa kahe che, ane tevā tapathīja nikācita karmano
paṇa kṣaya thai śake che. kemake samyaktva prāpta thāya te vakhate apūrva karaṇa ane śuddha
śreṇī prāpta thāya che, te vakhate avaśya pūrva karmano sthitikṣaya thāya che. tethī karīne

57.1-6.6

bauddhānāmṛjusūtrato matamabhūdvedāṃtināṃ saṃgrahāt
sāṃkhyānāṃ tata eva naigamanayādyogaśca vaiśeṣikaḥ
śabdabrahmavido'pi śabdanayataḥ sarvairnayairguṃphitā
jainī dṛṣṭiritīha sārataratā pratyakṣamudvīkṣyate

57.275

ityaṣṭadinaparimitopadeśaprāsādavṛttau navadaśastaṃbhasya
pañcasaptatyadhikadviśatatamaḥ prabaṃdhaḥ

Linked texts (1)

Upadeśaprāsāda — Lakṣmīvijayasūri 1761, Sanskrit