Yashastilaka 1.53
Yaśastilaka 1.53
- Language
- Sanskrit
1.53.1
yatra cānavarataprasādhitālakacāmaropacāraiḥ, alikāṅgaṇaraṅgaśṛṅgāritabhrūlatākoṭibhiḥ, upasarpitavilāsa vikāsā virala viloka vilocana līlakamalaiḥ, saṃkalpitakapolalāvaṇyamadhusamāgamaiḥ, visphāritāmṛtakānta bimbādhararasaiḥ, saṃjanitasmarasārālāpakarṇapūraiḥ, udārahāra nirjharocitakuca krīḍācalavihārasaṃpādibhiḥ, stanamukulamṛṇālalīlāvalivāhinī vihita jalakelivibhramaiḥ, pradarśitamanohaṃsāvāsanābhīvalabhigarbhaiḥ, prakaṭitacetovāsanivāsaśāsanamasī likhitalipispardhamānaromarājibhiḥ, vistāritasamastasukhasāmrājyacihnajaghanasiṃhāsanaiḥ, saṃcāritorukadalīkāṇḍakānanaiḥ, caraṇanakhasaṃpāditaratirahasyaratnadīpaviracanaiḥ paurāṅganājanairvinodyamāna iva manasijamahārājanandano nijārādhanasaraseṣvapyutsavadivaseṣu na parapuraṃdhrīṇāmarhaṇāsu paricayaṃ cakāra tatra [cāsti] samastamahīmahilāśikhaṇḍamaṇḍanakare pure sukṛtino harivaṃśajanmanaḥ pracaṇḍadordaṇḍamaṇḍalīmaṇḍanamaṇḍalāgrakhaṇḍitārātimrakāṇḍasya caṇḍamahāsenasya nṛpateḥ sūnuḥ parākramāpahasitanṛganalanahuṣabharatabhagīrathabhagadatto māra(ri)datto nāma rājā
1.53.2
ḥ sa bālakāla eva labdhalakṣmīsamāgamaḥ, kulavṛddhānāṃ ca pratipannapitṛvanatapovanalokatvādasaṃjātavidyāvṛddhagurukulopāsanaḥ, samānaśīlavyasanacaritrairnarmasacivaputraiḥ parivṛtaḥ, samāvirbhavatā ca tārtīyīkena vayasā niraṅkuśatāṃ nīyamānaḥ, kadācitsvayaṃ parigṛhītavīraparikaravidhiḥ, ubhayakaṭakaṃdarānyoānyābhimukhanilīnamadaśauryaśrīveṇidaṇḍānukāriṇā dānadraveṇa śyāmalitakapolabhittibhiḥ, madamadirāmodasvādonmadamadhukarārāvapunaruktaḍiṇḍimāḍambaraiḥ, krodhānalajvālākarālalocanācaritasakaladikpālasādhvasaiḥ, anūrusārathirathonmāthamithodastahastaniṣṭhuraniṣṭhyūtavamadhupāthaḥpravāhaplāvitasurasadanaiḥ, karāvalepabhayarasyadāśākaraṭighaṭai, pradhāvajavakampitadharaṇidevate, caraṇanyāsanamadbhūgolaka[bhāra]dalitaśeṣaphaṇāvalayai , pratyakvapura pakṣabhramiprārambhavijṛmbhitapramañjanajanitakulaśailaśikharavighaṭanai, kaṭakaṇḍūyanavinodabhagnamahāmahīruhanivahai, samastasattvasaṃmardātucchocchalacchoṇitacchaṭāvicchinnopahārasaṃtarpitamadapuruṣai,
1.53.3
mana su dhṛtasaṃhārasamayairiva, dṛṣṭisu kṛtakālāgnirudrairiva, daśaneṣu viniveśitaviśasanakarmabhiriva, karepu nihitavadhakriyopāyairiva, pādeṣu saṃpāditavajrasaṃpātairiva, vāladhiṣu ca niyuktayamadaṇḍairiva, nijamaṃdagandhānubandhavādhitāparadviradamadaprabhedaiḥ, syandanavedamapatiṣṭhamānaiḥ, naraśirodarśaṃ pradhāvadbhiḥ, turagālokaṃ puraḥ pratibhāsamānaiḥ, sapatnadvipamadagandhāghrāyāṃ prakṣubhyadbhiḥ, pratipakṣebhamaṇiravaśnāvaṃ saṃrambhamāṇaiḥ, kramelakaviṣayaṃ vinirundhadbhiḥ, chatragocaraṃ parilumpamānaiḥ, pralayakālānilacalitācalakulavibhīṣaṇaiḥ, pratikariśaṅkayeva girikalīlālulitamahāśilāśakalaniṣpiṣṭagaṇḍaśailai., karanikṣepaṇapātitasālavanaiḥ, dantakoṭisamutpāṭitapurakapāṭaiḥ, svakīyabalavijñāpayiṣayeva ravirathepāḍambara radeṣu śeṣa puṣkareṣu mandarācala śarīreṣu mahāpagā kośakaṭasrota su sūrye locaneṣu tārāgaṇaṃ bindupu candra nakheṣu pavana ca tara su dadhānai, viṭapibhaṅgavadavadhīritādhoraṇapraṇidhibhi, bisatantuvatruṭitavahnikai, vīraṇaprarohavatparyastavāharika nastambhaiḥ, mṛṇālajālavadvighaṭitārgalaiḥ, kumudakāṇḍavadunmūlitanikāyaiḥ, mukhapaṭābhogavadavagaṇitakareṇubhiḥ, paramāṇuvallocanagocarādapi dūratarasaṃcaraccāraiḥ, karṇatālapavanaparikṣiptadigantaghanasaṅghaiḥ, gaganāghrāṇotkūṇitakarasūtkārakampitabrahmalokaiḥ, pāṃśupramāthonmathitamārtaṇḍamaṇḍalaiḥ, paṅkopadehadurdinīkṛtanabhobhāgaiḥ, jalāvagāhapalāyitajaladaivataiḥ, kāmacāravihāravitrāsitavanadevīsaṃdohaiḥ,
1.53.4
ullaṅghitabalavegavīthīparimāṇaiḥ, śākyaśāsanapramāṇairiva sakalajagacchūnyatāmānetuṃ pravṛttisahajaiḥ sāmajaiḥ saha cikrīḍa kadācitkoṇakoṭakalakandukāmbaracāraṇāpariskhalitadigdevatāvimānamaṇḍalo duṣṭāśvaiḥ saha prītiṃ babandha kadācitnijabhujaparākramavyāyodhitārsa(ra)lajalavyālo mahāsarasīnāmarṇāṃsi vijagāhe kadāciddordaṇḍadalitadurdamaśārdūlaḥ kutkīlakuharāghrāyighūkātkāraghorāsvarāṇyānīṣu vijahāra kadācinniyuddhāyāsitaprabalavetālaḥ pūtanākaroṅkabharaḍamarukāravabhairavāḥ kṣapāsu pitṛvanāvanīḥ saṃcacāra kadācidasahāyasāhasaḥ sāścaryaśauryanirjitavinatadurvāravīrāvatārabhūpālacūḍāmaṇimarīciprasarasarastāṇḍavitacaraṇakamalaḥ śatrukalatranetrāpāṅgasaṅgollolalājāñjalipātānāmātmānaṃ pātratāṃ nināya kadācittauryatrikātiśayaviśeṣavijitagandharvalokaḥ khalatikalatālayareṅgeṣu vanadevatānāṃ samājaṃ nartayāmāsa kadācidāndhrīṇāmalakavallarīvijṛmbhaṇajaladharaḥ, colīṣu bhrūlatānartanamalayānilaḥ, keralīnāṃ nayanadīrghikākelikalahaṃsaḥ, siṃhalīpu mukhakamalamakarandapānamadhukaraḥ, karṇāṭīnāṃ kucakalaśavilāsapallavaḥ, saurāṣṭrīpu valivāhinīvinodakuñjaraḥ, kambojināṃ nābhivalabhigarbhasaṃbhogabhujaṅgaḥ, pallavīpu nitambasthalīkhelanakuraṅgaḥ, kaliṅgīnāṃ calanakisalayotsavapuṣpākaraḥ [sa] smaraṃ viḍambayāmāsa
1.53.5
kadācidunnidrāravindamakarandavimbakololajalakelikāpikeṣu, mākandamañjarījālkāvaloknollāsitavilāsisamānaseṣu, malayācalavanīvanaprasūnasaurabhodgamarududdhūyamānamakaradhvajadhvajadukūleṣu, kāminīmukhamadironmāditabakulakānaneṣu, vilāsinīvilokitāmṛtasaṃtarpyamāṇakurabakataruṣu, ramaṇīmaṇimañjīraśiñjitamukharacaraṇāsphālanasanāthāśokaśākhiṣu, parimalamilanmilindasaṃdohadūpitaṣaṭpadātithipādapeṣu, kadambakusumadhūlidhūsaradharāpṛṣṭheṣu, kandarakalāpasaṃcaradraticaturavikiranakhamukhāvalikhyamānavallīśarīreṣu, kāntārakuharaviharatkokilakulakolāhalotthāpitānaṅgavyālaya kulitakāmukeṣu, proṣitayoṣidvirahāśuśukṣaṇisaṃdhukṣiṣu, manasijājakavaṃṭaṃkāradravadadhvanyahṛdayeṣu, divāpyabhisārikājanānāmandhatamasaprasādhiṣu, dhīrāṇāmapi praṇayinīpraṇatihetuṣu, mānināmapi priyatamāprasādanadainyaninādeṣu śūrāṇāmapi vallabhācāṭukārakāraṇeṣu, yamināmapi ratirasātaṅkāyaneṣu, puṣpacāpaśaraprasārasāreṣu, madhumāsavāsareṣu kāmādhamadharmacāritāmāprapede nābhiḥ, bhujapañjaraparājitakāntāratānābhiḥ, adharādharīkṛtabālapravālābhiḥ, kapolatalollasatsvedajalamañjarījārakusumitāvataṃsapallavābhiḥ, cikurakāntikalupitasaptacchadacchāyābhiḥ, alaṅkārīkṛtavanaspativibhūtibhiryuvatibhiḥ saha pramadavaneṣu reme
1.53.6
kadācinmarakatamaṇivinirmitamūlāsu, kaṅkellukopalasaṃpāditabhittibhaṅgikāsu, kāñcanoparacitasopānaparamparāsu, muktāphalapulinapeśalaparyantāsu, karimakaramukhamucyamānavāribharitābhogāsu, karpūrapārīdanturataraṅgasaṃgamāsu, dugdhodadhivelāsviva candanadhavalāsu, vanasthalīṣviva sakamalāsu, śiśiraśailaśilāsviva mṛgamadāmodameduramadhyāsu, kaṇṭhīravakaṇṭhapīṭheṣviva sakesarāsu, virahiṇīśarīrayaṣṭiṣviva mṛṇālavalayinīṣu, mantravādoktiṣviva vividhayantraślāghinīṣu, vasantalatāsviva vicitrapallavaprasūnaphalasphā[rasphā]rārthikāsu gṛhadīrghikāsu kareṇubhi karīva kāminībhi parivṛto jalakrīḍāsukhamanavabhūt antarlīnasattva śarvarīvātūla iva rajastamobahulo'pi, caṇḍānila iva vyasaneṣu baddhaprītirapi, vanagaja iva kāmacārapravartano'pi, dhanugraha ivāvagaṇitamantriloko'pi, raviriva kuvalayānavekṣaṇo'pi, vasanta iva vijātyānandano'pi, drumārṭena iva vidūritakamalotsavo'pi, pāripuplava ivānātmanīnavṛttirapi, kamalīva doṣāgamarucirapi, kāṃdiśīka ivānavasthitakriyo'pi, pratipaccandra iva durdarśo'pi, cakravāka iva vāravanitāpriyo'pi, rathacaraṇanābhideśa ivākṣāsakto'pi, śūrpakārātikvi madhulabdhavijṛmbhaṇo'pi, jalavyāla ivācchodanābhirato'pi, vigatavipadrākṣasīsamāgamaṃ svasya daivadhāyattāvatārāmiva kalyāṇaparamparāmācacakṣe evaṃ tasya dharoddhārakulaśikhariṇa kariṇa iva svacchandācāraparāgakaluṣitāṃ nijavaśaṃlakṣmīmupayacchamānasya, kṣaṇamindriyāṇāmānandajananīmasuravṛttiṃ
1.53.7
vīrakalāvatārāmivātmani saṅkalpayata, paratreha ca pariṇāmadāruṇaṃ mṛgayādivyasanameṣa khalu kṣatraputrāṇāṃ kuladharma iti manyamānasya, maruṣu pathikasyeva manovibhramahetuṣu kayāsatitṛpyataḥ, paripāruguṇakāriṇīṃ kriyāmakalpasyeva paroparodhādupayuñjānasya,satpuruṣagoṣṭhīṃviṣādapyaniṣṭatarāṃ parigaṇayataḥ,cetovijṛmbhaṇakaramanucaraṃ caturapyāptataramavekṣamāṇasya, vitathastutimukhareṣu cintāmaṇeriva phalataḥ, saphalajanasādhāraṇe'pi svadehe trikamatadīkṣitasyeva devabhūyenābhiniviśamānasya, nijājīvanaparairapāyeṣu nīyamānasyāpyaraṇyavāraṇasyevācetataḥ, khalālāpānilagalitahitopadeśāvataṃsasya, candanataroriva durjanāhivyūhitatvādūrasatkalyāṇavahalokasya katicitsaṃvatsarā vyaticakramuḥ sa punarekadā nṛpatirātmarājadhānyāmeva caṇḍamāridevatāyāḥ purataḥ sakalasattvopasaṃhārāt svayaṃ ca sakalalakṣaṇopapannamanuṣyamithunavadhādvidyādharlokavijayinaḥ karavālasya siddhirbhavatīti vīrabhairavanāmakātkulācāryakādupaśrutya khecarīlokalocanāvalokanakutūhalitacetāstathaiva pratipannatadārādhanavidhiḥ, akālamahānavamīmahamisamāhūtasamastasāmantāmātyajānapadaḥ, pralayakālakṣubhitasaptārṇavaravaghorānakasvānāvirbhāvitabhuvanāntarasaṃcaraddevatāmadaḥ,
1.53.8
sasaṃrambhamambaratalādilāyāḥ pātālamūlāddigantarālebhyaśca vibhāvaryā tamaḥsaṃtatibhirivāvirbhavantībhiḥ, gativegavigalajjaṭājālākṣipyamāṇamahāgrahāhrakṣobharuṣitagaganagāmilokābhiḥ, parasparasaṃghaṭṭasphuṭatkhaṭvāṅgakoṭighaṭitaghaṇṭāṭaṃkṛtākarṇanāvatīrṇanaṭanāradajanitavailakṣyābhiḥ, kapardanirdayasaṃmardanirmodālagardagalaguhāsphuratphūtkārasphāritalalāṭalocanānalajvālāglapitāditisuta niketanapatākābhogābhiḥ, śikhaṇḍamaṇḍanoḍḍamaranaraśiraḥśreṇiparyantabhrāntapravṛddhagṛdhruniruddhabhrabhradīdhitiprabandhābhiḥ, śravaṇabhūṣaṇabhujaṅgajihvolihyamānakapolatalalikhitaraktapatrābhi, itaretaraskhalanamatsarāvirbhūtodbhaṭabhrukuṭibhīṣaṇamukhamuktasphītaphetkārabhayapalāyamānahimakarahariṇaparitrāṇotcālitanakṣatranikarābhi,
1.53.9
viyadvihārāśrayabhramaprasāritāsarāla rasanāpasāritasurāpagāpaya sparśaprakopitasaptarṣibhi, atibāḍhaprarūḍhadaṃṣṭrāṅkarāgramlaghanasaghātanirjitavarāhavepaviṣṇusamuddhṛtadharāśobhābhiḥ, sanādaroda kroḍakrīḍatta mākrāntimukharaghargharakaghoraghopabhīpitānimiṣaparipadbhi, divāpi kīkasotkaṭakoṭīrakīrṇakeśāvakāśatayā tārakitamiva vyomanirmāpayantībhiḥ, sakalasya jagataḥkṣayakṣapābhirivātidāruṇadīrghadehābhirmahāyoginībhirāpūryamāṇaparisaram, [api ca] kvacitpranṛtyaduttaralatālavetālakulaviḍambyamānaḍākinītāṇḍavāḍambaram, kvacidbhrūbhaṅgābhīlabhūtanirbhartsitakapikṣapācarabharabhajyamānābhyarṇabhūruham, kvacitkaroḍḍamaraḍamarukaravalayakhelatkapālinītriśūlavalgananirbhinnadravaduttaṃsacandrāmṛtapānaparacakorakāminīkarburīkriyamāṇakakubhābhogam, kvacidunmathapramāthasārthakadarthyamānapithurārpipiṃtajarūthamanyarakapālaśakalam, kvacitsaṃdhukṣitakṣudakṣuṇṇākāṅṅkṣadhvāṅkṣarākṣasakṣipyamāṇayakṣarakṣitakṣetranikṣiptavanadevatāpotam, [kvacitkharakhurakṣodarāvadāryamāṇapurāṇāsthiprastham,] kvacitkauśikapalāśatuṇḍakhaṇḍyamānāvānājinavaijayantīkam, kvacicchārdūladānavavadanavidūyamānaciracchinnacchagalagalajālajaṭilatoraṇamālam, kvacitkāsarāsurakhurapracāracūrṇyamānakaraṅkaprākāram, kvacitkarirūpakoṇapakarālakaravikīryamāṇajīrṇacarmavinirmitavitānam, kvacitpurudaśoniśā
1.53.10
kharanakharaśikholikhyamānāśyānaśoṇitadattamittipañcāṅgulam, kvacidakharvagarvoddhūrṇagomāyunaigame(kape)yajuṣyamāṇapānapātrāsavaniprivate(ka)rparam; kvacitsādhakalokanijaśirodahyamānaguggulurasam, kvacinnaravyālaprabodhitasvīyaśirovalipradīpam, kvacinmahāsāhasikātmarudhiradhārāpānaprasādyamānarudram, kvacinmahāpratikavīrakrayavikrīyamāṇasvavapurchūnavahlūram, kvacittīkṣṇapuruṣāpakṛṣṭasvakīyāntrayantradolanatoṣyamāṇamātṛmaṇḍalam, kvacitparuṣamanīṣamanuṣyātmīyatarasāhutihūyamānasaptajihvam, yamasyāpi kṛtaśaṅkātaṅkam, mahākālasyāpi vihitasādhvasodrekam, samastasattvasaṃhārāyatanaṃ devatāyatanamupagamyopaviśya ca tatpādapīṭhopakaṇṭhe kīnāśanagaramārgānukāriṇā karārpitena taravāriṇā prakampitasurāsuralokastanmithunāya daṇḍapāśikabhaṭānādideśa atrāntare bhagavānamaracūḍāmaṇimayūkhaśekharitacaraṇanakhaśikhollekhaparidhiḥ, sudattāparanāmanidhiḥ, anādhān, āścaryaparyāyācā(ca)ryacāturyodbhūtabhāvanāprabhāvaprakampitāyātavigatavanadevatottaṃsaprasūnamakarandasyandadurdinīkṛtakramaḥ, sakalasiddhāntasamarthatīrthaprārthanapadārthasārthasamarthanātiśayaviśeṣasākṣādbhavatsara svatīkarakrīḍākamalakalpitasaparyaḥ, caturudadhirodhaḥsavidhavanavinipaṇṇakiṃnarīvadanavirocanavikāsyamānayaśaḥkuśeśayāvataṃsitajaladevatāsamājaḥ, samastasamayānavadyavidyāvidagdhabudhaprakāṇḍapuṇḍarīkamaṇḍalīmārtaṇḍaḥ, kṛtsnadigantaviśrāntaviśrutaśiṣyaśreṇisamīrapathaprathamānakīrtikalahaṃsīnivāsīkṛtanikhilabhuvanābhogaḥ,śuddhābhisaṃdhisa
1.53.11
viṣayaviṣadharaḥ, prasaṃkhyānapavipāvakapluṣṭānutthānamanmathamadadaridritarudrasmaravijayaḥ, arajastamobahulo'pyātataguṇadharmadharaḥ, akiṃcano'pi ratnatrayanivāsaḥ, avibhūṣaṇo'pi suvarṇālaṃkāraḥ, avipamalocano'pi saṃpannomāsamāgamaḥ, akṛṣṇo'pi sudarśanavirājitaḥ, asaṅgaspṛho'pi jātarūpapriyaḥ, aśuddhanayanītirapi mahābhāgacaritaḥ, akaṭhinavṛttirapi kṣamāsvabhāvaḥ, avyālahṛdayo'pi niyamitakaraṇagrāmaḥ, udayācalastapastapanasya, kaumudīcandraḥ karuṇāmṛtaniścyotasya, mānasapradeśaḥ sarasvatīvāralāyāḥ, prabhavaparvataḥ praśamamandākinīpravāhasya, utpattikṣetraṃ saujanyabījasya, udāharaṇaṃ gambhīratāyāḥ, nidarśanamaudāryasya, prasūtisthānaṃ mahinnaḥ, pratyādeśo'bhidhyāyāḥ, nidhirdhairyasya, ākarāvaniśca sarvaguṇamaṇīnām yasya ca sakalasattvasaṃcaraṇasaṃkocini, śiśirakaṇamañjarī jālajayavijṛmbhamāṇānilakule, sakalajagaccaṇḍavyathāvepathusphāriṇi, virasarasadavaśadeśaka'daśanavīṇe, bilamūlakoṭarakuṭīsaṅkucitolagardaparipadi, himapṛṣatpalitāṅkuritakuṭahārikākuntalakalāpe, mṛgayūtharomanthasāmarthyakadardhini, prāleyalavamuktāphalitakaraṭiripuromabhāge, vrajapālavilāsinīkapolavidhuvaiśadyaśātini, halājīvajāyāpadapadmalāvaṇyalopini, vanecaravanitādharadalakāntikarśini, munikāminīkarakisalayakṛtataraṅgasaṅge, dvijakaṇṭhakuṇṭhatāvidhāyini, vipralabdhapurandhrīstanabhārajanitajānusaṃbādhe, kucakuharoparsapaṇaratapotakheditabālavatīcetasi, vidūritarambhorūbhūṣaṇābhilāṣe, sahasuptamithunaghanāliṅganādeśini, nirantaramullasantībhiḥ karatalaparāmarśasukhavilopanasūcībhiriva tanūruharājibhiḥ
1.53.12
kaṇṭakitāni kurvati śabarasahacarīvakṣojamaṇḍalāni, śithilayati durvidhakuṭumbeṣu jaratkanthāpaṭaccarāṇi, nartayati pathikeṣu pāṇipallavāni, viracayati dayitodavasitamanusarantīnāmabhisārikārāmarālapakṣmamalamaistuṣārāsāraśīkarairlulitaśauktikeśuktipuṭaspardhīni vilocanāni, satānayati tāmasonāmūruparyantapāṭalapaṭalakāriṣu bṛhaddhānuṣu spṛhayālutām, dhvānayati pavarṇalayamanoharāṇi garbharūpalapaneṣu paṭahavādyāni, mandayati caṇḍarociṣo'pi teja sphuritimānam api ca yatrātiśiśirabharāt kānte kokakuṭumbinī na kurute prāpte'pi cāṭukriyāṃ haṃsaścañcupuṭāntarālavigalajjamvālakastiṣṭhati kṛcchrātkuñjarahastavartitacayaḥ pāṃsuḥ punaḥ śīryate bhartṝṇāṃ śayanaṃ na muñcati paraṃ kope'pi yoṣijjanaḥ
Commentaries (2)
- Śrutasāragani — Sanskrit
- Yaśastilakacandrikā — Śrutasāgara, Sanskrit