Pramāṇa · Search · About · API

Yashastilaka 2

Yaśastilaka 2

Language
Sanskrit

Contents

2.1

iti sakalatākikalokacūḍāmaṇe śrīmannemidevabhagavata śiṣyeṇa sadyo'navadyagadyapadyavidyādharacakravartiśikhaṇḍamaṇḍanībhavaccaraṇakamalena śrīsomadevasūriṇā viracite yaśodha
ramahārājacarite yaśastilakāparanāmni mahākāvye kathāvatāro nāma prathama āśvāsa
granthāgranthasakhyā pañcacatvāriṃśacchatī
dvitīya āśvāsa
śrīkāntākucakumbhavibhramadharavyāpārakalpadrumāḥ
svargastrījanalocanotpalavanakrīḍākṛtārthagamāḥ
janmāpūrvavibhūtivīkṣaṇapathaprasthānasiddhāśiṣaḥ
puṣyāsurmanaso matāni jagataḥ syādvādiyāttvipaḥ

2.2

yā nākalokapatimānasarājahaṃsī
vidyādhareśvaravicāravihāradevī
martyādhipaśravaṇabhūṣaṇaratnavallī
sā vaḥ śriyaṃ vitaratājjinavākprasūtiḥ

2.3

aho jagattrayaprāsādaprakāśanakīrtikuladevatāmahaḥ mahānubhāvatopalāsārasṛṣṭisūelastictikalikālavyāla dharmāvalokamahīpāla pariprāptasamastaśāstrodīrṇārṇavanirṇaya, samākarṇaya - asti khalvihaiva ṣaṭkhaṇḍamaṇḍalīvibhāgavicitre bharatakṣetre prahasitavasuvasatikāntayo'vantayo nāma nikhilalokābhilāpavilāsivastusaṃpattinirastasurapādapamado janapadaḥ
śriyā gṛhāṇi śrīdānairdānābhyupapattibhiḥ
yatra naisargika prītiṃ bhajanti sukṛtātmanām

2.4

rājante yatra gehāni khelattarṇakamaṇḍalaiḥ
velācalakulānīva kallolaiḥ kṣīravāridhe

2.5

yatra skhaladgatairbālai kāntā kuṭṭimabhūmayaḥ
haṃsaiḥ padmasarāsīva mṛdugadgadabhāṣibhiḥ

2.6

prajāprakāmyasasyāḍhyāḥ sarvadā yatra bhūmayaḥ
muṣṇantīvāmarāvāsakalpadrumavanaśriyam

2.7

nityaṃ kṛtātitheyena dhenukena sudhārasaiḥ
yatrākriyanta devānāṃmapārthāḥ kāmadhenavaḥ

2.8

vibhramollāsibhiryatra vallavīnāṃ vilokitaiḥ
hṛtā na bahu manyante dyusado'nimiṣāṅganāḥ

2.9

jīvitaṃ kīrtaye yatra dānāya draviṇagrahaḥ
vapuḥ paropakārāya dharmāya gṛhapālanam

2.10

bālyaṃ vidyāgamairyatra yauvanaṃ gurusevayā
sarvasaṅgaparityāgaiḥ saṃgataṃ caramaṃ vaya

2.11

dvāveva ca janau yatra vasato vasatiṃ prati
arthinyavāṅmukho yo na yuddhe yo na parāṅmukhaḥ

2.12

yatra ca bahireva mārgabhūmiṣu nisargādaśeṣamanuṣyamanīṣitasamasapannavibhavaiḥ
sakalalokopasevyamānasapadbhiḥ pāṇipallavārpitasthavistavakaistridivatāpasānāmapi saṃpāditasatramaitrīmanobhirapahasitasurakānanānokahairvanadevīdānamaṇḍapacārubhistarubhiḥ, anekanīracaravikirakalāpacāpalaprabalānilāndolitapālindīsaṃtatibhiraviralavikā sollasatkuvalayakahlārakai ravāravindama karandavinduspandasaṃdohāmodasaṃdarmitābhrapuṣpairuttānanālinīkinīdalahastoddhārahṛdayahāribhirviphalitāmṛtaprasūtidivasairdivijadevārcanopayogabhāgibhirjaladevatāprapāniveśaiḥ saraḥpradeśaiḥ, madhupamadhupānavaśakośakośākāsavatkiñjalkāsavāsarālaparimalollāsibhirlekhamukhyavaikhānasakusumāvacayocitairākhaṇḍalaśikhaṇḍamaṇḍanakāṇḍaprasūnaviḍambitakhāṇḍavaprasavotpattibhirviluptakalpavallīsṛṣṭisamayaiḥ karakisalayāvalambitaprasūnamañjarīsragbhirvasantavilāsavalatisaṃtānairlatāpratānaiḥ, anyaiśca
nikhilabhuvanajanajanitamanorathāvāptibhiḥ paribhūtabhogabhūmiruhaprabhāvaiḥ phalapradānonmukhapuṇyālekhibhiḥ vanarājiśākhibhiḥ kṛtakṛtārthātithayaḥ prajānāṃ
vṛddhā api śriyaḥ kanyakā ivāsaṃjātavarasamāgamāḥ paramājanmasu vistārayāmāsuḥ
mārgopāntavanadrumāvalidalacchāyāpanītātapāḥ
pūrṇāmyarṇasarovatīrṇapavanavyādhūtadehaśramāḥ
puṣpairmandamudaḥ phalairbhṛtadhiyastoyaiḥ kṛtakrīḍanāḥ
pānthā yatra vahanti kelikamalavyālolahāraśriyaḥ

2.13

api ca yatra palavyavahāraḥ suvarṇadakṣiṇāsu, madhusamāgamaḥ samāsaṃvarteṣu,
paradārodantaḥ kāmāgameśu, kṣaṇikasthitirdaśabalaśāsaneṣu, cāpalavilāsaḥ
pṛṣadaśveṣu, bhāvasaṃkaraḥ saṃsargavidyāsu, paradravyābhilāṣaḥ prāsādakṛtiṣu, akramagatiḥ kādraveyeṣu, karakaṭhinatākarṣaṇaṃ puruṣaparīkṣāsu, śastrasaṃpātaḥ patracchedeṣu,
bandhavidhisturaṅgakrīḍāsu, liṅgabhedaḥ prākṛteṣu, upasargayogo dhātuṣu, nipātaśrutiḥ śabdaśāstreṣu, doṣacintā bhiṣagvacaneṣu, bhaṅganiśamanaṃ yamakavākyeṣu,
sītāharaṇaśravaṇamitihāseṣu, bandhukalahākhyānaṃ bhāratakathāsu, kuraṅgavṛttiḥ
kelisyāneṣu, gharmaguṇacchedaḥ saṃgrāmeṣu, kuṭilatā ca kāmakodaṇḍakoṭiṣu
kiṃ ca
dharme yatra manorathāḥ praṇayitā yatrātithiprekṣaṇe
tyāge yatra manīpitāni matayo yatrolyaṇāḥ kīrtipu
satye yatra manāṃsi vikramavidhau yatrotsavo dehināṃ
yatrānye'pi nisargasaṅganinipuṇāste te ca santo guṇāḥ

2.18

krīḍatkalāpiramyāṇi yatra harmyāṇi kurvate
śaraṇaśrīsaparyāsu viphalāścāmarakriyāḥ

2.19

sarvartuśrīśritacchāyā niṣkuṭodyānapādapāḥ
paurakāmaduho yatra bhogabhūmidrumā iva

2.20

naktaṃ siprānilairyatra jālamārgānugaiḥ kṛtāḥ
vṛthā ratiṣu paurāṇāṃ yantravyajanaputrikāḥ

2.21

candropalapraṇālāmrairniśi candrātapasrutaiḥ
haranti yatra harmyāṇi yantradhārāgṛhaśriyam

2.22

yatra saudhāgrakumbheṣu labdhaviśramaṇāḥ kṣaṇam
vyomādhvani sukhaṃ yānti ravisyandanavājinaḥ

2.14

tatrāvantiṣu vikhyātā pṛthuvaṃśodbhavātmanām
asti viśvaṃbharejñānāṃ rājyāyojjayinī purī

2.15

saudhanaddhadhvajāprāntamaṇidarpaṇalocanā
yā svayaṃ tridaśāvāsalakṣmīṃ draṣṭumivotthitā

2.16

śobhante yatra sadmāni sitaketusamucchrayaiḥ
harādriśikharāṇīva navanirmokanirgamaiḥ

2.17

navapallavamālāṅkā yatra toraṇapaṅkayaḥ
bhāntīva mekhalānandinitambāḥ sadanaśriyaḥ

2.23

pastyabhittimaṇidyotairrdīptā yatra niśāsvapi
viyogāya na kokānāṃ bhavanti gṛhadīrghikāḥ

2.24

tyāgāya yatra vittāni cittaṃ dharmāya dehinām
gṛhāṇyāgantubhogāya vinayāya guṇāgamaḥ

2.25

satravartmani pānthānāṃ bahudātṛparigrahāt
mūḍhībhavanti cetāṃsi yatrābhyupagamoktiṣu

2.26

sarvaratnāni vārdhīnāṃ sarvavastūni bhūbhṛtām
dvīpānāṃ sarvasārāṇi yatra saṃjagmire mithaḥ

2.27

vayasyā bhogabhūmīnāṃ sadhrīcī surasaṃpadām
ālī ca bhogabhūtīnāṃ yā babhūva nijaśriyā

2.28

bhrūcāpavibhramodbhrāntanetrāpāṅgaśilīmukhāḥ
mudhā kurvanti kāminyo yatra kāmāstragarjitam

2.29

alakakadalīkāntābhogāḥ patākitalocanāḥ
pṛthutarakucabrīḍatkumbhā madālasavibhramāḥ
smarakarighaṭāḥ kāmoddamā ivāhavakalpitāstribhuvanajamānītakṣobhā vibhānti yadaṅganāḥ

2.30

yatra ca kāminīnāṃ cikureṣu nisargakṛṣṇatā na janānāṃ caritreṣu, sīmanteṣu dvidhābhāvo na svāmisevāsu, kekarālokiteṣu kuṭilatvaṃ na vinadyopadeśeṣu, bhrūlatāsu bhaṅgasagamo na parasparamaitrīṣu, locaneṣu varṇasaṃkaro na
kulācāreṣu, payodhareṣu vivekaviqalatā na paraparibhāṣaṇeṣu, madhyadeśeṣu
daridratā na manīṣiteṣu, nitambeṣu jaḍatā na vidyāvyatikareṣu, caraṇanakheṣu
vṛddhivilopadarśanaṃ na vibhavamahotsaveṣu, pādataleṣu pāsulatā na vṛtteṣu
yā devāyatanairmahadbhiramarakrīḍāvatārairvaneḥ
satrai prīṇitapānthasārthahṛdayairlakṣmīnaিবাসairgṛhai
vāpībhirjaladevatāvasatibhirdevopamānairjanai
svargāvāsapurīva bhāti vibhavairanyaiśca taistairapi

2.31

tasyāṃ parākramakuṭhārakhaṇḍitasamastārātisaṃtānataruḥ, sakalavarṇāśramācāraparipālanaguruḥ, gururiva rājyalakṣmīvinayopadeśasya, prathamayugāvatāra
iva saccaritrasya, dharmamūrtiriva satyavratasya, brahmālaya iva paralokāśrayaṇasya,
tridaśāvāsa iva manobhilaṣitasya, puṣpākara ivotsavaparamparāgamanasya,
bhūsarga iva sarvapārthivaguṇānāṃ samavāyaḥ, prajāpatiriva labdhavarṇānāṃ dhuri
varṇanīyaḥ, tāreśvara iva caturudadhimadhyavartinaḥ kuvalayasya prasādhayitā,
śaratsamaya iva pratāpavardhitamitramaṇḍalaḥ, hemanta iva pallavitāśritakundakandalaḥ, śiśira iva dūṣitadvipadaṅganāpāṅgapaṅkajaḥ, vasanta iva samānanditadvijātiḥ, grīṣma iva śoṣitaparavāhinīprasaraḥ, payodāgama iva saṃtarpitavanīpakapādapo babhūva yaśodhanāmā mahābhāgaḥ sakalavidyāviśāradamatiḥ
kṣitipatiḥ
aho saujanyarasaparāyaṇāmuṣyāyaṇa, mamānena manuṣyajanmanā prapitāmahaḥ
pūrveṇa tu pitā
trivedīvedibhirmānyastrivikramaparākramaḥ
tridivāvataratkīrtistrilokīpatibhiḥ samaḥ

2.32

caturvargasamārambhaścaturvidyāgamāgraṇīḥ
catuḥsamayasārajñaścaturambhodhi viśrutaḥ

2.33

dharmaścitte kare tyāgaḥ satyaṃ vaktre śrutaṃ śrutau
yasyānanyajanādheyametadbhūṣaṇatāṃ gatam

2.34

yenārthijanato'tyarthaṃ kāmaṃ pūrayatā kṛtāḥ
sakāmadhenavo vyarthāścintāmaṇisuradrumāḥ

2.35

dharmatyāgājjayī bāṇo dhanuryuddhe parāṅmukham
tato yasyānavadvairivijayāya bhujadvayam

2.36

dhiktaṃ khaṅgaṃ raṇe yasya prītiḥ śatrugalagrahe
dordaṇḍa eva yasyāsīdato vidviṣṭadaṇḍanaḥ

2.37

yenātrāścaryaśauṇḍīryayaśorūpaiḥ kuśeśayaiḥ
pratyādiśyanta dikpālakarṇabhūṣaṇavibhramāḥ

2.38

abhavatko'pi nābhāgo yasya lakṣmīṣu bhūbhujaḥ
nābhāga iti tenāsau paprathe jagatāṃ mataḥ

2.39

niṣkaṇṭakamahībhāgo nirvipakṣamahodayaḥ
nirvyābādhaprajaḥ prāpa yaḥ paraṃ nāhavotsavam

2.40

bhūpateryasya mākandamañjarīhṛdayaṃgamāḥ
babhūvurbhuvaneśānāṃ karṇapūrāya kīrtayaḥ

2.41

guṇaratnāmbudheryasya brahmastambaniketane
sadā dhavalanārambhaṃ sudhākumbhāyate yaśaḥ

2.42

yaścakṣuḥ sarvalokānāṃ yo dakṣaḥ kṣitirakṣaṇe
yaḥ svayaṃbhūrjagadvṛddheryaḥ śriyā puruṣottamaḥ

2.43

prāgadrimandarahimācalasetubandhamaryādamalpakamidaṃ bhuvanaṃ vilokya
svīyaṃ yaśaḥ pṛthutaraṃ vyabhajatkṣitīndraścandracchalādupari śeṣamipādadhastāt

2.44

yaṃ pratāpa kampitasurāsuralokaparivṛḍhamanavaratoditoditavijayāna kakhanasūcitasakaladikpālasevāsamayarāḍhamupāyanīkṛtāṅkuśamaryādamadamadirāmodākhādonmadamadhukarakulakolāhalaravapunaruktaḍiṇḍimāḍambarakarighaṭāḥ samarpitakaśāvaśeṣakadanakandukavinodavinītājāneyajuhūraṇanivahāḥ samupānītakuladhanāvadhivividharatnakhacitakavacakāñcanasicayanicayā pradarśitanijānvayaparamparāyātāpahasitasurasundarīvibhramarambhorusadarbhā siṣevire dharaṇipatayaḥ
śauṇḍīryadhairyavijayārjanasatkathāsu
yaṃ varṇayanti guṇino guṇaratnarāśim
audāryanirjitasuradrumakāmadhenu
yaṃ ca stuvanti jagatā patayo'dhunāpi

2.45

yena ni śeṣaviṣṭapaniviṣṭadviṣṭakaṇṭakotpāṭanārpitakarakṛpāṇena nijabhujavijayārjanajanitajagatkalyāṇaparampareṇa ca nitāntakhātaparyastapuraparyantadharaṇaya. samadamātaṅgasaṃgatagehagocarā prahṛṣṭaharivihārākulitaniketanavīthayaḥ
sacaratkhaṅgaprakāṇḍasaṃkaṭadurgadvāradeśā praśāntasamastakṛtyavyāsaṅga prathitatīrthopāsanāvirbhavadāścaryaiśvaryā. savibhramabhrāntamahiṣīpracārabharitabhavanabhūmayaḥ
parapadārādhanaprakaṭamahāmantraprabhāvā sakalajagatyatiriktaudyogayogopāyaprasādhitaprakṛṣṭātmīyapravṛttayaḥ śrīphalopayogātiśayaviśeṣavaśīkṛtaviśvaviśvaṃbharābhṛtkaṭakāḥ prasīdadanavadyavidyāmandākinīpravāhavinirmūlitanikhilasukhāntarāyataravaḥ svasya roṣatoṣayoḥ samatāmāninyire bhūmibhujaḥ
yena vyadhāyi dvayameva rājñā sudurlabhaṃ prārthitakāmadena
tyāgārthināṃ yāvadayaṃ jano'rthī śauṇḍīraśabdaḥ kṣitipāntareṣu

2.46

yasmai sacarittrapavitrakīrtikaumudīsamāsāditaprītiprasaraḥ sarvasvamiva sthairya
mandaraḥ, saritpatirgāmbhīryam, anaṅgaḥ saubhāgyam, amaraguruṃraitihyarahasyam,
surataruḥ sevyatvam, avaniḥ kṣāntim, anaṅgaśrīrmahattvam, sarasvatī siddhiṃ
vāci, lakṣmīrnideśakarmaṇi, cintāmaṇirmanasi, kuladevī vapuṣi, vaivasvataḥ
sakalajanavaśyatāyām, evamanye'pi varuṇavaiśravaṇaprabhṛtayaḥ kuladhanānīva
svabhāgadheyāni sparśayāmāsuḥ
yasmai prajāpālanavarṇabhāje daduḥ surāḥ svāṃśamamī nṛpāya
aiśvaryamindrastapanaḥ pratāpaṃ kalāḥ kalāvāṃśca balaṃ balāhaḥ

2.47

yasmādabhūdayaṃ lokaścaturvargaphalodayaḥ
anyāyabhujagābhogagārutmatamaṇernṛpāt

2.48

nabhobhūbhogilokāhaiḥ srotobhirbhuvanatraye
tatāna bhūbhṛto yasmātkīrtistripathagāpagā

2.49

yasmātpūrve pare bhūpā na guṇairatiśiśyire
madhyamo'pi smṛtasteṣāmuttamaḥ prathamaśca saḥ

2.50

anya evācalaḥ kaścideṣa nūnaṃ mahīpatiḥ
prababhūva paraṃ yasmāllakṣmyā saha sarasvatī

2.51

yasmādaśeṣaguṇaratnanidhermahīśādete guṇā jagati paprathire mahāntaḥ
śauryaṃ harāvaramadhenuṣu kāmadatvaṃ
gāmbhīryamambudhiṣu bhāsvati ca pratāpaḥ

2.52

yasya śarābhyāsāvasareṣu baddhamuṣṭitā na vasuviśrāṇaneṣu, patrabhaṅgeṣu
bhujaṃgatā na hṛṣīkavilasiteṣu, bhūṣaṇeṣu vikṛtidarśanaṃ na manovijṛmbhiteṣu, madagajeṣu parapraṇeyatā na kāryānuṣṭhāneṣu, vilāsinīgatiṣu skhalitatā
na pratāpepu, karikarṇeṣu capalatā na karmārambheṣu
pātālavelāvanavārivāsaviśvaṃbharābhṛdbhramaṇāccirāya
khinneva kīrti kṣitiṣasya yasya viśrāmyati sma tridivālayeṣu

2.53

yasmindigjaitrayātrākṛtakutūhale ca babhūvurmahāvāhinya saṃdhyācamanakulyā iva, velāvanāni puṣpāvacayabhūmaya iva, payodhayo jalakelidīrghikā
iva, dvīpāntarāṇi prativeśaniveśā iva, kulaśikhariṇa krīḍācalā iva,
dikpālabhavanānyupakāryā iva, kakupkumbhistambhā praśastiśilā iva
yasminmahīṃ śāsati bhūmināthe babhūvuralpe kila kalpalokāḥ
manīṣitāvāptamanorathānā svargāya yasmānna manaḥ prajānām

2.54

aho mahīpāla nṛpasya tasya tvadvaṃśajā candramatiḥ priyāsīt
pativratatvena mahīsapatnyāḥ prāptopariṣṭātpadavī yayā hi

2.55

sāmudratistasya manobhavasya dharmāvanirdharmaparāyaṇasya
guṇaikadhāmno guṇaratnabhūmiḥ kalāvinodasya kalāprasūtiḥ

2.56

śīlena dṛṣṭāntapadaṃ janānāṃ nidarśanatvaṃ patisuvratena
patyurnirdeśāvasaropacārādācāryakaṃ yā ca satīṣu lebhe

2.57

rūpaṃ bhartari bhāvena saubhāgyaṃ vinayena ca
kalāvaratvamṛjutvena bhūṣayāmāsa yātmanaḥ

2.58

api ca satyapi mahati śuddhānte yā dayeva dharmasya, nayapaddhatiriva syādvādasya, nītiriva rājyasya, kṣāntiriva tapasaḥ, anutsekasthitiriva śrutasya,
kīrtiriva jīvitavyasya, vijayavaijayantīva manasijasya, mākandamañjarīva
puṣpākarasya, kalpalateva tridivadrumasya, kalyāṇaparampareva puṇyodayadivasasya,
tasya mahīpatermatidevatāyāḥ praṇayaprāsādādhiṣṭhānabhūmirabhūt
yasyāśca bhartuḥ śrīrvilāsavayasyeva, kīrtiḥ prasādhanasakhīva, sāgarāmbarā
manorathānucarīva, sarasvatī vinodabhujiṣyeva, bhūṣaṇalakṣmīrnijarūpāvalokanādarśakeliriva bhavantī strītvenaiva sāpatlyamabhajat, na punaḥ praṇayaprasarakhaṇḍanena
evaṃ tayormarudevīnābhirājamahārājayoriya parasparānubandhyapeśanaṃ trivargaphalamanubhavatorekadā putraprārthanamanorathāvasathasya dīrghakālapālanapathasya pradarśitaparasparaprītirasasya divasasya brāhmasamayāvarte muhūrte mithaḥsaṃbhāṣaṇakathaḥ prāvartatāyamudantaḥāsaṇḍalaḥ kila sutatvamupāgato me
vidyāḥ prasādhya suralokagurūpadiṣṭāḥ
matketane tanayajanmamahotsavadhīḥ
pāmaṃ vyadhāyi ca janaiḥ kila modamānaiḥ

2.59

itthaṃ mayā kimapi deva niśāvasāne
svapne vyaloki tava saṃtatihetubhūtam
ākarṇya tannarapatirnijagāda devīṃ
putro'cirāttava bhaviṣyati kāmitaśrīḥ

2.60

tataḥ kila
avadhi madhyena sahāśritānāṃ manorathaiścandramateḥ sudatyāḥ
mukhapradeśo ca babhūva kṛṣṇaṃ kucadvayaṃ vairibalena sārdham

2.61

siṃhānāṃ śauryakelīṣu caturambhoghivīkṣaṇe
mattadvipavinodeṣu sā babandha manaḥ kila

2.62

yasmādguṇāḥ pārthivalokabhājaḥ prāyeṇa garbhāśrayiṇo babhūvuḥ
tasmātkilāsītpṛthivīguṇeṣu tasyāḥ paraṃ dohadamāyatākṣyāḥ

2.63

anyaiva kācidvadanendu lakṣmīranyaiva netrotpalakāntirāsīt
anyaiva tasyā kucakumbhaśobhā maṇerivāntardhṛtarāgavarte

2.64

garbhabharmaṇi mahīpatirāptānādideśa bhiṣajaḥ kila tasyā
cittavittasadṛśaṃ vidhimuccairnirmame taducitaṃ ca sa devyā

2.65

itthaṃ mitho'vocadasau mahīkṣinmanasvinīṃ tā kila sattvaśāntyai
māso'ṣṭamātpūrvamidaṃ tvayoccairhāsādikaṃ karma na devi kāryam

2.66

taistairvidhānairdvayayatnapūrvai sa sūtikāsadma cakāra bhūpa
māse punarveja nane'vatīrṇe tasyā prasūte samaya kilāsīt

2.67

anyatra rāhoḥ śubhadairaśeṣairgrahaiḥ praśaste'vasare babhūva
asyā purā janmani candramatyā mamātmalābhaḥ paramotsavena

2.68

nṛtyadvṛddhapurandhrigeyasubhagāḥ sollāsahallānanāḥ
kheladvāmanakāminīpriyabhuvaḥ sānandadhātrīkulāḥ
piṣṭāpīḍaviḍambyamānajaratīsīmantakāntāṅgaṇāstūryodhvāvaravaiḥ samaṃ kila babhuḥ śuddhāntamadhyāstadā

2.69

āmandaṃ pallavīnā ratirabhasabharaprāptakelīvinodāḥ
sāmoda keralīnā mukhakamalavanāmodapānapragalbhāḥ
āśaitya kuntalīnā kucakalaśarasāvāsakārāḥ samīrāḥ
kāle vānti sma tasminkila malayalatānartino dākṣiṇātyāḥ

2.70

vyoma kāma ivāptānāmagacchatsvacchatā muhuḥ
samapādi prasādaśca diśā bandhudṛśāmiva

2.71

dundubhidhvaniruttasthe modāya suhṛdā divi
hariścandrapurīlokadhvanirdhvaṃsāya ca dviṣām

2.72

rājñaḥ samṛddhaye svargātpuṣpavṛṣṭiḥ pure'patat
gehe śikhaṇḍimaṇḍūkavṛṣṭiśca śrīcchide dviṣaḥ

2.73

śriye nijaśriyā rājñaścāravastaravo babhuḥ
ta evārātilokānāmutpātāya pure punaḥ

2.74

ullāsa nṛpateḥ sadaneṣu saṃpade yuvatimaṅgalaśabdaḥ
vidviṣāṃ ca nagare vigamāya saṃtataṃ dhavalamaukulinādaḥ

2.75

api ca
ānandavādyaravapūritadiṅmukhāni
paurāṅganājanavinodamanoharāṇi
āmuktaketuracitotsavatoraṇāni
kāmaṃ tadā śuśubhire nagare gṛhāṇi

2.76

ākhaṇḍalapratimaputravatā dhurīṇaḥ
strīlocanotpalavilāsa rasapravīṇaḥ
trailokyapāvanayaśaḥ kiraṇodayena
tvaṃ nandatātatanayajanmamahotsavena

2.77

dharmaḥ pallavitaḥ śriyaḥ kusumitāḥ kāmaḥ phalaiḥ ślādhyate
vaṃśaste kṣitinātha saṃprati parā chāyāṃ śritaḥ kāmapi
bhūdevī sakṛtārthatāmupagatā mūlānvayānāṃ punardhatte māti na deva sāndritarasastvatputrajanmotsavaḥ

2.78

tathā
sānanda bandivṛndaiḥ kvacidavanipatiḥ stūyate prārthitārthairdhanyūnā tuṣṭidānaiḥ kvacidatanumudaḥ sauvidallāstvarante
ākalpa bhartṛlakṣmīmiyamanubhavatātputrapautraiśca sārdhaṃ
devītyeva purodhā kvacidapi ca paṭhatyāśiṣaḥ kāmitaśrīḥ

2.79

svarga kalpadrumairbhūḥ kuladharaṇidharairgauradhāmnā payodhidyau pūṣṇā bhogiloko bhujagaparivṛḍhenākarakṣmeva ratnai
devastāvaccirāya prathitapṛthuyaśā kīrtipṛthvī tathaiyaṃ
devī ca stātpramodāvahadivasavatī putrajanmotsavena

2.80

rājāpi tadā
vastuvastravasuvāhanavarṣaṃ yācakeṣu sa tathā kila cakre
jātakalpaviṭapiṣviva bhūyasteṣu yācanamano na yathāsīt

2.81

jātakriyāṃ kila vidhāya sa bhūpatirme
cakre yaśodhara iti prathitaṃ ca nāma
yajjīvitādapi nijānvayajanmabhājā
cetaḥ para spṛhayati sma yaśorjanāya

2.82

punaśca kila taddaśāvaśādgrathanamanoharaiḥ sukavilokvākkusumasarerbāndhavajanaśravaṇabhūtāṃ nīyamānavyavasthāḥ krameṇottānaśayadarahasitajānucaṅkramaṇaskhaladgatigadgadālāpāvasthā samanubabhūva
tathā hi
muktaḥ kṣubhyati madhyakeṣu labhate naivānyahaste ratiṃ
tātasyāṅkagataśca vakṣasi kucāvanveṣate vyākulaḥ
svāṅguṣṭhaṃ vadane nidhāya pibati stanyena śūnyānanastaṃ niṣpīḍya punaśca roditi śiśościtraṃ vicitrā sthitiḥ

2.83

dṛṣṭeṣu pūrvaṃ ramate gṛhītaḥ spṛṣṭaḥ kapole ca saphenahāsaḥ
purodhasāṃ svastyayanopacāramādāya hastena mukhe dadhāti

2.84

yatraiva devaḥ sadayaṃ vilokate tatraiva te nātha suto'pi sādaraḥ
na kevalaṃ dehaguṇaiḥ samastvayā dhiyāpyayaṃ nūnamabhinnavartanaḥ

2.85

yadeṣa bālo'pi vinītacittaḥ kṛtādaro bandhuṣu tanna citram
ko nāma candrasya kalāpravṛddhau nīlotpalollāsavidhau gururvā

2.86

svalpaṃ raṅgati jānuhastacaraṇaḥ kiṃcitkṛtālambanaḥ
stokaṃ muktakarāṅguliḥ paripatandhātryā nitambe dhṛtaḥ
skandhārohaṇajātadhīḥ punarayaṃ tasyāḥ kacākarṣaṇe
krūrālokanakopasampamanāstadvaktramāhanti ca

2.87

ādāyālakajālakānmaṇicita patra kare nyasyati
sthāne tasya dadhāti hastavalaya dvābhyā vihīnaḥ puna
muktvā ghargharamālikā kaṭitaṭādbaddhā ca tā pādayorniśceṣṭa. śiśureṣa jātarudita. khedāya modāya ca

2.88

tadgeha vanameva yatra śiśavaḥ khelanti na prāṅgaṇe
teṣā janma vṛthaiva locanapatha yātā na yeṣā sutāḥ
teṣāmaṅgavilepanaṃ ca nṛpate paṅkopadehaiḥ samaṃ
yeṣāṃ dhūlividhūsarātmajarajaścarcā na vakṣaḥsthale

2.89

lolālakāni bahalāñjanalocanāni
keliśramaśvasitadurlalitādharāṇi
āliṅgānodgatavapuḥpulakāḥ sutānāṃ
cumbanti ye vadanakāni ta eva dhanyāḥ

2.90

ambāṃ tāta iti bravīti pitaraṃ cāmbeti saṃbhāṣate
dhātrīpūrvaniveditāni ca padānyardhoktito jalpati
śikṣālāpavidhau prakupyati dhṛto nāste sthiro'yaṃ kvacidvyāhūto na śṛṇoti dhāvati punaḥ pratyutthitaḥ satvaram

2.91

tadanu nivartite pravartitasamastalokotsavaśarmaṇi caulakarmaṇi sabayaḥsacivasutakṛtānuśīlanaḥ samācaritagurukulopanayanaḥ, prajāpatiriva sarvavarṇāgameṣu, pārirakṣaka iva prasaṃkhyānopadeśeṣu, pūjyapāda iva śabdaitihyeṣu, syādvādeśvara iva dharmākhyāneṣu, akalaṅkadeva iva pramāṇaśāstreṣu, paṇiputra iva
padaprayogeṣu, kaviriva rājarāddhānteṣu, romapāda iva gajavidyāsu, raivata iva
hayanayeṣu, aruṇa iva rathacaryāsu, paraśurāma iva śastrādhigameṣu, śukanāsa
iva ratnaparīkṣāsu, bharata iva saṃgītakamateṣu, tvaṣṭakiriva vicitrakarmasu,
kāśirāja iva śarīropacāreṣu, kāvya iva vyūharacanāsu, dattaka iva kandarpasiddhānteṣu, candrāyaṇīśa ivāparāsvapi kalāsu, sakalavidyāvidāścaryabhavaṇanaipuṇyamahamāśrita pariprāptagodānāvasaraśca
vidyāstadā gurujanairupadiśyamānā
svādhyāyadhīrniyamavānvinayopapannaḥ
jagrāha bhūpakulabhūṣaṇahetubhūtā
srotasvinīrica payodhiranekamārgāḥ

2.92

asaṃpāditasaṃskāraṃ sujātamapi ratnavat
sutaratnaṃ mahīśānāṃ satpadāya na jāyate

2.93

saudhāya rājyabandhāya dvāvetau na satāṃ matau
ghuṇakṣīṇaprabhaḥ stambhaḥ svātantryopahataḥ sutaḥ

2.94

punarulikhitalāñchanacandrasamavadanamaṇḍale lakṣmīkucakalaśavijayibhujaśikharasaundaryabhāji sapatnasaṃtānatarustambhotpāṭanapaṭudordaṇḍamaṇḍalīviḍambitastamberamakarākāre śrīsarasvatījalakelidīrghikālāghavakaraṇacaturacakṣuṣi
manāgudbhidyamānaromaśyāmikāmadarekhāmaṇḍitagaṇḍasthale diggajālānastambhaśobhamānoruṇi smaravilāsanivāsavilāsinījanonmādasaṃpādanasiddhauṣadhe sasārasārajanmani manojabhaṭanāṭyamanobhinavapātre ni śṛṅkhaśṛṅgārottaraṅgāntaraṅgamaṅgībhaṅgurakaraṇavṛttiti samutsarpaddarpodrekādha kṛtajagattraye satātajanasya ca
parijanasya janitayauvarājyakaṇṭhikābandhanamanorathe'vatīrṇe bhamodīrṇe tāruṇyalāvaṇye,
tathā—
nitambalakṣmyā hṛdayaśriyā ca nityaṃ nijāvāsamahattvalobhāt
kṛtālpasīmo bhajate ca madhyastadā tanutvaṃ paramasadīyaḥ

2.95

ko mantrī nṛpateryaśodhara iti khyātaḥ sutaḥ ko raṇe
hantā vairibalaṃ yaśodhara iti khyātaḥ sutaḥ kaḥ sakhā
kāryārambhavidhau yaśodhara iti khyātaḥ suto yasya me
lokeṣvevamavāpa tātaviṣaye praśnottaratvaṃ sthitiḥ

2.96.1

punaśca gurumivāntevāsini svāminamiva bhṛtye paraṃjyotiriva yogavaracakṣuṣi pitaramupacarati sati, viśrambheṣu ca dvitīya iva hṛdaye, nideśakarmaṇi
dhanakrīta iva dāse, vidheyatāyāṃ svakīya iva cetasi, nirvikalpatāyāmavyabhicāriṇīva suhṛdi, mayi pratipannatadārādhanaikatānamanasi, apareṣu ca teṣu
teṣu tadājñāvasareṣvekamapyātmānaṃ dṛśāṃśāvivodakapātreṣvanekamiva darśayati,
dānamānābhyāmanyatra sarvamapi parijanaṃ tadādeśavidhiṣu vidrūyati, devatārādhaneṣu ca tātasya praticāriṇi, gurujanopāsaneṣu prativapuṣi, dharmaniyogeṣu
purodhasi, śāstrābhyāseṣu śiṣyasadharmaṇi, vidyāgoṣṭhīṣu kalodāharaṇasākṣiṇi,
rathacaryāsu yantari, karivinodeṣvabhipādini, hayakrīḍāsu cāmaradhṛti,
svairavihāreṣvātapatropakṛti, dharmāsaneṣu kāryapuraskāriṇi, samarasamayeṣu subhaṭāgresaratayā vikramiṇi, pareṇa ca tena tena vinayakarmaṇā sakalasyāpi lokasya
vadanāravindeṣu svakīyaṃ yaśohaṃsaṃ pracārayati, śravaṇāñjalipuṭeṣu ca nijakīrtisudhārasaṃ pravarṣayati,
tāte'pi majanmanā ratnākara ivendirātujena dharmārāma iva phalasaṃpadā
prākparvata iva dyumaṇimaṇḍalena sargādidivasa iva prajāpatinā dvīpamadhya
iva mandareṇātmānaṃ bahumanyamāne, sakalākūpārakaraparigrahāṃ kulastriyamivaikabhogyāṃ bhuvamanuśāsati sati, taistairmanobhilāṣāsādisaṃvādaiḥ sukhasakathāvinodairmuhūrtasamayā iva samāḥ kāścidvyatīyuḥ
evaṃ ratnakāñcanayoriva samasamāyogena dhanadanalakūbarayoriva parasparaprītyā

2.96.2

dhanaṃjayajayantayoriva mahopacayaiśvaryarasenādhokṣajamanojayoriva cānyonyānuvartanena nityamāvayorvartamānayorekadā puraṃdarapurapatākāñcalacumbanocitamaṇḍale
vanejavanavikāsavilāsāviralavāralājanamanasi manasijakalahavigalitakāleyapaulomīkapolakomale hariharmyabharmanirmitakalaśakāntivilopini puruhūtapuraṃdhrikādharaprasādhanajaturasotkaṭapaṭalapeśale śacīśravaṇāvataṃsārpitapārijātamañjarījālajayini suratasahacaropacāracyutālaktakalepasapallaveṣu stutimukharāmbaracarīnikurumbanimnādharapallaveṣu vikacamānakamalakośaprakāśaprasaraiḥ karaiḥ punaraparameva kimapyayāvakāhāryaṃ saundaryaṃ sṛjati sati gabhastimati, tapanatāpasonnichatacchā ye iva tamastāpicchagulgucchatucche viyatkacche, sakaladikpālavilāsinīsīmantasindūrasaṃtatisundarālekharekhāsu gaganaviśikhāsu, kharakiraṇakesarikramāntibhīta ivāparagiriśikharantaravihāriṇi śiśirakarakariṇi,

2.96.3

prāleyalavalipiṣu vilīneṣviva lokalocanālokalopiṣu nakṣatranikareṣu, vidhurāvasara iva mitraikaśeṣatāṃ vibhrāṇe nabhasi, vīranareśvara iva karamātratantratayātmapratāpaprakāśanāvasāye'dititanaye, aruṇamaṇimahībhṛtprabhāpiñjaritarucipraviralanīlike viplutaraphenasphītini nistaraṅgasahrai sāgarāmbhasīvopalakṣyamāṇe samante'pi vihāyasi, bhūrjakujavalakaladukūle latālatāntanūtanottaṃsacakāsini vikasatkokanadāmodasāndritaśarīre viśvaṃbharādharadaśanjhitanirjharaśīkarāsāramuktāphalitavapuṣi diṅkaraṭikaṭakandaradravaddānāsavāsādallahite savidhapradhāvadanyalubdhamadhukarīsamājakūjitālokaśabdasaṃdarbhiṇi jhillīkājhallarīsvarasūcitasaṃcāre kakupsīmantinīḥ saṃbhāvayituṃ divābhujage iva śanaiḥ śanaiḥ
parisarati maruti, tridivamunimaṇḍalīskhalitajaladevatājalakelikutūhale jāhnavījale, vāsarakaramuddiśya dvijātihastodstāstodastabakaraktacandanacchaṭāchadmasindūryamāṇamaṇḍale vyomasāmajakumbhasthale, pālindamandirodaratārataroccāryamāṇamāgadhamaṅgalollāsatundile nagaradevatāṅkaṇāsphālitavividhavādyoddhuradhvānalohale navasamāgamānandamantharamithunacarapataṅgamalāpakāhale kamalinīmadhumattamattālikalakalottāle sahacarīratirasikasārasarasitasarale krīḍākṛtārthakurarakāminīvyāhārabahale vīcinicayapracāraprārambhavijṛmbhitakukubhakukuhānādaśabdāle pramadavanānokahakuharakulāyanilīnaśukasārikāśāvaśabdāsarāle surāsurasamarasaṃplava ivādipuruṣotpattidivasa ivāmṛtamathanakāla

2.96.4

iva setubandhaprabandha iva prathamayugāvatārapuṇyāha iva ca sarvataḥ samucchalati gṛhadīrghikāsu druhiṇadvijakulakolāhale, nijaniyogavyagrāṅganāsaṃcaraṇaraṇanmaṇimañjīrakharasakarāvyāptalaptikareṣu rājabhavanabhūmiṣu bhogāvalīpāṭhakeṣu, troṭikoṭivighaṭitapuṭaniveśairmṛṇālinīpalāśairniśāniraśanavivaśakāya bāliśanikāyaṃ sarasamardaccharditaudhasyai payodharāsyairvālavatīṣvabhisārikāsivāśvāsayantīpu marālīṣu, kareṇuka rollasitasallakīpallavāpanīyamānaparāgopadehe nāganivahe, tatkṣaṇakṣaratkṣīrapratīkṣyamāṇātithiṣu
vrajalokavīthiṣu,
āgāmijagatsarvasaṃpādanaprākulakarmaṇi,
prajāpālanopāyaniratāntaḥkaraṇe nārāyaṇe, pralayakālakalāsaṃbhālanārdini kapardini,
anekamakhāvhānagamanamūḍhamatikakṣe sahasrākṣe, homājihyabrāhmaṇasamidhyamānamahasi hutāndhasi, triviṣṭapavyāpāraparāyaṇāvasthe madhyasthe, kṣapākṣayakṣīṇākāṅkṣavakṣasi rakṣasi, nūtnalayalāhitamanorathe pāthonidhināthe, prasaṃkhyānonmukhavaikhānasamanovinīyamānātmani mātariśvani, vanīpakasaṃtarpaṇodghāṭitakośe dhaneśe, yoganidrodrekamudritākṣipakṣe viśālākṣe, dharoddharaṇadhīnacetasi cakṣuḥśravasi, parasparācaritasamaya iva svakīyakriyākāṇḍakaṇḍulahṛdaye
bhuvanatraye, punaḥ kharadaṇḍinīkhaṇḍeṣu cakravākavikirapariṣada bandhūkajīveṣu
vidrumārāmarājiṣu pārāpatapataṅgacaraṇeṣu sindūritaśiraḥpiṇḍaśuṇḍālaghaṭāyāṃ
ca vibhaktāruṇimanīvāryamaṇi saṃjāte sūryamaṇimukurundasundare,
'duḥsvapnopaśamāya durjanasamālokāgatainaśchide
duścintāhṛtaye durīhitabhavadvighnavyudāsāya ca

2.96.5

bhūyaḥ kalpitadakṣiṇaiḥ kṛtajayāghoṣotsavaṃ brāhmaṇairājyāvīkṣaṇametadastu bhavataḥ sarvepsitāvāptaye

2.97

yo darśayannijatanau bhuvanaṃ samastaṃ
jāta samo bhagavatā madhusūdanena
līlāvilāsavasatiśca mṛgekṣaṇānā
kṣoṇīśa maṅgalakaro mukuraḥ sa te'stu'

2.98

'mativibhavavināśotpātaketupratāna
suratasukhasarojocchedanīhārasāraḥ
madanamadavinodānandakandāvamardaprapatadaśanidaṇḍāḍambara keśa eṣa

2.99

karaṇakariṇāṃ darpodrekapradāraṇaveṇavo
hṛdayahariṇasnehādhvaṃsaprasādhanavāgurāḥ
manasijamanobhaṅgāsaṅge citābhasitāgamāḥ
śucirucivaśāḥ keśāḥ puṃsāṃ yamotsavaketavaḥ

2.100

kundāvadātairdayitāvalokitairdugdhadyutaiḥ strīdaśanacchadāmṛtaiḥ
sadā sahāvāsarasārthane jane kimatra citraṃ yadayaṃ śuciḥ kacaḥ

2.101

jarāvallītanturmanasijacitācakrabhasitaṃ
yamavyālavrīḍāsaraṇisalilaṃ keśamiṣataḥ
mahāmohe puṃsā vipatarujaṭājālamalaghu
priyālokaprītisthitivirataye patrakamidam

2.102

tāruṇyakāle madadurddinairyā sitetaraiḥ ssrīnayanaiḥ prajātā
kṛṣṇacchaviḥ sādya śiroruhaśrīrjarārajakyā kriyate'vadātā

2.103

api ca kāminījanavilāsaviṭtsāraṇeṣu caṇḍāladaṇḍā iva, pralayaprārambhavārtākarṇaneṣu mṛtyudūtāgamanamārgā iva, śṛṅgārarasaprasaranivāraṇeṣu
parāgarājisamāgamā iva, svāntasphuritakhaṇḍaneṣu paraśudhārāvapātā iva,
karaṇagrāmavigameṣu dhūmaketūdgamā iva, vapurlāvaṇyollekhaneṣu sphaṭikaśalākāvatārā iva, āgāmimatimahāmohāvirbhāveṣu vipattaruprasavaparicayā iva,
mana sarasi ca manasijadvijānavasarasūcaneṣu kīkasābhogā iva, amī
manuṣyāṇāṃ palitāṅkurāḥ
api ca
ajñasya janto palitāṅkurekṣaṇaṃ bhavenmanobhaṅgakṛte na dhīmataḥ
saṃsāratṛṣṇābhujagīvijṛmbhaṇapraśāntisīmāścikurā hi pāṇḍurāḥ

2.104

muktiśriyaḥ praṇayavīkṣaṇajālamārgāḥ
puṃsāṃ caturthapuruṣārthataruprarohāḥ
ni śreyasāmṛtarasāgamanāmradūtāḥ
śuklāḥ kacā nanu tapaścaraṇopadeśāḥ

2.105

tadanu saṃjātanirvedasaṃvedanahṛdayaḥ savidhataraniḥśreyasābhyudayaḥ saccaritalokalocanacandramāḥ punarimāḥ kila śīlasārāḥ sasmāra saṃsārasāgarottaraṇapotapātradaśā dvādaśāpyanuprekṣāḥ
tathā hi
utsṛjya jīvitajalaṃ bahirantarete
riktā viśanti maruto jalayantrakalpāḥ
ekodyamaṃ jarati yūni mahatyaṇau ca
sarvaṃkaṣaḥ punarayaṃ yatate kṛtāntaḥ

2.106

lāvaṇyayauvanamanoharaṇīyatādyāḥ
kāyeṣvamī yadi guṇāściramāvasanti
santo na jātu ramaṇīramaṇīyasāraṃ
saṃsāramenabhavadhīrayituṃ yatante

2.107

uccaiḥpadaṃ nayati jantumadhaḥ punastaṃ
vātyeva reṇunicayaṃ capalā vibhūtiḥ
śrāmyatyatīva janatā vanitāsukhāya
tāḥ sūtavatkaragatā api viplavante

2.108

śūraṃ vinītamiva sajjanavatkulīnaṃ
vidyāmahāntamiva dhārmikamutsṛjantī
cintāvaraprasavabhūmiriyaṃ hi lokaṃ
lakṣmīḥ khalakṣaṇasakhī kaluṣīkaroti

2.109

vāci bhruvordṛśi gatāvalakāvalīṣu
yāsāṃ manaḥkuṭilatāstaṭinītaraṅgāḥ
antarnamānta iva dṛṣṭipathe prayātāḥ
kastāḥ karotu saralāstaralāyatākṣīḥ

2.110

sahāravaddhakavalasya yamasya loke
kaḥ paśyato haravidheravadhiṃ prayātataḥ
yasmājjagattrayapurīparameśvaro'pi
tatrāhitodyamaguṇe vidhurāvadhānaḥ

2.111

itthaṃ kṣaṇakṣayahutāśamukhe patanti
vastūni vīkṣya paritaḥ sukṛtī yatātmā
tatkarma kiṃcidanusartumayaṃ yateta
yasminnasau nayanagocaratāṃ na yāti

Commentaries (2)