Meghaduta (Vikrama) 3
Meghadūta (Vikrama) (ed. Mahopadhyaya Vinaysagar) 3
- Language
- Sanskrit
3.2
sā tatroccaiḥ śikhariṇi samāsīnamenaṃ munīśaṃ,
nāsānyastānimiṣanayanaṃ dhyānaniddhūtadoṣam
yogāsaktaṃ sajalajaladaśyāmalaṃ rājaputrī,
vaprakrīḍāpariṇatagajaprekṣaṇīyaṃ dadarśa
3.3
udvīkṣyenaṃ śamasukharataṃ medurāṃbhodanādairnṛtyatkekinamathanamaṃ pronmipannīpapuṣpam
sā śokārttā kṣititalamagāt syānna duḥkhaṃ hi nāryāḥ,
kaṃṭha śleṣapraṇayini jane kiṃ punardūrasaṃsthe
3.4
tāṃ duḥkhārttāṃ śiśirasalilāsārasāraiḥ samīrairāśvāsyeva sphuṭitakuṭajāmodamattālinādaiḥ
sādhvīmadriḥ patimalugatāṃ tatpadanyāsapūtaḥ,
prītaḥ prītipramukhavacanaṃ svāgataṃ vyājahāra
3.5
siddheḥ saṅgaṃ samabhilaṣataḥ prāṇanāthasya nemeḥ,
sā tanvaṃgī virahavidhurā tacchirodhiṣṭhitasya
taṃ sammohāddrutamanunayaṃ śailarājaṃ yayāce,
kāmārttā hi prakṛtikṛpaṇāścetanācetaneṣu
3.6
sā taṃ dūnā manasijaśarairyādaveśaṃ babhāṣe,
rakṣatyārttaṃ śaraṇagamasau kṣatriyasyeti dharmmaḥ
tanmāṃ svāminnavamavadadhīnāsusabhyarthaye tvāṃ,
yācñā moghā varamadhiguṇe nā'dhame labdhakāmā
3.7
tuṃgaṃ śṛṃgaṃ parihara girerehi yāvaḥ purīṃ svāṃ,
ratnaśreṇīracitabhavanadyotitāśāṃtarālam
śobhāsāmyaṃ kalayati manānnālakā nātha ! yasyāḥ,
bāhyodyānasthitaharaśiraścandrikā-dhautaharmyā
3.8
ālokyainaṃ taralataḍitā''krāntanīlābdamālaṃ,
prāvṛṭkālaṃ vitatavikasadyūthikājātijālam
aṃtarjāgradvirahadahano jīvitālaṃghane'laṃ,
na syādanyo'pyahamiva jano yaḥ parādhīnavṛttiḥ
3.6-2
asmādadreḥ prasarati marutpreritaḥ prauḍhanādairbhindāno'yaṃ virahijanatākarṇamūlaṃ payodaḥ
yaṃ dṛṣṭvaitāḥ pathikavadanāmbhojacandrātapā''bhāḥ,
seviṣyante nayanasubhagaṃ khe bhavantaṃ balākāḥ
3.10
vīkṣyākāśaṃ navajaladharaśyāmamuddāmakāmāvirbhāvena vyathitavapuṣo yoṣito vihvalāyāḥ
kāle ko'smin vada yadupate ! jīviteśādṛte'nyaḥ,
sadyaḥ pāti praṇayi hṛdayaṃ viprayoge ruṇaddhi
3.11
śailaprasthe jaladata masā''cchāditāśāmbareṇa,
snigdhaśyāmāṃjanacayaruco''sāditābhinnabhāvāḥ
yāminyomūrvidvitavasatervāsarā cājane'smin,
saṃpatsyante nabhasi bhavato rājahaṃsāḥ sahāyāḥ
3.12
tanmatvaivaṃ vraja nijapurīṃ dvārikāṃ satsahāyergoviṃdādyai ḥ samamanubhavāsādya rājyaṃ sukhāni
jāte teṣāṃ yaduvara ! punaḥ saṃgame bhāvinī te,
snehavyaktiściravirahajaṃ muñcato bāṣpamuṣṇam
3.13
vanyāhārā dhṛtamunijanā''cārasārāḥ sadārā,
yāṃ nāthāntevayasi-sudhiyaḥ kṣatriyāḥ saṃśrayante
kiṃ tāruṇye girivanabhuvaṃ sevase tāṃ tapobhiḥ,
kṣīraṇaḥ kṣīṇaḥ parilaghu payaḥsrotasāṃ copabhujya
3.14
kā'tra prītistava nagavane cārutaddvārikāyāstyaktvodyānaṃ yuvayadujanonmādi yatrāsurāriḥ
nirjityendraṃ sasuramanayatpārijātaṃ dyulokād,
diṅnāgānāṃ pathi pariharan sthūlahastāvalepān
3.15
yatprāṃgāsīdamalavilasadbhūṣaṇābhābhirāmaṃ,
bhātyārohannavaghanajalodbhinnavallīcayena
tatte nīlopalataṭavibhābhinnabhāsā'dhunāṅgaṃ,
barheṇeva sphuritarucinā gopaveṣasya viṣṇoḥ
3.16
ramyāharmyaiḥ kva tava nagarī durgaśṛṃga kva cādriḥ,
kvautatkāmyaṃ tava mṛduvapuḥ kva vrataṃ duḥkhaccayyam
cittagrāhya hitamitivaco manyase cenmamālaṃ,
kiñcit paścā braja laghugatirbhūya evottareṇa
3.17
kurvan pānthāṃstvaritahṛdayān saṃgamāyāṅganānāmenaṃ paśyādhigatasamayaḥ svaṃ vayasyaṃ mayūram
jīmūto'yaṃ madayati vibho ! ko'tha vā'nyopi kāle,
prāpte mitre bhavati vimukhaḥ kiṃ punaryastathoccaiḥ
3.18
pūrvaṃ yena tvamasi vayasā bhūṣito'ṅge samagra,
taistaiḥ krīḍārasasukhasakhairbhavyabhogairidānīm
tattattāruṇyaṃ saphalaya purīṃ dvārikāmetya śīghraṃ,
sadbhāvāddraḥ phalati na cireṇopakāro mahatsu
3.16-2
kiṃ śaile'smin bhavati vasato na vyathā kāpi citte
saṃtyajya svāṃ puramanupamāṃ dyotate nātha ! yasyāḥ
tvatsaudhenāsitamaṇimayāgre ṇa haimo'gravapro,
madhyeyāmaḥ stana iva bhuvaḥ śeṣavistārapāṇḍuḥ
3.20
yāmālokya svagṛhagamanāyotsukāḥ syustvadanye,
paśyā''kāśe jaladapaṭale'sminbalākāvalīntām
antarvidyutsphuritarucire suprakāśendracāpe,
bhakticchedairiva viracitāṃ bhūtimaṅge gajasya
3.21
yuktaṃ lakṣmyāmuditamanaso yādaveśāḥ sabhāyāṃmāsīnaṃ yaṃ nijapuri ciraṃ tvāmasevanta pūrṇam
sampratyekaḥ śrayasi sa nagaṃ nātha ! kiṃ vetsi naivaṃ,
riktaḥ sarvo bhavati hi laghuḥ pūrṇatā gauravāya
3.22
muktātaṅkāstava yaduvibho ! jihvayāṅgaṃ lihantaḥ,
saṃkīḍante śiśava iva ye'ṅke samādhisthitasya
saṃpratyete puramabhiyato viprayogeṇa netraiḥ,
sāraṅgāste jalalavamucaḥ sūcayiṣyanti mārgam
3.23
etatta ṅgaṃ tyaja śikhariṇaḥ śṛṅgamaṅgīkuru svaṃ,
rājyaṃ prājyaṃ praṇayamakhilaṃ pālayan bandhuvargam
ramye harmye ciramanubhava prāpyabhogānakhaṃḍān,
sotkaṇṭhāni priyasahacarīsaṃbhramāliṅgitāni
3.24
dhūtānidrā'rjunaparimalodgāriṇaḥ pānthasārthān,
ye kurvīran jaladamaruto veśmasaṃdarśanotkān
taiḥ saṃspṛṣṭo virahihṛdayonmāthibhiḥ svāṃ purīṃ na,
pratyudyātaḥ kathamapi bhavān gaṃtumāśu vyavasyet
3.25
notsāhaste svapuragamane cedvimuktā tvayā'haṃ,
vṛddhāvetau tava ca pitarau tajjanāste trayo'mī
mlānāsyābjāḥ kaluṣatanavo grīṣmatoyāśayābhāḥ,
saṃpatsyante katipayadināsthāyihaṃsā daśārṇāḥ
3.26
tannaḥ prāṇānava tava mato jīvarakṣaiva dharmmo,
vāsārthaṃ vaḥ suraviracitāṃ tāṃ puromehi yasyāḥ
vapraprānte sphurati jaladherhārive lāramaṇyaḥ,
sabhrūmaṅgaṃ mukhamiva payo vetravatyāścalormi
3.27
asmādadreḥ pratipathamadhaḥ saṃcaran dānavāreḥ,
krīḍāśailaṃ vimalamaṇibhirbhāsuraṃ drakṣyasi tvam
antaḥkāntāratarasagaladbhūṣaṇairyo yadūnāmuddāmāni prathayati śilāveśmabhiryauvanāni
3.28
tasyodyāne varatarucite tvaṃ muhūrtaṃ śramārtta -
stiṣṭhe stuṣṭo vividhatadupānītapuṣpopahāraiḥ
jighrannantaściraparimalodgārasāraṃ smitānāṃ,
chāyādānātkṣaṇaparicitaḥ puṣpalāvīmukhānām
3.26-2
dṛṣṭvā rūpaṃ tava nirupamaṃ tatra pīnastanīnāṃ,
tāsāmantarmanasijarasollāsalīlālasānām
karṇāmbhojopagatamadhukṛt sambhramodyadvilāsairlolāpāṅgairyadi na ramase locanairvaścitosi
3.30
tasminnudyanmanasijarasāḥ prāṃśuśākhāvanāmavyājādāviṣkṛtakucavalīnābhikāñcīkalāpāḥ
saṃdhāsyante tvayi mṛgadṛśastā vicitrān vilāsān,
strīṇāmādya praṇayavacanaṃ vibhramo hi priyepu
3.31
tvāṃ yāce'haṃ na pathi bhavatā kopi kāryo vilambo,
gantavyātaḥ sapadi nagarī svāyataḥ sā tvadambā
muktāhārā sajalinayanā tvadviyogāttidīnā,
kārśya yena tyajati vidhinā sa tvayaivoppāyaḥ
3.32
tasyādhastādviṣamapulināṃ svarṇarekhāmatīto,
mārge dṛṣṭā puramanupamāṃ tāṃ bhavān vāmanasya
bhuktvā bhogopacayamavaniṃ nākināmāgatānaṃ,
śeṣaiḥ puṇyairha tamiva divaḥ kāntimatkhaṇḍamekam
3.33
yasyāṃ sāndrānupavanalatāveśmasu svedavindūn,
muṣṇannaṅgātsuratajanitānujjayantīṃ vigāhya
kurvantīre vigalitapaṭāḥ sevate vāranārīḥ,
śiprāvātaḥ priyatama iva prārthanācāṭukārī
3.34
yatra stambhānmaraktamayāndehaloṃ vidru māṇāṃ,
prāsādāgraṃ vividhamaṇibhirnirmitaṃ vāmanasya
bhūmiṃ muktāprakararacitasvastikāṃ cāpi dṛṣṭvā,
saṃlakṣyante salilanidhayastoyamātrāvaśeṣāḥ
3.35
atrātyugraiḥ kila munivaro vāmanaḥ prāktapobhirlabdhvā siddhiṃ sakalabhuvanavyāpinā vigraheṇa
īśaṃ vāsaṃ bhujagasadane prāpayaddānavānāmityāgantūn ramayati jano yatra bandhūnabhijñaḥ
3.36
tāmāsādya pravaranagarī viśrutāṃ sannitrāsaṃ,
kuryyāḥ paurairnṛvara ! vihitānekapūjopahāraḥ
āstīrṇāntarvimalaśayaneṣvagrasaudheṣu kāmaṃ,
nītvā khedaṃ lalitavanitāpādarāgāṅkiteṣu
3.37
udyānānāmupataṭa bhuvāmujjayantyāḥ samaṃtādātvandbhirvipula vigalanmālatījālakāni
aṅgānmārga śramajalakaṇānsevyase 'syāṃ haradbhistoya krīḍāniratayuvatisnānatiktai rmarudbhiḥ
3.38
tatropāsyaḥ prathitamahimā nātha ! devastvayādyaḥ
prāsādasthaḥ kṣaṇamanupamaṃ yannirīkṣya tvamakṣṇoḥ
śṛṇvanprekṣā murajaninadānvārivāhasya tulyānāmandrāṇāṃ phalamaviklaṃ lapsyase garjitānām
3.36-2
tvadrūpeṇāpahṛtamanaso vismayātpauranāryaḥ
saundaryādhaḥkṛta-manasije rājamārgaṃ prayāti
prātastasyāṃ kuvalayadalaśyāmalāṅga salīlā,
nāmokṣyante tvayi madhukaraśreṇidīrghāṃnkaṭākṣān
3.40
tasyāḥ paśyan varagṛhatatiṃ tāṃ vrajerdyāṃ spṛśantīmaikyaṃ prāpyāsitarajaniṣu prasphuradratnadīpāḥ
pradyotante nihatatimiravyomamārgaśca lokaiḥ,
śāntodvegastimitanayanaṃ dṛṣṭabhaktirbhavānyā
3.41
pauraistasyā rathamupahṛtaṃ ramyamāsthāya yāntaṃ,
draṣṭuṃ grāmyāḥ pathi yuvatayastvāmupaiṣyanti tasmāt
śabdaiścakraskhaladupalajairarthisārthe kṛtaśrītoyotsargastanitamukharo mā sma bhūrviklavāstāḥ
3.42
tvāmāyāntaṃ pathi yaduvarāḥ keśavādyā niśamya,
prītā bandhūṃstava pitṛmukhānsauhṛdānandayantaḥ
sākaṃ sainyai rathamabhimukhaṃ preṣayiṣyaṃti tūrṇaṃ,
maṃdāyaṃte na khalu suhṛdāmabhyupetārthakṛtyāḥ
3.43
śrutvā tīre tadanu jaladherāgataṃ sopahāro,
mānyo maṃtrī yadi balapurācchauriṇastvāmupaiti
tasyādeyā svaśayavihitā satkriyā tena cetsa,
pratyāvṛttastvayi kararudhi syādanalpābhyasūyaḥ
3.44
gacchervelātaṭamanu tatastoyamullāsimatsyaṃ,
tvatsaṃkāśacchavijalanidhestasya paśyanrathasthaḥ
yaḥ kāmīva kṣaṇamapi saritkāminīnāṃ na śakto,
moghīkartuṃ caṭulaśapharodvarttanaprekṣitāni
3.45
tāṃ velāṃke vimalasalilāmāṃgatāṃ drakṣyasi tvaṃ,
pūrvoddiṣṭatāṃ saritamasakṛdvāridhīrvīcihastaiḥ
yāmāligyoparamati pivanyanmukhaṃ na kṣaṇārddhaṃ,
labdhāsvādo vipulajaghanāṃ ko vihātuṃ samarthaḥ ?
3.46
tasminnuccairdalitalaharīsīkarāsārahārī,
vārāṃrāśestaṭajabikasatketakāmodaramyaḥ
khedaṃ mārgakramaṇajanitaṃ te hariṣyatyajasraṃ,
śīto vāyuḥ pariṇamayitā kānanodumbarāṇām
3.47
nāmnā ratnākaramatha purastvaṃ vrajervīkṣyamāṇo,
jajñe yasmādbhuvanabhayakṛttatpurā kālakūṭam
yatrāsādhyaṃ nivasati jagaddāhadakṣaṃ jalānāmatyādityaṃ hutavahamukhe sambhṛtaṃ taddhi tejaḥ
3.48
tvāmāyāntaṃ taṭavanacarā meghanīlaṃ mayūrā,
dṛṣṭvā dūrānmadhuravirutaistatra ye saṃstuvanti
tvaṃ tānneme ! dhvanimirudadhaiḥ sāndritaiḥ sannikṛṣṭaḥ,
paścādadrigrahaṇagurubhirgarjitairnattayethāḥ
3.46-2
utkallolā vipulapulināgrethabhadrābhidhānā,
sā te sindhurnayanaviṣayaṃ yāsyati prasthitasya
vātoddhūtairhasati salilairyā śaśāṃkāṃśugauraiḥ,
srotomūrtyā bhuvi pariṇatāṃ rantidevasya kīrttim
3.50
uccairbhinnāñjanatanurucau hārinīraṃ rathasthe,
tasyāstvayyuccarati sarito yādavendra ! pravāham
vīkṣiṣyante kṣaṇamanimiṣā vyomabhājotidūrādekaṃ muktāguṇamiva bhuvaḥ sthūlamadhyendranīlam
3.51
tāmuttīrṇaḥ puramadhivaserīśa ! paurābhidhāna,
nānādeśāgatapaṇyacayaiḥ pūrṇaramyyāpaṇaṃ tat
yasyākāśaṃ spṛśati nivaho veśmanāṃ digbhāgān ,
pātrīkurvandaśapuravadhūnetrakautūhalānām
3.52
tasmāddhartmānagha ! tatra kiyadūrdvacchato bhāvi durgaṃ,
paṃrākīrṇaṃ navatṛṇacitaṃ tatra toyāśayānām
kurvannabdaḥ kila kaluṣatāṃ mārgaṇaiḥ prāgarīṇāṃ,
dhārāpātaistvamiva kamalānyabhyavarṣanmukhāni
3.53
nānāratnopacitaśikharaśreṇiramyaḥ puraste,
yāsyatvakṣaṇorviṣayamacalo mādano gandhapūrvaḥ
yaṃ sotkaṇṭho navamivapunarvīkṣituṃ kāntaharṣādantaḥśuddhastvamapi bhavitā kṣaṇamātreṇa kṛṣṇaḥ
3.54
yasminpūrvaṃ kila viracato vāmabhāge bhavānīṃ,
devīṃ vīkṣya tripurajayinaḥ svecchayā kelibhājaḥ
jahnoḥputrī tadanudadhatī tāmiverṣyā sapatnyāḥ,
śambhoḥ keśagrahaṇamakarodindulalormihastā
3.55
ārūḍhasya sphaṭikamaṇibhūḥ śvetamānuprabhāte,
yasmiñśaile vimalavilasatkāntitoyapravāhā
saṃkrāmantyā navaghanarūcā chāyayā svadhunīva,
syādasthānopaṃgatayamunāsaṅgamenābhirāmā
3.56
bhāsvadbhāsvanmaṇimayabṛhacchṛṅga gāgrasaṃsthāḥ,
saṃpratyudyatpariṇataphalaśyāmalā vāmabhāge
yasminjambūkṣitiruhacayā dhārayiṣyanti sāndrāḥ,
śobhāṃ śubhratrinayanavṛṣotkhātapaṅkopameyām
3.57
śrutvā yāṃtaṃ drutamupagatāstatra vedānikāyāstvāṃ yācante prathitayaśasaṃ ye'rthino dausthyadīnāḥ
tānkurvīthāḥ samabhilaṣitārthapradānaiḥ kṛtārthānnāpannārttipraśamanaphalāḥ samṣado hyuttamonām
3.58
ākarṇyādvipratiravaguruṃ vānarāstvatsakāśe,
krodhātāmrā janamukharavaṃ tatra yebhidravanti
tānyodhonāṃ vimukhaya punardāruṇairjyāninādaiḥ,
ke vā na syuḥ paribhavapadaṃ niṣphalārambhayatnāḥ
3.56-2
tasminradrau nivasati vibhuḥ sa svayaṃbhūrbhavākhyo,
devaḥ sevāparasuragaṇairvandyapādāravindaḥ
yaddhyānenāpahṛtaduritā mānavāḥ puṇyabhājaḥ,
saṃkalpante sthiragaṇapadaprāptaye śraddadhānāḥ
3.60
nīpāmodonmadamadhukarīguṃjanaṃ gītaramyaṃ,
kekā veṇukaṇitamadhurābarhiṇāṃ cārunṛtyam
śrotrānandī murajaninadastvatprayāṇe yadi syātsaṅgītārtho nanu paśupatestatra bhāvī samagraḥ
3.61
tasmādgacchannatha pathi bhavānvīkṣitā vegulākhyaṃ,
śailaṃ nīlopalacayamayāśeṣasānūcchrayantam
vyāpyākāśaṃ navajalabhṛtāṃ saṃnnibho yo vibhāti,
śyāmaḥ pādo baliniyamanābhyudyatasyeva viṣṇoḥ
3.62
tāṃstāngrāmaṃstamapi ca giri dakṣiṇena vyatītya,
draṣṭāsyagre sitamaṇimayaṃ saudhasaghaṃ svapuryāḥ
krāntvā vapraṃ viyati viśadaiḥ śobhate yoṃśujālai
rāśībhūtaḥ pratidiśamiva tryambakasyāṭṭahāsaḥ
3.63
pratyāsatti viśadaśikharotsaṃsabhāge payode,
nīlasnigdhe kṣaṇamupagate puṇḍarīkaprabhasya
śobhā kācidvilasati tanorhāriṇī yasya saṃpratyaṃsanyaste sati halabhṛto mecake vāsasīva
3.64
prāpyodyānaṃ puraparisare keliśaile yadūnāṃ,
viśrāmārthaṃ kṣaṇamabhiratiṃ gomatīvāri paśyan
utsarpadbhirdadhadiva divo vartmano vīcisaṃghaiḥ,
sopānatvaṃ kuru maṇitaṭārohaṇāyāgrayāyī
3.65
tatrāsīno muraripuyaśo niścalaḥ kinnarībhiḥ,
śṛṇvaṃstiṣṭheḥ śrutisukhakaraṃ gīyamānaṃ muhūtt m
śabdairaśamaskhalitarathajairmaiduraināmburāśeḥ,
krīḍālīlāḥ śravaṇaparuṣairgarjitairbhāyayestāḥ
3.66
sāndronnidrārjunasurabhitaṃ pronmiṣatketakīka,
hṛdyaṃ jātiprasavarajasā svāda mattālinādaiḥ
nṛtyatkekāmukharaśikhinaṃ bhūṣitopāṃtabhūmiṃ,
nānāceṣṭairjaladalalitairni build viśestaṃ nagendram
3.67
tasyā harṣāddivikṛtamahāste praveśāya puryā
niryāsyanti pravarayadavaḥ sammukhāḥ śaurimukhyāḥ
yā kālesminbhavanaśikharaiḥ pracaradvāri dhatte ,
muktājālagrathitamalakaṃ kāminīvābhravṛndam
3.68
śaśvatsāndrasvatanumahasaṃ prollasadratnadīpā,
mānaprāṃśu śikharanivahairyomamārgaṃ spṛśantaḥ
gaurajyotsnāvimalayaśasaṃ śubhrabhāsaḥ sudhābhiḥ,
prāsādāstvāṃ tulayitumalaṃ yatra taistairviśeṣaiḥ
3.66-2
yā mudāmākhilasuraripūnmāthino dānavāreḥ,
sāhāyyāya prathitamahasodhyāsata yoghavagāḥ
nānādaityapraharaṇabhavaiḥ saṃgareṣu svakīrtyā,
pratyādiṣṭābharaṇarucayaścandrahāsavraṇāṅkaḥ
3.70
vyādhirdehānspṛśati na bhayādrakṣituḥ śārṅgapāṇe—
rmṛtyorvārttā śravaṇapathagā kutracidvāsabhājām
kāmakrīḍārasasukhajuṣā yacchratāmarthikāmānvinveśānāṃ na ca khalu vayo yauvanādanyadasti
3.71
karṇe jātiprasavamamalaṃ ketakaṃ keśapāśe,
kastūrībhiḥ kṛtaviracanāgallayoḥ patravallī
kaṇṭhe mālā grathitakuṭajā maṇḍanaṃ bhāvi kāmyaṃ,
sīmante ca tvadupagamajaṃ yatra nīpaṃ vadhūnām
3.72
yasyāṃ ramyaṃ yuvajanamanohāri vārāṃganānāṃ,
lāsyaṃ tālānumatakaraṇa bhāsyati tvatpraveśe
vānchantīnāṃ tadavagamanānandabhājāṃ prasādaṃ,
tvadgambhīradhvaniṣu śanakaiḥ puṣkareṣvahateṣu
3.73
saṃsaktānāṃ navaratarase kāmibhiḥ kuṭṭimānāṃ,
pṛṣṭhe 'dhaṃtaḥ kṛtaviracanā gharmmavāryaṃganānām
yasyāṃ grīṣme śiśirakiraṇasyāṃśubhiryāminīṣu
vyālumpanti sphuṭajalalavasyaṃdinaścandrakāntāḥ
3.74
gatvā yūnāṃ rajani samaye dhūpyamāneṣu līlāveśmasvantaryuvatinihitai ratnadīpairnirastāḥ
jālairyatrāvatamasacayāḥ sādhvaseneva bhūyo,
dhūmodgārānukṛtinipuṇāḥ jarjarā niṣpatanti
3.75
rātrau yasyāmupasakhibhṛśaṃ gātrasaṃkocabhājāṃ,
rāgeṇāndhaiḥ śayanabhuvaneṣūllasaddīpavatsu
premṇā kāntairabhikucayugaṃ hṛdyagandhivadhūnāṃ,
hrīmūḍhānāṃ bhavati viphalaḥ preritaścūrṇamuṣṭiḥ
3.76
gāyantībhistadamalayaśo vārasīmantinībhiḥ,
sākaṃ vādyanmadhuramarujaṃ tāranādānyapuṣṭam
yasyāṃ ramyaṃ surabhisamaye sotsavāḥ sīrimukhyā,
baddhāpānaṃ bahirupavanaṃ kāmino nirviśanti
3.77
udyatkāmālasayuvatibhiḥ sevyamānaiḥ sarojo—
dgandhān yasyāṃ sumadhurarasānaikṣavānāpibadbhiḥ
nirgamyante śaradi yadubhiḥ sadyapṛṣṭheṣu kīrtyā,
nityajyotsnā pratihatatamo vṛttiramyāḥ pradoṣāḥ
3.78
kaundottaṃsāstuhinasamaye kuṃkumāliptadehāḥ,
sāndracchāye śucini tarubhirgomatīramyatīre
rūpollāsādvijitaratayaḥ kandukāmaḥ salīlaṃ
saṃkīḍante maṇibhiramaraprārthitā yatra kanyāḥ
3.76-2
yasyāṃ puṣpopacayamamalaṃ bhūṣaṇaṃ sīdhuhṛdyaṃ,
gandhadravyaṃ vasananivahaṃ sūkṣmamicchānukūlam
nyastaḥ prītyā tridaśapatinā vāsudevasya veśmanyekaḥ sūte sakalamabalāmaṇḍanaṃ kalpavṛkṣaḥ
3.80
eṇāṃkāśmāvaniṣu śiśire kum̐kumārdaiḥ padāṃkaiḥ,
śītotkaṃpādgatimilitairvālakaiḥ keśapāśāt
bhraṣṭaiḥ pīnastanaparisarodrodhamālyaiśca yasyāṃ,
naiśo mārgaḥ saviturudaye sūcyate kāminīnām
3.81
bāṇasyājau haravijayino vāsudevasya yasyāṃ,
prāpyāsattiṃ carati gatamrīḥ puṣpacāpo nirastraḥ
yasmāddhe lā kṛtayuvamano mohanāstraprakarṣai—
stasyārambhaścaturavanitāvibhramaireva siddhaḥ
3.82
yāyāstasmādatha parivṛtastvaṃ praveśāya tasyāṃ,
tatprācīnaṃ puri harimukhairgopuraṃ yādavendraiḥ
yatrāśokaḥ kalayati navastoraṇābhāṃ tathānyohastaprāpyastabakanamito bālamandāravṛkṣaḥ
3.83
udyadbālavyajanamanilollāsikāsaprasūnāḥ,
śvetacchatraṃ vikasitasitāmbhojabhājo vilokya
tasyāṃ paurā viśadayaśasaṃ na śriyaḥ śāradīnā,
na dhyāsyanti vyapagataśucastvāmapi prekṣyahaṃsāḥ
3.84
puṣpākīrṇāṃ puri saha tadā yastvayā rājamārgaṃ,
yāsyatyudyaddhvajanivasanaṃ candanāmbhaśchaṭāṅkam
śauriṃ pītāmbaradharamanu damādhare meghamenaṃ,
prekṣyopāntasphuritataḍitaṃ tvāṃ tameva smarāmi
3.85
yāntaṃ tasyā puri harivalāvatsavaiḥ kāminau tvāṃ,
harṣotkarṣaṃ narapatipathe neṣyatastau yayostu
strīṇāmeko ramayati śatāmyaṅganāṃ pāyayitvākāṃścittanyo vadanamadirāṃ dohadacchadmanāsyāḥ
3.86
saudhaśreṇīrvitatavilasattoraṇāntarvyatītya,
svāvāsaṃ taṃ maṇinayarucā bhāsuraṃ prāpsyasi tvam
yasminkasmai bhavati na mude sāgrabhūmirghanānāṃ,
yāmadhyāste divasavigame nīlakaṇṭhaḥ suhṛdvaḥ
3.87
natvā pūrvaṃ pitṛmukhagurūn tānvisṛjyātha bandhūn
saudhaṃ pāṃca dvayamapi tato'laṃkuruṣvādra cittaḥ
yanniḥśrīkaṃ harati na manastvāṃ vinā yādavendo ! ,
sūryāpāye na khalu kamalaṃ puṣyati svāmabhikhyām
3.88
ityukta syā vacanavimukhaṃ muktikāntānurakta,
dṛṣṭvā nemiṃ kila jaladharaḥ sannidhau bhūdharasthaḥ
tattāruṇyādiva navajalāśrānuviddhāṃ sma dhatte,
khadyotālīvilasitanibhāṃ vidyudunmeṣadṛṣṭim
3.86-2
tatsakhyūce tamathavacanaṃ vāñchitaṃ sādhayāsyā,
bālāmenāṃ naya nijagṛhaṃ śailaśṛṅgaṃ vihāya
tvatsaṃyogānnanu dhṛtisametānavadyāṃgayaṣṭiryā tatra syādyuvativiṣaye sṛṣṭirādyeva dhātuḥ
3.60-2
asvīkārātubhaga bhavataḥ kliṣṭaśobhāṃ kiyadbhimṛdvīmantarvirahaśikhinā vāsarairdarhyamānām
enāṃ śuṣyadvadanakamalāṃ dūravidhvastapātrāṃ,
jātāṃ manye tuhinamathitāṃ padminīvānyarūpām
3.61-2
ākāṃkṣantyā mṛdukarapariṣvaṃgasaukhyāni sakhyāḥ,
paśyāmuṣyā mukhamanuditaṃ mlānamasmeramaśri
udyattāpotkumudamiva te kairaviṇyā viyogādindodainyaṃ tvadanusaraṇakliṣṭakāntervibhartti
3.62-2
śayyotsaṃge niśi pitṛgṛhe prāpya nidrāṃ purā'sau,
tvaṃ kva ? svāmin ! vrajasi sahaseti bruvāṇā prabuddhā
ūce'smābhirna khalu nayanenāpi yenekṣitāsīḥ,
kaccidbhartuḥ smarasi rasike ! tvaṃ hi tasya priyeti
3.63-2
etadduḥkhopanaya rasike prāk sakhīnāṃ samāje,
gāyatyeṣā kitavamadhuraṃ gītamādāya vīṇām
tvaddhyānenāpahṛtahṛdayā gātukāmā lalajje,
bhūyo bhūyaḥ svayamapi kṛtāṃ mūrchanāṃ vismarantī
3.64-2
tvatprāptyarthaṃ viracitavatī tatra saubhāgyadevyāḥ,
pūjāṃmeṣā surabhikusumairekacittā muhūrtam
daivajñān vā nayati nipuṇān sma kṣaṇaṃ bhāṣayantī,
prāyeṇaite ramaṇaviraheṣvaṃganānāṃ vinodāḥ
3.65-2
yāte pāṇigrahaṇasamaye'driṃ vihāya tvayī māṃ,
tyaktvā mālyaṃ sapadi racitā yā tvayā prāgviyoge
tāmevaiṣā vahati śirasā sve nidhāya pradeśe,
gallābhogāt kaṭhinaviṣamāmekaveṇīṃ kareṇa
3.66-3
gītādyairvā śrutisukhakaraiḥ prastutairvā vinodaḥ,
paurāṇībhiḥ kṛśatanumimāṃ tvadviyogātkathābhiḥ
tuṣṭiṃ netuṃ rajaniṣu punarnārlivargaḥ kṣamobhūt,
tāmunnidrāmavaniśayanāsannavātāyanasthaḥ
3.67-2
yā prāgasyāḥ kṣaṇamiva naṣairgītavārttāvinodairāsīt śayyātalavigalitairgallabhāgo vilaṃdhya
rātrisaṃvatsaraśatasamāṃ tvatkṛte taptagātrī,
tāmevoṣṇairvirahajanitairaśrubhiryāpayantī
3.68-2
paśyantī tvanmayamiva jaganmohabhāvātsamagraṃ,
dhyāyantī tvāṃ manasi nihitaṃ tatkṣaṇaṃ taddiśāme
mūrttiṃ bhittāvapi ca likhitāmīkṣituṃ te purastādākāṃkṣantī nayanasalilotpīḍaruddhāvakāśām
3.66-4
antarbhinnā manasijaśarairmīlitākṣī muhūrttaṃ,
labdhvā saṃjñāṃmiyamatha dṛśā'vīkṣamāṇā'rttidīnā
śayyotsaṃge navakiśalayasrastare śarma lebhe,
so'bhre'h nīva sthalakamalinī na prabuddhā na suptā
3.100
vṛttāntesmin tadanu kathite māturasyāstayaitadvṛttaṃ jñātuṃ niśi saha mayā preṣitaḥ sauvidallaḥ
sakhyā paśyannayamapi daśāṃ tāṃ tadoce ca jātaṃ,
pratyakṣante nikhilamacirād bhrātaruktaṃ mayā yat
3.101
prekṣyaitasminnapi mṛgadṛśastāmasahyāmavasthāmasyā yāte kathayati puro vistarādetadeva
dṛgbhyāṃ duḥkhāhruhiturasṛjadvāṣpamacchinnadhāraṃ,
prāyaḥ sarvo bhavati karuṇāvṛtcirādrāntarātmā
3.102
āhūyaināmavadadatha sā nirdayo yo'tyajattvāmitthaṃ mugdhe ! kathaya kimiyaddhyāyate tasya duḥkham
tyaktvā lolaṃ nayanayugalaṃ te'ruṇatvaṃ rudatyāmīnakṣobhāccalakuvalayaśrītulāmeṣyatīti
3.103
antastāpān mṛdubhujayugaṃ te mṛṇālasya dainyaṃ,
mlānaṃ caitan mihirakiraṇakliṣṭaśobhasya dhatte
pluṣṭaḥ śvāsairvirahaśikhinā saṃdvitīyastavāyaṃ,
yāsyatyūruḥ sarasakadalīstambhagauraścalatvam
3.104
vatse ! śokaṃ tyaja bhaja punaḥ svacchatāmiṣṭadevāḥ,
kurvantyevaṃ prayata manaso'nugrahaṃ te tathāmī
bharturbhūyo na bhavati rahaḥ saṃgatāyāstathā te,
sadyaḥ kaṇṭhacyutabhujalatā granthigāḍhopagūḍham
3.105
āropyaṅke madhuravacasā''śvāsitetthaṃ jananyā,
tatyājādhiṃ kṣaṇamapi na yā tvadviyogātkṛśāṃgī
saṃpratyeṣā visṛjati yathā sūnṛtaistāṃ tathājau,
vaktuṃ dhīra stanitavacanairmāninīṃ prakramethāḥ
3.106
mātuḥ śikṣāśatamalamavajñāya duḥkhaṃ sakhīnāmantaścitte'pyajanayadidaṃ pāṇiruṃkeruhāṇi
hastābhyāṃ prāk sapadi rudato rundhatī komalābhyāṃ,
mandrasnigdhairdhvanibhirabalāveṇimokṣotsukāni
3.107
vṛddhaḥ sādhvyāḥ subhaga ! tava yaḥ preṣitobhūt pravṛttiṃ,
jñātuṃ tasmātkuśa linamiyaṃ raivatādrau dvijāteḥ
tvāmākarṇyocchvasitahṛdayāsītkṣaṇaṃ sundarīṇāṃ,
kāntodantaḥ suhṛdupagataḥ saṃgamāt kiñcidūnaḥ
3.108
itthaṃ kṛcchre vidhuravapuṣo vāsarān varṣatulyāṃstasyāḥ sakhyā janakasadane tvadviyogānnayantyāḥ
antaścitte tava sukhalavo na prapede praveśaṃ,
saṃkalpaistairviśati vidhinā vairiṇā ruddhamārgaḥ
3.106-2
prāpyānujñāmatha pituriyaṃ tvāṃ sahāsmābhirasmin,
saṃpratyadrau śaraṇamabalā prāṇanāthaṃ prapannā
arhasyenāṃ viṣamaviśikhādrakṣituṃ tvaṃ hi kṛcchre,
pūrvābhāṣyaṃ sulabhavipadāṃ prāṇināmetadeva
3.110
dharmajñastvaṃ yadi sahacaromekacittāṃ ca raktāṃ
kiṃ māmevaṃ virahaśikhinopekṣyase dahyamānām
tatsvīkārāt kuru mayi kṛpāṃ yādavādhīśa ! bālā,
tvāmutkaṇṭhāviracitapadaṃ manmukhenedamāha
3.111
durlaṅghyatvaṃ śikhariṇi payodhau ca gāmbhīryamurvyāṃ,
sthairyaṃ tejaḥ śikhini madane rūpasaundaryalakṣmīm
buddhe kṣānti nṛvara | kalayāmīti vṛndaṃ guṇānāṃ,
hantaikasthaṃ kvacidapi na te bhīrusādṛśyamasti
3.112
etānītthaṃ vidhuramanaso'svīkṛtāyāstvayā me,
duḥkhārttāyāḥ kṣitibhṛti dinānīśa ! kalpopamāni
āsannasminmadanadahanoddīpakāni prakāmaṃ,
diksaṃsaktapravirasaghanavyastasūryātapāni
3.113
rātrau nidrāṃ kathamapi cirāt prāpya yāvadbhavantaṃ,
labdhvā svapne praṇayavacanaiḥ kiṃcidicchāmi vaktu m
tāvattasyā bhavati duritaiḥ prākkṛtairme virāmaḥ,
krūrastasminnapi na sahate saṃgaṃmaṃ nau kṛtāntaḥ
3.114
mannāthena dhruvamavajito rūpalakṣmyā tapobhistadvairānmāmiṣubhirabalāṃ hantyaśakto manobhūḥ
dṛgbhyāṃ tapteṣviti mama niśi srastare cintayantyā,
muktāsthūlāstarukiśalayeṣvaśruleśāḥ patanti
3.115
asmincete śikhariṇi mayā yādaveśāntikātte,
jīmūtāmbhaḥkaṇacayamucaḥ sañcarantaḥ purastāt
saṃsevyante viṣamaviśikhotptayā nīpavātāḥ,
pūrvaṃ spṛṣṭaṃ yadi kila bhavedaṃgamebhistaveti
3.116
saṃcintyaivaṃ hṛdi mayi dayāṃ dhārayan tatprasīda,
svāminnirvāpaya vapuridaṃ svāṃgamaṅgāmṛtena
yatsantāpyāniśamatiṃtarāṃ prāṇalāvaṇyaśeṣaṃ,
gāḍhoṣmābhiḥ kṛtamaśaraṇaṃ tvadviyogavyathābhiḥ
3.117
duḥkhaṃ yenānavadhi vubhuje tvadviyogādidānīṃ,
saṃyogātte'nubhavatu sukhaṃ tadvapurme cirāya
yasmājjanmāntaraviracitaiḥ karmabhiḥ prāṇabhājāṃ,
nīcairgacchatyupari ca daśā cakranemikrameṇa
3.118
prāvṛṭ prāntaṃ priya ! mama gatā duḥkhadā durdaśeva,
prāpsyānyonyavyatikaramitaḥ sāmprataṃ sagamātrom
bhogānnekotsavamukhasukhānicchayā mandire sve,
nirveśyāvaḥ pariṇataśaraccandrikāsu kṣapāsu
3.116-2
ityetasyāḥ saṃphalaya cirāt vākyamāsādya sadyaḥ,
svaṃ veśmaināṃ navaratarasaiḥ svasthacittāṃ kuruṣva
talpe prāk tvāṃ niśi vadati yā smekṣamāṇeva mohāddṛṣṭaḥ svapne kitava ! ramayan kāmapi tvaṃ mayeti
3.120
tvatsaṃgādyākulitahṛdayotkaṇṭhayā rājaputrī,
tvāmeṣā''vāṃ tvarayati cirāt snehapūrṇā prayātum
prāyeṇaitāḥ priyajanamanovṛttayo'prāptibhāvādiṣṭe vastunyupacitarasāḥ premarāśī-bhavanti
3.121
tasmādvālāṃ smaraśaracayaiḥ dussahairrjarāṅgīṃ,
sambhāvyaināṃ naya nijagṛhāt satvaraṃ yādavendra !
prītyā cāsyā madhuravacano'śvāsanābhiḥ kṛpārdraḥ,
prātaḥkundaprasavaśithilaṃ jīvitaṃ dhārayethāḥ
3.122
tvāmarthesyāḥ kimiti nitarāṃ prārthaye nātha ! bhūyo,
yasmādīdṛg jagati mahatāṃ lakṣaṇaṃ suprasiddham
snehādete na khalu mukharā yācitāḥ sambhavanti,
pratyuktaṃ hi praṇayiṣu satāmīpsitārthakriyaiva
3.123
gatvā śīghraṃ svapuramapulāṃ prāpya rājyaṃ trilokyāṃ,
kīrttiṃ śubhrāṃ vitanu suhṛdāṃ pūrayāśāṃ ca pitroḥ
rājīmatyā saha navaghanasyeva varṣāsu bhūyo,
mā bhūdevaṃ kṣaṇamapi ca te vidyutā viprayogaḥ
3.124
tatsakhyokte vacasi sadayastāṃ satīmekacittāṃ,
sambodhyāeśaḥ saṃbhavavirato ramya dharmopadeśaiḥ
cakre yogādvijasahacarīṃ mokṣasaukhyāptihetoḥ,
keṣāṃ na syādabhimataphalā prārthanā hyuttameṣu
3.125
śrīmān yogādacalaśikhare kevalajñānamasmin ,
nemirdevoraganaragaṇaiḥ stūyamānodhigamya
tāmānandaṃ śivapuri parityājya saṃsārabhājāṃ,
bhogāniṣṭānabhimatasukhaṃ bhojayāmāsa śaśvat
3.126
sadbhūtārthaṃ pravarakavinā kālidāsena klṛptādantyaṃ pādaṃ supararacitān meghadūtād gṛhītvā
śrīmannemeścaritaviśadaṃ sāṅgaṇāsyāptajanmā,
cakre kāvyaṃ budhajanamanaḥ prītaye vikramākhyaḥ
Linked texts (5)
- Vulgate (Mallinātha's text) — Sanskrit
- Kashmirian text as read by Vallabhadeva — Sanskrit
- Mahāsubhāṣitasaṃgraha — Sanskrit
- Kāvyasaṅgraha — Sanskrit
- Tarkakaumudī — Laugākṣi Bhāskara 1600, Sanskrit