Bhavashataka (Samayasundara) 1
Bhāvaśataka (Samayasundara) 1
- Language
- Sanskrit
Contents
1.p1
janma aura dīkṣā
marudhara pradeśāntargata sācora ( satyapura ) meṃ āpakā janma
huā thā, jaisā ki kavi svaya svaracita sītārāma catuṣpadī ke
khaṇḍa 6 ḍhāla tīsarī ke antima padya meṃ kahatā haiḥ—
“mujha janama bhī sācora māṃhi, tihāṃ cyāra māsi rahyā uchāhi |”
1.p2
[ padya 50 ]
1.p3.1
āpa poravāla ( prāgvāṭa ) jñāti ke the tathā āpake mātu †
śrī kā nāma līlā devī aura pitā śrī kā nāma rūpasiha ( rūpasī )
mahārathī śrī mohanalāla ¶ dulocanda deśāī bī0 e0, ela0
ela0 bī0 ke mata ko mānya rakhate huye jaina itihāsa ke vidvān
aura mere mitra śrī agaracanda jī nāhaṭā ne apane "kavivara samayasundara" ‡ lekha meṃ inakā janma kāla anumānataḥ sa0 1620 svīkṛta
kyoṃki dekhiye:mahālākṣaṇika ācārya mammaṭa dvārā praṇīta kāvya prakāśa
nāmaka lakṣaṇa grantha meṃ mammaṭa ne vācyātiśāyi vyaṅgya| dhvani
kāvya ke bhedoṃ kā uddharaṇa sahita lakṣaṇa isa (bhāvaśataka) grantha
"kāvyaprakāśe śāstre, dhvaniriti saṃjñā niveditā yeṣām
vācyātiśāyi vyaṅgyān, kavitvabhedānahaṃ vacme ||2||"
kāvyaprakāśa jaise kliṣṭa lakṣaṇa grantha kā adhyayana kara
'dhvani' jaise sūkṣma viṣaya para lekhinī calāne ke liye prauḍha evaṃ
jāya| ataḥ vi0 1628 ke āsa-pāsa yā 1630 meṃ dīkṣā huī
samayasundara gīta meṃ “navayauvana bhara saṃyama saṃgrahyau jī” kahate huye
karatā hai | ataḥ dīkṣā kā anumānataḥ saṃvat 1628-30 svīkāra
jisameṃ sācora ḍivijana meṃ devagirā ke paṭhana-pāṭhana kā atyantābhāva hone se inakā adhyayana dīkṣā paścāt hī huā ho, samīcīna
yugapradhāna ācārya jinacandrasūri ne saṃ0 1628 meṃ sāṃbhali ke
dene ke pūrva yā paścāt yā āsa-pāsa hī ācārya śrī ne svahasta se
inako dīkṣā pradāna kara apane pramukha eva prathama śiṣya śrī sakalacandra
gaṇi kā śiṣya ghoṣita kara samayasundara nāma pradāna kiyā hogā
kavi apane ko kharataragaccha kā anuyāyī batalātā huā,
1.p3.2
kharataragaccha ¶ ke prādyācārya śrīvardhamānasūri ke praguru se apanī
ke nāmoṃ kā hī ullekha kara rahā hai | aṣṭalakṣī praśasti ke anusāra
nemicandrasūri
udyotanasūri
vardhamānasūrī1 ( sūrimantraśodhaka )
jineśvarasūri2 ( vasatimārga (kharataragaṇa) prakāśaka )
jinacandrasūri3 ( saṃvegaraṃgaśālākāra )
abhayadevasūri4 ( navāṅgīvṛttikāraka )
jinavallabhasūri5
jinadattasūri6 ( yugapradhānapadadhāraka )
jinacandrasūri7 ( naramaṇimaṇḍita bhālasthala )
jinapatisūri ( ṣaṭtraśadvādavijetā )
jineśvarasūri
jinaprabodhasūri
jinacandrasūri8
jinakuśalasūri6 ( kharataravasati pratiṣṭhāpaka )
jinapadmasūri10 ( kūrcālasarasvati )
jinalabdhisūri
jinacandrasūri
jinodayasūri
jinarā' sūri11
jinabhadrasūri (jesalamera, jhālora, devagiri nāgapura,aṇa| hilapura pattana ādi bhaṇḍāroṃ ke sasthāpaka)
jinacandrasūri
jinasamudrasūri
jinahaṃsasūri
jinamāṇikyasūri 12
jinacandrasūri 13 (samrāṭ akabara pradatta yugapradhāna pada
dhāraka )
sakalacandra gaṇi ( prathama śiṣya )
samayasundara gaṇi ( mahopādhyāya pada dhāraka )
yugapradhāna jinacandrasūri ke mātā-pitā bīsā osavāla jñātīya
ke ācārya śrī guṇaprabhasūri ne āpako ācārya pada pradāna kara,
jinacandrasūri nāma prakhyāta kara śrī jinamāṇikyasūri kā paṭṭadhara
kara, bīkānera ke mantrivaryya saṃgrāmasiṃha jī ke āgraha se āpa
bīkānera padhāre | vahāṃ saṃ0 1614 caitra kṛṣṇā saptamī ko svagaccha
vidvān kintu kadāgrahī upādhyāya dharmasāgarajī ne gacchavidveṣoṃ kā
aura pa0 guṇavinaya prabhṛti 31 sādhuoṃ ke parivāra sahita lāhora
1.p3.3
evaṃ stambhatīrthīya jalacara rakṣaka ādi kaī pharamāna prāpta kiye the
eka samaya jaba ki samrāṭ jahāṃgīra apane antaḥpura meṃ siddhicandra
nāmaka vyakti ko duṣkṛtya karate hue dekhatā hai to atyanta hī kupita
mantrī karmacandra bacchāvata aura ahamadābāda ke prasiddha śreṣṭhī saṃghasa0 1617 vijayadaśamī ke divasa pāṭaṇa meṃ ācārya pravara jinavallabhasūri praṇīta pauṣadhavidhi prakaraṇa para 3554 śloka parimāṇa
sūri ne saṃ0 1612 meṃ gacchanāyaka banane para sarvaprathama nandī 'candra'
yā 1613 ke prārabha meṃ hī huī hogī| athavā sa0 1614 meṃ ācārya
śrī bīkānera padhāre, vahīṃ huī ho ! kyoṃki āpakī caraṇapādukā
ke nivāsī hoṃ aura vahīṃ dīkṣā huī ho ! saṃ0 1628 ke
āpake hī saṃbaṃdhī hoṃ ! pādukā ke pratiṣṭhā-kāraka haiṃ ācārya
isake bāda hī huī hai
śrī deśāī ne sakalacandra gaṇi ke sambandha meṃ apane lekha meṃ
likhā hai†:—
‘‘sakalacandra gaṇi—teo vidvān paṃḍita ane śilpaśāstramāṃ
kuśala hatā | pratiṣṭhākalpa śloka (11000) jinavallabhasūri‡ kṛta
dharmaśikṣā para vṛtti (patra 128), ane prākṛtamāṃ hitācaraṇa nāmanā
aupadeśika grantha para vṛtti 12426 ślokamāṃ saṃ0 1630 māṃ
racela che |’’
candra gaṇi tapāgacchīya vijayadānasūri ke śiṣya haiṃ tathā bhānucandra
hī deśāījī bhūla kara gaye haiṃ
śikṣā aura pada
kavi ne apanā vidyārjana yu0 jinacandrasūri vācaka
mahimarāja ( śrī jinasiṃhasūri ) aura samayarājopā"śrīmaddhimarājavācaka-vācakavara-samayarājapuṇyānām
madvidyaikagurūṇāṃ, prasādato sūtraśatakamidam ||"
"śrījinasiṃhamunīśvara-vācakavara-samayarāja-gaṇirājānām
1.p3.4
madvidyaikagurūṇāmanugraho me'tra vijñeyaḥ ||"
adhyetā samayasundara ne ina donoṃ vidvānoṃ ke samīpa kina
viśvaśaṃbhunāmamālā, kāvyaprakāśa, paṃca mahākāvya ādi granthoṃ ke
sātha sātha jaina āgamika sāhitya kā aura jaina darśana kā viśeṣameṃ hama agale prakaraṇoṃ meṃ vicāra kareṃge | astu
dete hue ācāryaśrī ne vā0 mahimarāja ko harṣaviśāla ādi
muniyoṃ ke sātha kāśmīra bhejā | kāśmīra ke pravāsa meṃ vā0
mārmika carcāoṃ se akabara atyadhika prabhāvita huā | usī
aura kābula paryanta amāri ( abhayadāna ) udghoṣaṇā karavāī
ko upadeśa dekara āṭha dina kī amārī udghoṣaṇā karāī thī
1.p4
dekheṃ, jinacandrasūri pratibodha rāsa
1.p5
“śubha dinai ripubala heli bhejī, nayara śrīpuri utari
amārī tihāṃ dina āṭha pālī, deśa sādhī jayavarī ||”
1.p6
ji0 pra0 pra0 rāsa
1.66
“śrīpuranagara āī, amāri guru palāī;
macharī sabaī chorāi, nīkau bhamau bhaiyārī |” ( ku0 pṛ0 362 )
vācakajī ke cāritrika guṇoṃ se bhāvita hokara, sa0 akabara
ne ācāryaśrī ko nivedana kara bar̤e hī utsava ke sātha meṃ āpako
"tacchiṣya samayasundaragaṇinā svābhyāsa vṛddhikṛte
1.66.p1
śaśisāgararasabhūtala (1641) saṃvati vihitaṃ ca bhāvaśatakamidama ||100||"
vācanācārya pada— ॰ 1646 phālguna śuklā dvitīyā ko
lāhora meṃ jisa samaya vācaka mahimarāja ko ācārya śrī ne
usī samaya gaṇi pada bhūṣita kavi ko 'vācanācārya'¶ pada pradāna
upādhyāya pada—śrī rājasoma gaṇi praṇīta 'samayasundara
upādhyāya pada kā ullekha hai | dekhiye:—
‘‘teṣāṃ śiṣyo mukhyaḥ, svahastadīkṣita sakalacandragaṇiḥ
tacchiṣya-samayasundara supāṭhakairakṛta śatakamidam ||4||’’
1.66.p2
[viśeṣaśataka sa0 1672]
1.66.p3
"jayavaṃtā guru gajīyāre, śrījinasiṃhasūri rāya
samayasundara tasu sānidhi karī re, ima pabhaṇai uvajhāya re ||6||"
1.66.p4
[siṃhalasuta priyamelaka rāsa 1 sa0 1672]
1.10
sindha—mulatāna, maroṭha, uñcanagara, siddhapura, derāvara
paṃjāba—lāhora, sarasapura, pīrojapura, kasūra
uttarapradeśa—ugrasenapura (āgarā), akabarapura1, sikaṃdarapura2,
bībīpura3
rājasthāna—sāṃgānera, cāṭasū, maṃḍovara, timarī, mer̤atā,
phalavardhī pārśvanātha, ḍiḍavāṇā, nāgora, jālora, nākor̤ā, bilār̤ā,
laverā, setrāvā, sāṃcora, setrāvā, dhaṃdhāṇī, varakāṇā, naḍulāi,
naḍola,4 rāṇakapura, ābū, acalagar̤ha, delavār̤ā, jīrāvalā,
jesalamera, amarasara, laudravā, vīramapura, bīkānera, nāla, riṇī,
lūṇakaraṇasara, caṃdajhāri5 (?)
saurāṣṭra—nāgadraha,6 navānagara,7 sauripura,8 giranāra,
śatruñjaya
gujarāta—āṃkeṭa, pālanapura, īḍara, śaṃkheśvara, sairīsara, pāṭaṇa,
nāragā,9 devatā,10 bhaḍakuja,11 bhoḍuā,12 amadāvāda, gauḍīpārśvanātha, khaṃbhāta, purimatāla, kalikuṃḍa, kaṃsārī, traṃbāvatī,13
maganora, ajāharā
śrī deśāī14 tīrthamālāoṃ meṃ ullikhita sammetaśikhara, rājagṛhī ke pāṃca pahār̤a, kṣatriyakuṇḍa, campānagarī, pāvāpurī, aṃtarīkṣa aura
kavi apane pravāsa ko tīrthayātrā aura pracāra kā mādhyama
dikhāī par̤atā hai, nūtana stavana banākara arcā karatā rahatā hai
kavi ke tīrthayātrā sambandhī kaī stava bhī aitihāsika tathyoṃ kā
kā stavana dekhiye
dharma kā pracāra karatā hī rahā hai; kintu sātha hī rājakīya adhikāpracāra karatā rahā hai| kavi apanī vṛtti ko saṃkīrṇa na rakhakara,
makhanūma muhammada śekha kājī ko apanī vāṇī se prabhāvita kara
samagra sindha prānta meṃ gaumātā kā, pañcanadī ke jalacara jīva eva
vādī harṣanandana to kavi ke upadeśa dvārā akabara ke hukma
ullekha karatā hai :—
“amāripaṭahā yaistu, sāhipatrapramāṇataḥ
dāpayāṃcakrire sarva-gurjarādharaṇotale
1.11
śrīuṣanagare śeṣa, śrīmakhatūma jihānīyām
pratibodhya gavāṃ bāto, vāritastāritātmabhiḥ
1.11.p1
”
1.11.p2
[ṛṣimaṇḍala ṭīkā pra0]
1.14
“makhatūmajihānīyā, mlecchaguru prabodhakāḥ
sindhau gomaraṇabhaya-trātāraḥ pāpahartāraḥ
1.14.p1
”
1.14.p2
[u0 ṭī0 pra0]
1.8
aura maḍovara2 ( maṃḍora, jodhapura sṭeṭa ) tathā mer̤atā3 ke
adhipatiyoṃ ko jñāna-śikṣā dekara śāsana-sevī banāyā thā
audārya aura guṇagrāhakatā
thī to kevala udāratā hī | udāharaṇa svarūpa dekhiye:—
tapāgaccha ke dharmasāgarajī jahāṃ pralāpī kī taraha kharataragaccha
ko aura usake karṇadhāra mahāprabhāvī ācāryoṃ ko khara-tara, nihnava,
utsūtrabhāṣī, mithyāpralāpī aura jāra-putra ādi aśiṣṭa viśeṣaṇa
tathā apanī vaidhānika paramparāoṃ ko surakṣita rakha rahā
cchīyatā, ṣaṭkalyāṇaka nirṇaya, adhikamāsa nirṇaya, upavāsa saha
karatā huā śāstrīyatā kā pratipādana kara rahā hai | kintu kyā
jī ke hī sahapāṭhī, gurubhrātā aura tapāgacchanāyaka hīravijayasūri
bhaṭṭāraka tīna bhaye bar̤abhāgī
jiṇa dīpāyau śrījinaśāsana, sabala pahūra sobhāgī | bha0 1
kharatara śrījinacandrasūrīsara, tapā hīravijaya vairāgī
vidhipacha dharamamūrati sūrīsara, moṭo guṇa mahātyāgī | bha0 2
mata kou garva karau gacchanāyaka, puṇya daśā hama jāgī
samayasundara kahai tattvavicārau, bharama jāya jima bhāgī| bha0 3
śrīpārśvacandra nā gaccha māṃhe, e puṃjo ṛṣi āja
āpa tarai nai tārivai, jima bar̤a sapharī jahāja
1.14-2
ṛṣi puṃjo ati rūr̤o hovai, jina śāsana māṃhe śobha car̤hāvai
1.15
tehanā guṇagātāṃ mana māṃhai, ānanda upajai ati uḷāhhe
jībha pavitra huve jasa bhaṇatāṃ, śravaṇa pavitra thāye sāṃbhalatāṃ
1.16
ṛṣi puṃje tapa kīdhau te kahuṃ, sāṃbhalajo sahu koī re
āja nai kālai karai kuṇa ehevā, paṇa anumodana thāī re
1.32
puṃjarāja munivara baṃdo, mana bhāva munīsara sohai re
ugra karai tapa ākarau, bhaviyaṇa jana mana mohai re
1.34
āja to tapasī ehavo, puṃjā ṛṣa sarīkho na dīsai re
tehanai vāṃdatā biharāvatāṃ, harakhai kavi hiyar̤o hīṃsai re
1.36
eka be vairāgī ehavā, śrīpāsacanda gaccha māṃhi sadāī re
garuyaḍa bāḍhai gaccha māṃhi, śrīpāsacandrasūrinī puṇyātaī re
1.8-2
"candrapurī avatāra, lakhamaṇā mātā malahāra,
candramā lāṃchana sāra, uru abhirāma meṃ
badana pūnimacaṃda, bacana śītalacaṃda,
mahāsena nṛpacaṃda, navanidhi nāma meṃ
teja karai jhiba jhiba, phaṭika ratana biṃba,
samayasundara ima, tīratha kahai uttama,
candraprabha bheṭyo hama, cāṃdavāri gāma meṃ
1.8-3
sacamuca meṃ kavi ke jaisī guṇagrāhakatā tatkālīna muni-janoṃ meṃ
hotī to āja 'gacchavāda' kā vikṛta svarūpa hameṃ dekhane ko prāpta
niścaya hī hama viśva meṃ apanā sthāna banā sakeṃge | astu.
gujarāta kā duṣkāla aura kavi kā kriyoddhāra
kavi ke jīvana ko karuṇa aura dayanīya svarūpa pradāna karane
ki cāroṃ tarapha trāhi-trāhi kī pukāra macī huī thī:adha pā na lahe anna bhalā nara thayā bhikhārī,
mūkī dīdhau māna, peṭa piṇa bharai na bhārī,
pamāḍiyānā pāṃna, kei bagarau nai kāṃthī,
khāve khejar̤a chor̤a, śālitusa sabalā bāṃṭī
annakaṇa cuṇai ke aiṃṭhi meṃ, pīyai aiṃṭhi pusalī bharo
samayasundara kahai satyāsīyā, eha avasthā taiṃ karī
1.6
māṃṭī muṃ kī baira, mukyā bairai paṇi māṃṭī,
beṭe mukyā bāpa, catura detāṃ je bāṃṭī,
bhāī mukī bhaiṇa, bhaiṇi piṇa muṃ kyā bhāi,
adhiko vhālo anna, gai sahu kuṭumba sagāi
samayasundara kahai satyāsīyā, tehī na rākhyā ādharā
1.16-2
mūā ghaṇā manuṣya, rāṃka galīe raḍavaḍiyā,
sojo valyau sarīra, pachai pāja māṃhe paḍiyā;
kālai kavaṇa valāi, kuṇa upāḍai kihā kāṭhī,
tāṇa nākhyā teha, māḍi thai sagalā māṭhī
duragaṃdhi daśo disi uchalī, maḍā paḍyā dīsai muā,
samayasundara kahai satyāsīyā, kiṇa gharai na paḍyā kukuā
1.15-2
ghara teḍī ghaṇī bāra, bhagavāna nā pātrā bharatā,
bhāgā te sahu bhāva, nipaṭa thayā bahiraṇa niratā;
jimatā aḍai kimāṇa, kahai savāra chai keī,
bai pherā dasa pāṃca, jatī niṭha jāyai leī
āpai dukhai aṇachūṭatāṃ, te dūṣaṇa sahu tumha taṇau;
samayasundara kahai satyāmīyā, viharaṇa nahīṃ vigucaṇau
1.15-3
paḍikamaṇau posāla, karaṇa ko śrāvaka nāvai,
deharā sagalā dīṭha, gīta gaṃdharva na gāvai;
śiṣya bhaṇai nahīṃ śāstra, mukha bhūkhai macakoḍai,
guruvaṃdaṇa gai rīti, chatī prīta māṇasa chor̤ai
bakhāṇa khāṇa māṭhā paḍyā, gaccha caurāsī ehī gati;
samayasundara kahai satyāsīyā, kāṃi dīdhī taiṃ e kumati
1.18
śrī lalitaprabhasūri, pāṭaṇa pūnamiyā suguru,
prabhu lahuḍī posāla, pūjya be pīpaliyā kharatara;
gujarātī guru beu, baḍau jasavata nai kesava,
śālivāṇiyau sūri, kahūm̐ kitano pūro hisāba
siradāra ghaṇerā saharathā, gītāratha giṇatī nahīṃ;
samayasundara kahai satyāsīyā, tuṃ hathiyārau sālo sahī
1.10-2
āpaṇā vālhā āṃtra, paḍyā je āpaṇāṃ peṭā,
nāṇyo neha ligāra, bāpai piṇa becyayā beṭā;
lādhau jatīe lāga, mūṃ ḍī naī māṃṅgha līdhā;
huṃtī jitarī haṃsa, tīe titarāhija kīdhā
kūkīyā ghaṇāṃ śrāvaka kitā, tadi dīkṣā lābha dekhāḍīyā;
samayasundara kahai satyāsīyā, laī kuṭumba bichohā pāḍīyā
1.13
duḥkhī thayā darasaṇī, bhūkha ādhī na khamāvai;
śrāvaka na karī sāra, khie dhīraja kima thāyai,
cele kīdhī cāla, pūjya parigraha parahau chāṃḍau;
pustaka pānā veci, ṣima tima amhanai jīvāvaḍa
vastra pātra becī karī, kaitauka to kāla kāḍhiyau,
samayasundara kahai satyāsīyā, tunai nipaṭa niraghāṭīyau
Linked texts (1)
- Viśeṣaśataka — Samayasundara 1630, Sanskrit