Bhavashataka (Samayasundara) 7

Bhāvaśataka (Samayasundara) 7

Language: Sanskrit

7.2 — 7 parts

7.2.1

kavi kā āgamika jñāna agādha thā; jisakī viśadatā kā
āsvādana karane ke liye hameṃ uparyukta granthoṃ kā avalokana karanā
cāhiye | kavi ke jaina-sāhitya-jñāna kī paridhi kā anumāna karane
kā aura adbhuta smaraṇa śakti kā 'skeca' hamāre sāmane ā
jāyagā
āgama— ācārāṃga sūtra niyukti-cūrṇi- kā saha, sūtrakṛtāṃga niyukti-cūrṇi-ṭīkā saha, abhayadevīyā
ṭīkā saha sthānāṃga sūtra, kalikāla sarvajña ke guru
devacandrasūri kṛta sthānāṃga ṭīkā saha ( dekhiye, sa0
śa0 pṛ0 43], samavāyāṃga ṭīkā saha, bhagavatī sūtra
laghu evaṃ bṛhaṭṭīkā saha, jñātādharmakathā-upāsakadaśāpraśnavyākaraṇa - vipākasūtra-aupapātika sūtra-rājapraśnīya-prajñāpanā-jīvābhigama-jambūdvīpa prajñapti ṭīkā
saha, sūryaprajñapti niyukti-ṭīkā saha, candraprajñaptinirayāvalikā ṭīkā saha, jyotiṣakaraṇḍaka prakīrṇa
ṭīkā saha, gacchācāra prakīrṇa, bhakta prakīrṇa, saṃstāraka prakīrṇa, maraṇa samādhi prakīrṇa, tīrthodgālika
prakīrṇa, tīrthoddhāra prakīrṇa , vivāha cūlikā
bṛhatkalpasūtra bhāṣya-ṭīkā saha, vyavahāra sūtra
bhāṣya ṭīkā saha, niśītha bhāṣya cūrṇi saha, mahāniśītha cūrṇi1 saha, jītakalpa, yatijītakalpasūtra
bṛhadvṛtti saha2 , viśeṣakalpacūrṇi3 , daśāśrutaskandha cūrṇi-ṭīkā saha,
oghaniryukti bhāṣya-ṭīkā saha, vīrarṣikṛtā
piṇḍaniryukti laghu ṭīkā, anuyogadvāra sūtra cūrṇi4
ṭīkā saha, nandīsūtra ṭīkā saha, pravacana sāroddhāra
ṭīkā saha, dasavaikālika niryukti-ṭīkā saha, uttarādhyayana sūtra cūrṇi, laghu vṛtti, śāntyācārya kṛta bṛhaṭṭīkā, kamalasaṃyamopādhyāya kṛta sarvārthasiddhi ṭīkā
saha,

7.2.2

kalpasūtra, jinaprabhīya saṃdehaviṣauṣadhi ṭīkā,
pṛthvīcandrasūri kṛta kalpaṭippanaka, vinayacandrasūri
kṛta kalpanirukta, kulamaṇḍanasūri kṛta kalpasūtra avacūri aura ṭippanaka, hemahaṃsasūri kṛta kalpāntarvācya,
āvaśyaka sūtra—cūrṇi, niryukti, bhāṣya saha,
devardhigaṇi kṛta āvaśyaka cūrṇi5 , hāribhadrīya bṛhaṭṭīkā, malayagiri kṛtā laghu ṭīkā, tilakācārya kṛtā
laghu ṭīkā, yaśodevasūri kṛtā pākṣika pratikramaṇa
ṭīkā,
ṣaḍāvaśyaka—nami sādhu aura devendrasūri kṛta
ṭīkā, taruṇaprabhasūri-munisundarasūri-u0 merusundara
aura hemanta gaṇi kṛta bālāvabodha, jayacandrasūri kṛta
pratikramaṇa hetu, śrāddhavidhi prakaraṇa sabhāṣya, haribhadrasūri kṛta śrāvaka prajñapti ṭīkā saha, vijayasiṃhasūri
kṛta śrāvaka pratikramaṇa cūrṇi, mahākavi dhanapāla kṛta
śrāvakavidhi6 , jinavallabhasūri kṛta śrāddhakulaka,
jineśvarasūri kṛta śrāvakadharmaprakaraṇa, devendrasūrikṛta
śrāddhadina kṛtya ṭīkā, ratnaśekharasūri kṛta śrāddhavidhi
kaumudī, tapā kṛta pratikramaṇa vṛttau,
aitihāsika —āmadevasūri aura candraprabhasūri kṛta prabhāvaka carita,
kumārapāla cariyaṃ, bhāvahaḍā kṛta guruparvaprabhāvaka,
chāpariyā pūnamīyā gacchīya-sādhupūnamīyā gacchīyatapāgacchīya-tapā laghuśākhīya paṭṭāvalī, vijayacandrasūri kṛta tapāgacchīya prabandha
saṅghācāra bhāṣya, 'nicchaya' gāthā vṛtti1, ratnasañcaya2,
yaśodevasūri eva devaguptasūri kṛta navapada prakaraṇa
vṛtti, haribhadrasūri kṛta jñānapañcaka vivaraṇa, pañcaliṅgī
prakaraṇa ṭīkā saha, nirvāṇa kalikā, vicārasāra,

7.2.3

kulamaṃḍanasūri kṛta vicārāmṛtasaṃgraha, umāsvāti kṛta
pūjā prakaraṇa, ācāravallabha aura pratiṣṭhā kalpa, pādaliptācārya kṛta pratiṣṭhā kalpa, jinaprabhasūri kṛta gṛhapūjāvidhi, jinavallabhasūri kṛta pauṣadhavidhi prakaraṇa,
piṇḍaviśuddhi bṛhaṭṭīkā, jinadattasūri kṛta upadeśa
rasāyana, carcarī, utsūtrapadodghāṭanakulaka, jinapatisūri kṛta prabodhodaya vādasthala aura saṅghapaṭaka ṭīkā,
devendrasūri kṛta dharmaratna prakaraṇa ṭīkā, hemacandrācārya
kṛta yogaśāstra svopajña vṛtti, yogaśāstra avacūri aura
somasundarasūri kṛta bālāvabodha, navatattva bṛhadbālāvabodha, upadeśa sattarī, caityavandana bhāṣya, pratyākhyāna bhāṣya, pratyākhyāna bhāṣya nāgapurīya tapāgacchakāra, abhayadevasūri kṛta vandanaka bhāṣya, jīvānuśāsana ṭīkā, pīpaliyā udayaratna kṛta jīvānuśāsana,
caityavandanakulaka ṭīkā, ācārapradīpa, u0 jinapāla
kṛta saṃdeha dolāvalī bṛhadvṛtti (?), aura dvādaśakulaka ṭīkā, saṃbodhaprakaraṇa, kāyasthiti sūtra, saṃghatilakasūri kṛta samyaktva saptati vṛtti, devendrasūri
kṛta praśnottara ratnamālā ṭīkā, municandrasūri kṛta
upadeśa (pada) vṛtti, somadharmakṛta upadeśasaptatikā,
munisundarasūri kṛta upadeśa taraṅgiṇī, u0 śrītilaka
kṛta gautamapṛcchā pra0 ṭīkā, vanaspati saptatikā,
darśana saptatikā, ārādhanā patākā, namaskāra pañcikā,
bhāvanā kulaka, mānadevasūri kṛta kuttaka1, u0 merusundara kṛta praśnottara grantha, hīrapraśna
stotrajinavallabhasūri kṛta nandīśvara stotra ṭīkā saha, hemacandrasūri kṛta mahādevastotra aura vītarāga stotra

7.2.4

prabhācandrasūri kṛta ṭīkā saha, jinaprabhasūri kṛta siddhānta stava, devendrasūri kṛta samavasaraṇa stotra, ṛṣimaṇḍala stava, devendrastava
caritrasaṃghadāsagaṇi kṛta vasudevahiṇḍī, pauma cariyaṃ, jineśvarasūri kṛta kathākoṣa prakaraṇa, devabhadrācārya kṛta
pārśvanātha carita aura mahāvīra carita, vardhamānasūri kṛta
kathākoṣa2 aura ādinātha carita, hemacandrācārya kṛta,
ādinātha-neminātha-mahāvīra carita, śāntinātha
carita, citrāvalīya devendrasūri kṛta sudarśana kathā,
devadhara prabandha3 jayatilakasūri kṛta sulasā carita
mahākāvya, padmaprabhasūri kṛta munisuvrata carita, abhayadevasūri kṛta jayantavijaya kāvya, bhāvadevasūri evaṃ
dharmaprabhasūri kṛta kālikācārya kathā, pūrṇabhadragaṇi
kṛta kṛtapuṇyaka carita, siṃhāsana dvātriṃśikā
lekhaābū vastupāla maṃdira-devakulikā praśasti4, ūnānagara
pratimālekha5, bījāpura śilālekha6
ina ullekhanīya granthoṃ meṃ choṭe-moṭe pracalita prakaraṇoṃ ādi
bhī devacandrasūri kṛta sthānāṅga ṭīkā, tīrthoddhāra prakīrṇa, mahāniśītha
cūrṇi, yatijīta kalpasūtra bṛhadvṛtti, viśeṣa kalpacūrṇi, devardhikṛṇa
āvaśyaka cūrṇi, śrāddhavidhi prakaraṇa bhāṣya, āmadevasūri kṛta prabhāvaka carita, vijayacandrasūri kṛta tapāgaccha prabandha, bhāvahaḍā guruparvakrama, chāparīyā pūnamīyā-sādhūpūnamīyā gaccha kī paṭṭāvaliyeṃ,
devasundarasūri kṛta samācārī, bṛhadgacchī samācārī, umāsvāti
kṛta ācāravallabha aura pratiṣṭhā-kalpa, pādaliptācārya kṛta pratiṣṭhā

7.2.5

kalpa, nāgapurīya tapāgaccha kā pratyākhyāna bhāṣya, pīpaliyā udayaratna kṛta jīvānuśāsana, mānadevasūri kṛta kulaka, vardhamānasūri kṛta
manīṣiyoṃ kā karttavya hai ki ina aprāpta granthoṃ kā anusadhāna kareṃ
vaidhānikatā
jisa caityavāsa kā khaṇḍana kara ācārya jineśvara ne suvidṛr̤ha karane ke liye ācārya jinavallabha, ācārya jinadatta, ācārya
maṇidhārī jinacandra1 aura ācārya jinapati ne vaidhānika grantha
ācārya vardhamāna ne ācāra dinakara racakara jisake anuṣṭhānoṃ kī
vaidhānikatā sthāpita kī thī | vahī gaccha 4-5 śatābdiyoṃ paścāt
phala thā samācārī śataka kā nirmāṇa
sāmāyika meṃ pahale ‘karemibhaṃte' ke paścāt iryāpathikī ālocanā
karanī cāhiye, 'āyariya uvajjhāya' śrāvakoṃ ko hī par̤hanā cāhiye,
sādhvī ko vyākhyāna dene kā adhikāra hai, devapūjā śāstrīya hai,
jala grahaṇa karanā cāhiye, 50 veṃ dina saṃvatsarī parva mānanā cāhiye,
karane ke liye miṭṭī kā ghar̤ā rakhanā cāhiye' ādi cārcika praśnoṃ
kā samādhāna karate huye śiṣṭatā ke sātha śāstrīya-pramāṇoṃ ko
hai tathā anuṣṭhānīya karmakāṇḍa-upadhāna, dīkṣā-śānti-snātra, pratikramaṇa, luñcana, devapūjana ādi kā vidhāna nirmita kara kavi ne
ādi aśiṣṭa vākyoṃ kā prayoga kara, anya gacchīyoṃ kā khaṇḍana
saiddhāntika paramparā ko sammukha rakhakara sabhī jagaha yaha dikhāyā
mūrtimāna svarūpa hī dikhāī par̤atā hai
anekārtha aura koṣa
suttassa anaṃto atyo’ ‘eka sūtra ke ananta artha hote haiṃ’ para
vyaṃga kasā ¶ | usase tilamilākara, kavi ne apane śāsana kī
samaya meṃ kavi ne "rā jā no da da te sau khyam' ina āṭha akṣaroṃ

7.2.6

ko jisa samaya akabara ne kāśmīra vijaya ‡ ke liye śrīrāja śrīnūtana grantha sunākara sabake sanmukha yaha siddha kara dikhāyā ki mere
jaisā eka adanā vyakti bhī eka akṣara kā eka lākha artha kara
grantha sunakara saba camatkṛta huye aura vidvānoṃ ke sanmukha hī samrāṭa
ne isa grantha ko prāmāṇika ṭhaharāyā
kṛtiyeṃ anekoṃ ¶ prāpta haiṃ kintu eka akṣara ke hajāra artha ke ūpara
sarvadā ke liye amara rahegā
vyākaraṇa, anekārthī koṣa, ekākṣarī koṣa aura koṣoṃ para ekādhikā ullekha karatā haiḥabhidhāna cintāmaṇi nāmamālā koṣa, dhanañjaya nāmamālā,
hemacandrācārya kṛta anekārtha saṃgraha, tilakānekārtha, amara
ekākṣarī nāmamālā, viśvaśambhu ekākṣarī nāmamālā, sudhākalaśa
ekākṣarī nāmamālā, vararuci ekākṣarī nighaṃṭu nāmamālā ,
jayasundarasūri kṛta ekākṣarī nāmamālā † (?)
ne śabdālaṅkāroṃ ke sātha arthālaṅkāroṃ meṃ upamā, rūpaka, pratīpa,
vakrokti, atiśayokti, anyokti, svabhāvokti, vibhāvanā, nidarśana,
dṛṣṭānta, sandeha aura saṅkara tathā saṃsṛṣṭi alaṅkāroṃ kā sanniveśa rasaānandavardhanācārya ne 'kāvyasyātmā dhvaniḥ' kahakara dhvani ko
prakāśa nāmaka lakṣaṇagrantha meṃ isī dhvani ko āśrita karake vācyāusī uttama kāvya ke katipaya bhedoṃ para kavi ne 'bhāvaśataka'† meṃ
citrakāvya
śāstra, vyākaraṇa, nirvacana tathā koṣa ādi para pūrṇa adhikāra honā
kā paricaya diyā hai | ina citrakāvyamaya stotroṃ ko bhāvābhivyakti
mānanā hī hogā | kavi praṇīta citrakāvyamaya stotra nimna haiṃ:—
“nikhila-nivṛ̍ta-niścana-narditaṃ, natajanaṃ sama-narmmada-dambhamam

7.2.7

damapadaṃ vimadaṃ ghana-navyabhaṃ, nabhavanaṃ hasasaṃ śivasaṃbhavam

7.1

satata-sajjana-naṃdita-navyabhaṃ, nayadhanaṃ varalabdhidharaṃ samam
radana-nakramana-śvalana-priyaṃ, nalina-navyaya-naṣṭavanaṃ kalam |3|”
“śrījinacandrasūrīṇāṃ, jayakuñjaraśṛṅkhalā
śṛṅkhalā-dharmaśālāyāṃ, cature kimaso sthitā

7.4

śṛṅkhalā-dharmaśālāyāṃ, vāsitāṃ pāpanāśinām
śivasadmasamārohe, kimu sopānasantati |2|”
"bhaktyā je...haṃ jarāgaṇamadānandāyadhvaṃsakaṃ,
lakṣmīdīptatanuṃ dayoguṇabhuvaṃ tātāṃ satāṃ deva ram
kṛṣṇāsphītaruciṃ narā namata bho ! jīvāmatīti kṣipaṃ,
tyāgaśreṣṭhayaśorasaṃ kutanati nemiṃ mudā trāyaka |6|"
"bhaje'haṃ jagadānandaṃ, sakalaprabhutāvaram
kṛta rājīmatītyāgaṃ, śreyaḥ santatidāyakam |6|"
"kevalāgamamāśritya, yuṣmadvyākaraṇe sthitāḥ
siddhiṃ prakṛtayaḥ prāpuḥ, pārśva ! citramidaṃ mahat |4|"
"jaya prabho ! kaitavacakrahārī, yasya smṛtestvaṃ tava cakrahārī
māyāmahīdārahalobhavāmaṃ, svargādhipāmāra halo bhavāma

7.3

tvāṃ nuve yasya taṃ śaṃqare me mate, devapādāmbujeśaṃ kare me mate
manmana(1)caśvarokopasaṃtāpate, nāmibhūpāṅgabhūḥ ko-pasaṃtāpa te |13|”
“tatāna dharmmaṃ jaganāha tāra, madīdaha duḥkhatatī-htāra
acīkaraccharmma satāṃ janānāṃ, jahāra dīptāraśitāṃjanānām

7.1-2

vegādvyanīṣī darikāmamādaṃ, dhiyāpi no yo bhavikāmamādam
nuta prabhuṃ te ca natā rarāja, śive yaśaḥ kairavatārarāja |4|”
“amara-satkala-satkalasatkalaṃ, supadyā'malayā malayāmalam
prabalasādara-sādarasādaraṃ, śamadamākara-mākara-mākaram |2|”
“padakajanata sadamaraśaraṇa, varakamalavadanavarakaracaraṇa !
śamadamadhara naradaraharaṇa ! jaya jalaja-dharapamarakarakaraṇa ! |11”
1. jinasiṃhasūri padotsava kāvya,
2. ṛṣabha bhaktābhara,
"yadūrdhvarekhābhidhamaṃghripaṅkaje, bhavāntataḥ pūjyapadaṃ pralabdhavān
prabho ! mahāmātyavitīrṇakoṭiśaḥ-sudakṣiṇā'do hṛda !
lakṣaṇaṃ dadhau

7.2-2

akabaroktyā saciveśasadguruṃ, gaṇādhipaṃ kurviti mānasiṃhakam
guroryakaḥ sūripadaṃ yativratapriyā''prapede prakṛtipriyaṃ vad

7.1-3

"are ! mahāmlecchanṛpāḥ palāśinaḥ,
paśuvrajāṃ māṃ hata ceddhitaiṣiṇaḥ
tvamācchlamaivaṃ niśi tān, bhṛśaṃ guro !
navāvatāraṃ kamalā-divotparam |38|"
"namendracandra ! kṛtabhadra ! jinendracandra !
jñānātmadarśa-paridṛṣṭa-viśiṣṭa ! viśva !
tvanmūrtirarttiharaṇī taraṇī manojñe—
vālambanaṃ bhavajale patatāṃ janānām |1|"
"keśacchaṭāṃ sphuṭatarāṃ dadhadaṅgadeśe,
śrītīrtharājavibudhāvalisaṃśritastvam
mūrdhasthakṛṣṇalatikā-sahitaṃ ca śṛṅga—
muccaistaṭaṃ suragireriva śātakaumbham |30|"
kara harṣanandana ko 'cintāmaṇiviśāradaiḥ' banāyā thā| isase spaṣṭa
praśna ko carcātmaka, anumāna, phala-prabhāva, kārya-kāraṇa, vighnasamāpti, śiṣṭācāra-paddhati se bar̤hākara naiyāyika ḍhaṅga se hī uttara
paṇḍita the
jyotiṣa
isī dṛṣṭi ko dhyāna meṃ rakhakara kavi ne apane pautra-śiṣya jayakīrti
latā se kara sakeṃ, isaliye 'nāracandra, ratnakoṣa, ratnamālā, vivāha
paṭala, śīghrabodha aura sāraṃgadhara ādi granthoṃ ke ādhāra para kavi
ne ‘dīkṣā-pratiṣṭhā śuddhi’ nāmaka jyotiṣa grantha kī racanā atyanta
niṣṇāta the
ṭīkākāra ke rūpa meṃ—
kāvya, alaṅkāra, chanda, āgama, stotra ādi pratyeka
ṭīkākāra kā jisa prakāra pāṇḍitya, bahuśrutajñatā aura yogyatā honī
biḍaujā ṭīkā’ ukti ke anusāra apane pāṇḍitya kā pradarśana karatā yā
ke bhāvoṃ ko, arthagāṃbhīrya ko sarasa-rasapravāha yukta prakaṭa karane meṃ
aspaṣṭa na raha jāya| sāmānyataḥ isa sambandha ke eka do uddharaṇa hī dekara hama santoṣa kareṃge| dekhiyeḥisī stotra ke pāṃcave padya kī vyākhyā ke pūrva bhūmikā kī
viśadatā dekhiyeḥkāśe uḍḍayitumasamarthopi kīṭikā kiṃ svakīyena cāreṇa na carati ?
carantyeva, carantī na kenāpi vāryeta | ato jinayogyasya sadbhūtasya sampūrṇasya stavasya karaṇaśakte rabhāve'pi bhaktibharapreritasya mama
svakīyaśaktyanusāreṇa stotrakaraṇe pravṛttasya doṣo nāśaṅkanīyastavevā''ha—”
aupadeśika aura kathāsāhitya
koṣa' racā gayā| isameṃ choṭe-moṭe, rasapūrṇa, anekoṃ ākhyāyikāyeṃ
saṃskṛta bhāṣā sarvagrāhya na thī, kyoṃki sāmānya upadeśaka bhī
taraha hī kāvya śāstroṃ ke lakṣaṇoṃ se yukta prāntīya bhāṣā ke kalevara
rañjana ke sātha vidvajjanoṃ ke hṛdaya ko āhlādita kara rasābhivyakti
karate haiṃ, ve yadi kavi ke rāsaka-sāhitya kā adhyayana kareṃ to
unheṃ apanī vicāra-saraṇi avaśya badalanī par̤egī
17 vīṃ śatī ke bhāṣā ke svarūpa ko sthira karane ke liye ina rāsoṃ
anusaṃdhāna karane kī
saṃgīta-śāstra
viśva ko ākarṣita aura abhibhūta karane kā jitanā sāmarthya
yahī kāraṇa hai ki mahākaviyoṃ ne apane kāvyagranthoṃ ko ‘chandasyūta’
ne svīkāra kiye haiṃ| isī kāraṇa padya kāvya śravya kāvya kahalāte haiṃ
bhāṣā-sāhityakāroṃ ne janatā ko ākṛṣṭa karane ke liye geya
paddhati apanāī| prasiddha-prasiddha deśīyeṃ, khyāla, tarjeṃ ādi kā
kaviyoṃ ko yaha kahanā par̤ā ki "samayasundara rā gītar̤ā, kumbhe
rāṃṇe rā bhītar̤ā|”
to kavi guruvarṇana karatā huā 6 rāga aura chattīsa rāgiṇī ke
rūpa 44 rāgoṃ ke nāma ginātā hai, to kahīṃ eka hī stava 17 rāgoṃ‡
sindha, gujarāta, ḍhūṃḍhāhar̤a, māravār̤a, mer̤atī, mālavī ādi deśoṃ kī
prasiddha deśiyoṃ kā samāveśa kara apane granthoṃ ko 'koṣa' kā rūpa
ṭeka paṃktiyoṃ ko ānandaghana, kavi ṛṣabhadāsa, nayasundara ādi aneka
kavi kī rāga-rāginiyoṃ kī viśadatā kā āsvādana karane
ullekha, jaina gurjara kavio bhāga 1
aneka bhāṣā-jñāna
prākṛta, saṃskṛta, sindhī, māravār̤ī, rājasthānī hindī, gujarātī ādi bhāṣāoṃ para kavi kā acchā adhikāra thā| kavi ne
bhāṣā para adhikāra hone ke paścāt racanā karanā sarala hai
kintu do bhāṣāoṃ meṃ saṃyukta rūpa meṃ racanā karanā atyanta hī duṣkara
dikhalātā hai:—
"lasarāṇāna-vibhāṇa-sannāṇa-mehaṃ,
kalābhiḥ kalābhiryutātmīyadeham
maṇuṇṇaṃ kalākelirūvāṇugāraṃ,
stuve pārśvanāthaṃ guṇaśreṇisāram

Bhavashataka (Samayasundara) 7

Contents

7.2.1

7.2.2

7.2.3

7.2.4

7.2.5

7.2.6

7.2.7

7.1

7.4

7.3

7.1-2

7.2-2

7.1-3

7.2-3

7.3-2

7.1-4

7.2-4

7.3-3

7.1-5

7.2-5

7.7