Varangacarita 2: Vivāhavarṇanaḥ
Varāṅgacarita 2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.95 — 2 parts
Vivāhavarṇanaḥ
2.1
dharmeṇa saṃprāptamanorathasya śrīdharmasenasya nareśvarasya
priyāṅganāyāṃ sa varāṅganāmā jajñe kumāro guṇapūrvadevyām
2.2
yasminprasūte'bhinananda rāṣṭraṃ pituśca māturvavṛdhe praharṣaḥ
bhayaṃ ripūṇāmabhavattadaiva dudrāva śokaḥ svajanasya tasya
2.3
anyonyahastaiḥ pratinīyamāno bālenduvad vṛddhimapājagāma
kalāpa̍lāpaṃ vadanāravindaṃ saṃprekṣya bhūpo na tatarpa lokaḥ
2.4
anekalakṣaṇalakṣitāraṅgaḥ pratāpakāntidyutivīryayuktaḥ
vidvatsahāyo matimān dayāluḥ prajāhitārthāya kṛtaprayāsaḥ
2.5
deveṣu pūjāṃ guruṣu praṇāmaṃ parākramaṃ śatrupu satsu maitrīm
pātreṣu dānaṃ ca dayāṃ prajāsu vidyāsu rāgaṃ satataṃ cakāra
2.6
śabdārthagandharvakalālipijjño hastyaśvaśāstrābhyasanaprasaktaḥ
vyapetamāyāmadamānalobhastatyāja sapta vyasanāni dhīmān
2.7
kadācidabhyasya gajāśvaśāstramṛddhyā mahatyā nagarī praviśya
praṇamya bhaktyā pitarau yathāvattasthau purastādvinayānatāṅgaḥ
2.8
samīkṣya tau putraguṇānudārān rūpaṃ vapustennavamyauvanaṃ ca
kāṃciṅgavedsya samānarūpā vapuṣmatīti smarataḥ sma sadyaḥ
2.9
tasminsvarkole svayameva kaścicchreṣṭhī purasyāsya kumārabhaktyā
atarkiṃtopasthitajātarāgaḥ samāhitātmetthamuvāca vācam
2.10
kulena śīlena parākrameṇa jñānena dharmeṇa nayena cāpi
samṛddhapuryāḥ patiruttamaśrīrbhavatsamāno dhṛtiṣeṇarājām̐
2.11
atulyanāmā (?) kila tasya bhāryā viśālavaṃśā varadharmamūrtiḥ
tayoḥ sutā kīrttiguṇopapannā vabhūva nāmnānupamā vinītā
2.12
vibhūṣaṇānāmattibhūṣaṇena virūpatāmānava yauvanene
kimatra tadvarṇanayātimātraṃ sā devakanyā svayamāgateva
2.13
śrutvā vacastasya vaṇiktamasya so'tyarthamarthānugataṃ manojñam
taṃ pūjayitvā vidhivattatastāṃ svāṃ mantraśālāṃ punarāviveśa
2.14
te mantrimurukhyā viditārthatattvā anantacitrairājitadevasāhyāḥ
āhūtamātrā vasudheśvareṇa yathāvidhasthānamupopaviṣṭāḥ
2.15
satkṛtya tānsmeramukhaḥ sa rājā provāca vācaṃ madhurārthagarbhās
āpūryate yauvanamātmasūnoḥ kṛṣṇetare pakṣa ivenduviśvam
2.16
vyāyāmavidyāsu kṛtaprayogo nītau kṛtī sarvakalāvidhijñaḥ
vṛddhopasevābhiratirhitātmā subuddhimān pauruṣavānkumāraḥ
2.17
saṃbhāvyarūpaḥ svaguṇairmahīnaḥ puṣpaiḥ phalānāmiva janmavettā
rūpaśriyānaṅga iva dvitīyastadasya cintyaṃ khalu dārakarma
2.18
śrutvā vacastasya narādhipasya te mantriṇo rājasutānuraktāḥ
prītyā narendraṃ praśaśaṃsuruccaiḥ samañjasaṃ sādhu vacastaveti
2.19
teṣāṃ purastātsvamanogatārthaṃ rājñe tadā vyāhṛtavānanantaḥ
anyā na tulyābhijanānurūpāṃ tāṃ devasenyāṃ pravihāya kanyām
2.20
vaivāhikī naḥ kulasaṃtatiḥ sā sthirā ca maitrī nanu mātulatvāt
tasmādahaṃ yogyatayā tayāśu sunandayecchāmi vivāhakarma
2.21
śrutvā tato'nantavaco'jitastu jagāda vākyaṃ punaranyadeva
yatproktametena vacastadasmānna prīṇayatyevamayuktimattvāt
2.22
janasya sarvasya hi bhartṛbandhuḥ svābhāvikaṃ mitramakṛtrimatvāt
yatkṛtrimaṃ syātphalavacca mitramudārametatkaraṇīyamasya
2.23
vaco'jitenābhihitaṃ niśamya sa citraseno giramityuvāca
ko devasenāditaraḥ pṛthivyāṃ nareśvaraḥ pakṣabalarddhimānsyāt
2.24
asaṃhitaṃ prākkulamuttamaṃ ca saṃdhitsyamānaṃ balinā pareṇa
nopaiti viśrambhamupaiti śaṅkāṃ prayojane vikriyate ca bhūyaḥ
2.25
na sā sunandā pariṇīyate cetsyānmitrabhedaḥ sa hi doṣamūlaḥ
yasyāpacāreṇa ca yānti mitrāṇyamitratāṃ vai na tu kāryavitsaḥ
2.26
tāṃ citrasenābhihitāṃ vicitrāṃ vāṇīṃ niśamyottamadhīścaturthaḥ
pratyabravīnnītimatānusārī vaco'rthasaṃpattigurutvabuddhyā
2.27
abhūtapūrvotta masauhṛdasya balīyasastulyabalena yoge
doṣā yatastena khalūpādiṣṭaste dūranaṣṭā nayamārgavṛttyā
2.28
dāreṣu mātaryatha bhṛtyavarge sute pitaryantyatame jane vā
viśrambhayogo na tu tādṛśaḥ syādādṛgdṛḍhe mitra udārabuddhau
2.29
mitraṃ valīyaḥ svanurāge puṃsāmalabhyamanyatra hi daivayogāt
tallabhyate cecchalinā samagrā vasundharā hastagataiva tasya
2.30
viraktabhṛtyānyatidīrghasūtrāṇyalpāni mitrāṇyatidūragāni
saṃvandhamātrābhiniviṣṭabuddheḥ kiyacciraṃ¹ tasya nṛpasya rājyam
2.31
aṣṭāvime bhūpatayaḥ pradhānā dharmārthaṣaḍbhāgabhujaḥ pṛthivyām
yaibhrrājate saṃnihitairdharitrī dyauraṣṭabhistairiva diggajaindraiḥ
2.32
mahīmahendro'tha mahendradatto dviṣaṃtapaścāpi yathārthanāmā
sanatkumāro makaradhvajo'pi samudragupto vinayaṃgharaścam̐
2.33
vajrāyudhaścakrabhṛtā samānaḥ parākramaiśvaryavapurguṇena
mitraṃsahāścāpi hi devasenātkiṃ vādhikāste na bhaveyurīśāḥ
2.34
vacāṃsi teṣāṃ sa niśamya rājā svatarkitākrāntavijṛmbhitāni
praśasya tān rājyadhuraṃdharāṃśca vaidehakoktaṃ punarācacakṣe
2.35
te cāpi rājñāṃ samudīritārthāṃ giraṃ niśamyānumatiṃ prakṛtyaṃ
vivāhatantrāvikṛtānsalekhānpratyekaśo dūtavarānsasarja (?)
2.36
teṣāmathaiko guṇavāṃstu dūtaḥ patiṃ samāsādya samṛddhapuryāḥ
pradarśya lekhaṃ priyavākyagarbhaṃ vyajijñapadvācikamarthayuktam
2.37
niśāmya lekhaṃ ca vaco niśamya mudābravīttacca tatheti rājā
vijñāya vāgiṅgitadānamānaiḥ svakāryasiddhau matimādadhe saḥ
2.38
tato nṛpeṇāpratipauruṣeṇa vacoharaḥ sāmayutairvacobhiḥ
visarjitaḥ sādhu kṛtātmakṛtyo yenāgatastena pathā nivṛttaḥ
2.39
dūtāḥ pare te'pi ca saṃnivṛttāḥ patyā svamāropitaṃkāryabhārāḥ
rājñe samūcuḥ svamataprasiddhiṃ pramodapūrvāṃ gamanapratīkṣaṇām
2.41
pratyāgatānāṃ sa vacoharāṇāṃ niśamya vāṇīṃ ca samīkṣya lekham
svānmantriṇo mantraviniścayajñān śaśāsa rājā dhṛtiṣeṇapārśvam 40
taiḥ saṃvrajadbhirbahubandhumitraiḥ sahaiva yātā naradevasenā
babhau caturbhirnṛpamantrima mukhyaiḥ surendraseneva ca lokapālaiḥ
2.42
vyatītya deśānbahuratnakośaṃ puraṃ samāsādya guṇaprakāśam
vilokamānā viviśurvibhūtyā vilokyamānāstvatha pauravargaiḥ
2.43
saṃprāpya rājālayamuttamarddhī sāmantasenānicitāntarālam
tadvārapālairupanīyamānāḥ siṃhāsanasthaṃ dadṛśurnarendram
2.44
abhyāgatānāptamānvilokya vāgdānamānairabhipūjya samyak
narādhipaḥ praśnakutūhalena papraccha tānprāgviditārthatattvaḥ
2.45
śrīdharmasenena yathopadiṣṭāḥ pṛṣṭāḥ punaste dhṛtiṣeṇanāmnā
sāmaprayogairupanītamarthaṃ svakāryasiddhayarthamamuṃ samūcuḥ
2.46
nṛpottamaḥ śāntaripurjitātmā vayo'dhikastulyatamaḥ kulena
śrīdharmaseno dhṛtarājavṛttaḥ sa sādaraḥ kauśalamācacakṣe
2.47
tasyātmajaḥ kāntatamaḥ prajānāmudāravṛttaḥ śucimānnayajñaḥ
jāmātṛtvāṃ prāptumanāḥ kumāro mahīpate te caraṇau nanāma
2.48
teṣāṃ vaco vākyavidāṃ niśamya samarthya samyaṅnṛpatistadānīm
saṃcintya kanyāvayasassamāptiṃ tebhyo'numatyaivamavocadittham
2.49
kanyāpi tenaiva samānakalpā kalāguṇaiścāpi vayovapurbhyām
sa cāpi tasyā yadi yuktarūpaḥ kimanyadiṣṭyeta tayornṛloke
2.50
ityevamuktvā nṛpatiḥ saharṣo ditsuḥ sutāmutpalapatranetrām
purohitāmātyasamanvitagdhānāhvāyayāhārthavido' babhūva
2.51
sametya tairmantritamantribhiśca kanyāpradānaṃ prati niścitārthaḥ
yathādhikārādhikṛtānsa bhṛtyān śaśāsa kalyāṇamahotsavāya
2.52
kṛtvā sa kalyāṇavidhiṃ vidhijño daridradīneṣu dhanaṃ visṛjya
svayā vibhūtyā parayā narendraḥ kanyāṃ puraskṛtya mudā pratasthe
2.53
jalaprabhābhiḥ kṛtabhūmibhāgāṃ prācīnadeśopahitapravālām
sarvārjanopāttakapotapālīṃ vaiḍūryasavyānavatīṃ parārdhyām
2.54
hemottamastambhavṛtāṃ viśālāṃ mahendranīlapratibaddhakumbhām
tāṃ padmarāgopagṛhītakaṇṭhāṃ viśuddharūponnatacārukūṭām
2.55
dvijātivaktrodgalitapralabdhāṃ muktākalāpacchuritāntarālām
mandānilākampicalatpatākāmātmaprabhāhepitasūryabhāsam
2.56
nānāprakārojjvalaratnadaṇḍāṃ vilāsinīdhāritacāmarāḍhyām
āruhya kanyāṃ śivikāṃ pṛthuśrīḥ purīṃ viveśottamanāmadheyām
2.57
śrīdharmasenaprahitaiśca dūtairniveditāḥ prāgavanīndracandrāḥ
ākṛṣyamāṇāstu varāṅgapuṇyaiḥ pratasthire svābhiramā sutābhiḥ
2.58
suvarṇakakṣopahitān gajendrān rathāṃśca nānākṛticitravarṇān
sacāmarāpīḍadharāṃsturaṅgānnṛpāḥ samāruhya pathi prajagmuḥ
2.59
vapuṣmatī vindhyapureśvarasya mahendradattasya sutā babhūva
dvipaṃtapaḥ siṃhapurādhipastu yaśovatī tasya sutenduvaktrā
2.60
sanatkumārasya manojñarūpā vasuṃdharāpīṣṭapurādhipasya
anaṅgasenā makaradhvajasya rājñaḥ sutā śrīmalayeśvarasya
2.61
priyavratā cakrapurādhipasya samudradattasya samagrarūpā
vajrāyudho nāma girivrajeśastasya priyāyāmabhavatsukeśī
2.62
mitraṃsahaṃkośalarājakanyāpatiḥ smṛtā tasya hi viśvasenā
aṅgādhipasya priyakāriṇīti babhūva putrī vinayaṃgharasyaṃ
2.63
narendrakanyā dhṛtiṣeṇaputryā sahaiva rūpādiguṇaiḥ samānāḥ
digbhyastathāṣṭābhya udāravṛttā ājagmuraṣṭāviva dikkumāryaḥ
2.64
nṛpājñayā rājagṛhasya madhye narendrasūnorabhiṣecanāya
śrīmaṇḍapaṃ kāmakaraṇḍakākhyaṃ sat kāritaṃ netramano'bhirāmam
2.65
mahendranīlairmaṇibhirvinaddhaṃ mahītalaṃ hemamayī ca bhittiḥ
kapotapālī rajatairupaitā sauvarṇamantaḥphalakaṃ praklṛptam
2.66
stambhāstu sarve tapanīyagarbhā vahirbṛhadratnamaṇiprakalpyām̐ḥ
dvāraṃ subaddhaṃ khalu sarvaratnairjā mbūnadāviṣkṛtamindrakūṭam
2.67
kvacitkvacillambitahemamālaṃ pravālaratnadyutimiśrajālam
muktākalāpāśritadāmalīlaṃ rarāja paryantavicitrasālam
2.68
pravālamuktāmaṇibhirvicitrairvinyastanānāvidhabhakticitrā
bhramadvirephāhatakesareṇa puṣpopahāreṇa rarāja bhūmiḥ
2.69
svābhāvikaścāpratikāntarūpo māṅgalyakarmaṇyabhisaṃskṛtāṅgaḥ
siṃhāsanasyopari saṃniṣaṇṇo babhau śaśīvodayaparvatasthaiḥ
2.70
aṣṭābhirābhirbhuvi sundarībhirmanoharāṅgyā sutayā sahaśyā
śreṣṭhyagraputryā dhanadattayā ca samaṃ kumāro daśābhirvarāṅgaiḥ
2.713
haimairghaṭairgandhavimiśratoyairgrīvābhisadveṣṭitadāmalīlaiḥ
padmotpalācchāditavaktraśobhairvasundharendrāḥ snapayāṃbabhūvuḥ
2.72
anye ca teṣāṃ nṛpamantrimuruyā anantacitrājitadevasāhvāḥ
kumbhairjvaladratnamayairanekaiḥ śuddhāmbupūrṇaiśca samabhyaṣiñcan
2.73
paurapradhānā naradevabhaktyā te pārthivaiḥ phullaphalākṣamiśraiḥ
ghaṭaiśca nānāvidhavarṇatoyaiḥ padābhiṣekaṃ sutanoḥ pracakruḥ
2.74
sametya samyagbahubandhuvargā rāgoddhatā maṅgalajātaharṣāḥ
yantrairanekairvaravarṇapūrṇairanyonyagātrāṇyabhicikkim̐duste
2.75
kecicchaśaṃsurnṛvaraṃ varāṅgaṃ mahīpatīnāṃ tanayāśca kecit
anyonyayogyā iti kecidūcurāścaryamanye paramaṃ prajagmuḥ
2.76
varāṅganāmānamanaṅgalīla kṣitīndraputryaśca manojñarūpāḥ
samīkṣya bandhūnapi harṣapūrṇānpaurānsametān kathayāṃ babhūvuḥ
2.77
ime vayaṃ cāpi hi jīvaloke samānanetrodarapāṇipādāḥ
aiśvaryakāntidyutivīryarūpaiḥ kathaṃ viśiṣṭā iti kecidūcuḥ
2.78
kiṃ na śrutaṃ vākyamidaṃ bhavadbhirjagatyasādhāraṇahetubhūtam
svakarmaniṣpattiphalaprapañcaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ veti ca lokasiddham
2.79
dharmātsukhaṃ pāpaphalācca duḥkhaṃ sukhaṃ svapañcendriyakāmalabdhiḥ
duḥkhaṃ punastadviparītamuktamitīha sarvairapi kiṃ na vedyam
2.80
pūrvaṃ tvakṛtvā sukṛtaṃ narā ye parāśriyaṃ prāptumaṭanti mūḍhāḥ
teṣāṃ śramaṃ kevalameva loke hāsyaṃ mahattacca vipākatiktam
2.81
tathāpi karmāṇi bahūni tāni śubhapradānānyaśubhapradāni
aikāntikaṃ yannirupadravaṃ ca sukhaṃ labhante kathamatra jīvāḥ
2.82
dānaṃ tapaḥ saṃyamadarśanāni śaucaṃ damo bhūtadayā ca maitrī
kṣāntiśca satyaṃ samatā hyasaṃga ityevamādyaṃ sukhahetubhūtam
2.83
janmāntare taptatapaḥprabhāvātsatpātradānājjinapūjanācca
prāṇānukampodbhavabhāvanāyā janmanyathāsminsukhino bhavanti
2.84
kimatra citrairbahubhiḥ pralāpaiḥ sukhārthibhiḥ pāparatirviheyā
pāpaṃ punarjīvavihiṃsanena tanmūlato duḥkhamavāpnuvanti
2.85
śrutvā vaco dharmapathā̍napetaṃ niruttaraṃ sarvajagāvagamyam
taṃ śraddadhurdharmaphalaṃ manuṣyāḥ pratyakṣasaddarśanajātarāgāḥ
2.86
praśastanakṣatramuhūrtayoge graheṣu sarveṣu samanviteṣu
svoccasthite̍ candramasīṣṭapakṣe cakāra pāṇigrahaṇaṃ vadhūnām
2.87
śrīdharmasenaḥ sakalatraputraḥ sanmānadānairabhisaṃprapūjya
lokopacāragrahaṇānuvṛttyā visarjayāmāsa vasuṃdharendrān
2.88
saṃprāpyaikalyāṇamahāvibhūtyā virājamānā duhitṝrnirīkṣya
jāmātaraṃ cāyitarājalakṣmyau vasuṃdharendrāḥ prayayuḥ svadeśān
2.89
nivartamānānsvapurānkumāraḥ prītyā mahendrapratimānvidhijñaḥ
prayāpya dūraṃ viditatrivargaḥ svacchandavṛttyānubabhūva bhogān
2.90
priyāṅganābhirvaravārṇinībhiḥ praphullanīlotpalalocanābhiḥ
candrānanābhiḥ saha rājaputro reme ciraṃ pīnapayodharābhiḥ
2.91
tāsāṃ vadhūnāṃ ramaṇapriyāṇāṃ krīḍānuṣaṅgakramakovidānām
ālāpasallāpavilāsabhāvaiḥ kālo vyatīto dharaṇīndrasūnoḥ
2.92
tāścāpi bhāsvadramaṇīyaveṣāḥ svāmyekabhāvapratibaddharāgāḥ
manojñarūpadyutikāntimatyaḥ sarvāstu sarvendriyaratyadhiṣṭhāḥ
2.93
satyārjavakṣāntidayopapannāḥ paiśūnyamāyāmṛtalobhahīnāḥ
vyapetamātsaryamadāmyasūyā mahīndraputrasya mano'pi jahuḥ
2.94
devendro gaganacarībhirapsarobhiḥ
śailendre sphuṭamaṇibhāsure yathaiva
kāntābhirbhavanavare parārdhyasāre
bhūmīndrapriyataConsumeryatastathābhireme
2.95
ityevaṃ nṛpatanayasya puṇyamūrteḥ
kalyāṇaṃ kathitamidaṃ samāsattastu
kaḥ śaktaḥ sukṛtaphalaṃ samāsasraiḥ
saṃstotuṃ matirahitaḥ pumānaśeṣam
2.95.p1
iti dharmakathoddeśe caturvargasamanvite | sphuṭaśabdārthasaṃdarbha varaṅgacaritāśrite || vivāhavarṇano nāma dvitīyaḥ sargaḥ
2.95.p2
[ tṛtīyaḥ sargaḥ ]
Other recensions (1)
- Upadhye1938 — Sanskrit