Pramāṇa · Search · About · API

Parshvabhyudaya 3

Pārśvābhyudaya 3

Language
Sanskrit

3.1

sarga pahilā
śrīmanmūrtyā marakatamayastambhalakṣmīṃ vahantyā
yogaikāgryastimitatarayā tasthivāṃsaṃ nidadhyau
pārśvaṃ daityo nabhasi viharan baddhavaireṇa dagdhaḥ
kaścit kāntāvirahaguruṇā svādhikārātpramattaḥ

3.2

tanmāhātmyātsthitavati sati sve vimāne samānaḥ
prekṣāñcakre bhrukuṭiviṣamaṃ labdhasañjño vibhāgāt
jyāyānbhrāturvidhutapatinā prāk kalatreṇa yo'bhūt
śāpenā'staṅgaminamahimā varṣabhogyena bhartuḥ

3.3

yo nirbhartsaiḥ paramaviṣamairghaṭito bhrātari sve
baddhvā vairaṃ kapaṭamanasā hā! tapasvī tapasyām
sindhostīre kaluṣaharaṇe puṇyapaṇyeṣu lubdho
yakṣaścakre janakatanayāsnānapuṇyodakeṣu

3.4

tasyāstīre muhurupalavānūrdhvaśoṣaṃ praśuṣyan
udvāhussan paruṣamananaḥ pañcatāpaṃ tapo yaḥ
kurvanna sma smarati jaḍadhīstāpasānāṃ manojñāṃ
snigdhacchāyātaruṣu vasatiṃ rāmagiryāśrameṣu

3.5

yasmin grāvā sthapuṭitatalo dāvadagdhāḥ pradeśāḥ
śuṣkā vṛkṣā vividhamṛgayo nopabhogyā na gamyāḥ
yaḥ sma graiṣmān nayati divasāñchuṣkavairāgyahetoḥ
tasminnadrau katicidabalāviprayuktaḥ sa kāmī

3.6

yaṃ cā'nviṣyan vanamatha nadīmuttarārohaśailāt
atyudbhrāntaściramanuśayādbhātṛbhaktaḥ kanīyān
śokāddehe katicidavaśādatyanūcānavṛttyā
nītvā māsān kanakavalayabhraṃśariktaprakoṣṭhaḥ

3.7

yaṃ cā'paśyadgirivananadīḥ paryaṭanso'pi kṛcchrāt
adhvaśrāntaḥ katipayathakairvāsarairadrikuñje
dūrāddhūmapratatavapuṣaṃ nīḷaleśyaṃ yathoccaiḥ
āṣāḍhasya prathamadivase meghamāśliṣṭasānum

3.8

yaścābaddhabhrukuṭikuṭilabhrūtaṭo jihyavaktraḥ
krodhāveśājjvaladapaghano bhrātaraṃ taṃ tadānīm !
snehodrekāccaraṇapatitaṃ nā'paddaṣṭivirūkṣaṃ
vaprakrīḍāpariṇatagajaprekṣaṇīyaṃ dadarśa

3.9

so'sau jālmaḥ kapaṭahṛdayo daityapāśo hatāśaḥ
smṛtvā vairaṃ munimapaghṛṇo hantukāmo nikāmam
krodhātsphūrjannavajalamucaḥ kālimānaṃ dadhānaḥ
tasya sthitvā kathamapi puraḥ kautukādhānahetoḥ

3.10

kiñcitpaśyanmunipamanaghaṃ svātmayoge niviṣṭaṃ
gāḍhāmūyāṃ manasi nidadhattadvadhopāyamicchan
krūro mṛtyuḥ svayamiva vahan svedabindūn sa roṣāt
antarbāṣpaściramanucaro rājarājasya dadhyau

3.11

meghaistāvatstanitamukharairvidyududyotahāsaiḥ
cittakṣobhāndviradasadṛśairasya kurvve nikurvan
paścāccainaṃ pracalitadhṛtiṃ hī haniṣyāmi citraṃ
meghāloke bhavati sukhino'pyanyathāvṛtti cetaḥ

3.12

dhyāyannevaṃ munipamabhaṇīnniṣṭhurālāpaśauṇḍo
bho bho bhikṣo bhaṇatu sa bhavān svāntamantarnirundhan
kṣīṇakleśeśiṣidhuṣi matiṃ kiṃ nidhatte'ṅgitattve
kaṇṭhāśleṣapraṇayini jane kiṃ punarddūrasaṃsthe

3.13

ityuktvā'do muddurupavahan niścitātmopasargo
baddhakrodhaḥ sarabhasamasau bhīmajīmūtamāyāṃ
srāgasrākṣīnmunipamabhito nomanāgapyasūriḥ
pratyāsanne nabhasi dayitājīvitāālambanārthī

3.14

vidyunmālāsphuritarucire meghajāte natāśe
sphūrjadvajre jhaṭiti kamaṭho vṛṣṭipātaṃ sasarja
kālenā'sau kila jalabhṛtāṃ yoginaṃ taṃ vitanvan
jīmūtena svakuśalamayīṃ hārayiṣyan pravṛttim

3.15

evaṃprāyāṃ nikṛtimadhamaḥ kartumārabdha bhūyo
māyāśīlaściraparicitādvairabandhāt prakupyan
siddhaistanniṣkramaṇasamaye yogine bhaktinamraiḥ
sa pratyagraiḥ kuṭajakusumaiḥ kalpitārghāya tasmai

3.16

parjanyānāṃ dhvanimamu sakaḥ sphārayan siṃhanādān
ākrośaḥ svairmuniparisarāt tarjayannāśadaityaḥ
hā dhiṅmūḍhaṃ bhagavati munau pūrvabandhau na coccaiḥprītaḥ prītipramukhavacanaṃ svāgataṃ vyājahāra

3.17

kvā'yaṃ yogī bhuvanamahito durvilaṅghyasvaśaktiḥ
kvā'sau kṣudraḥ kamaṭhadanujaḥ, kebharājaḥ kva daṃśaḥ
kvā''saddhyānaṃ ciraparicitadhyeyamākāliko'sau
dhūmajyotiḥ salilamarutāṃ sannipātaḥ kva meghaḥ

3.18

kvā'yaṃ devo vilasadaṇimādyaṣṭabhedasthitarddhiḥ
kvālparddhitvādgurusurapaśuḥ, kvādrirāṭ kopalaughaḥ,
kvāsyodyogaḥ kva nu muniguṇo durvibhedāḥ, kva mūkaḥ
sandeśārthāḥ kva paṭukaraṇaiḥ prāṇibhiḥ prāpaṇīyāḥ

3.19

satyapyevaṃ paribhavapathe yojayan svaṃ durātmā
matyauddhatyāt svayamupavahan vārivāhacchalena
māyāyuddhaṃ munipamupamākṣīṇako durjayo'yaṃ
ityautsukyādaparigaṇayan guhyakastaṃ yayāce

3.20

jātā ramyā sapadi viralairindragopaistadā bhūḥ
sevyā kekidhvanitamukharā bhūbhṛtāṃ kuñjadeśāḥ
yogī tasmañjaladasamaye prāskhalannātmadhairyāt
kāmārttā hi prakṛtikṛpaṇāścetanācetaneṣu

3.21

ūrdhvajñuṃ taṃ munimavighanaiḥ kālameghaiḥ prayukto
dhārāsāro bhuvi namayituṃ nāśakadduḥsaho'pi
jātyāśvānābhiva bahuguṇe bhūbhṛtāmugranāmnāṃ
jātaṃ vaṃśe bhuvanavidite puṣkalāvartakānāṃ

3.22

bhūyaḥ kṣobhaṃ gamayitumanāḥ svāntavṛttiṃ munīndorvācāṭatvaṃ pracikaṭayiṣudhīramevaṃ jajṛmbhe
bho bho vīra sphuṭamiti bhavān mayyagādalpamṛtyuṃ
jānāmi tvāṃ prakṛtipuruṣaṃ kāmarūpaṃ maghonaḥ

3.23

yenā'muṣminbhavajalanidhau paryaṭan naikadhā māṃ
styarthe styarthe paribhavapadaṃ prāpidastvaṃ pramattam
kṛcchrāllabdhe punariti cirādvaiśaneryātanāyāṃ
tenā'rthitvaṃ tvayi vidhivaśāddūrabandhurgato'ham

3.24

tasmādvīraprathamagaṇanāmāptukāmastvakaṃ cet
pūrvaprītyā subhaṭa ! saphalāṃ prārthanāṃ me vidhatsva
kālādyāce paramapuruṣaṃ tvā'bhiyāyā'dya yuddhaṃ
yācñā moghā varamadhiguṇe nādhame labdhakāmā

3.25

jetuṃ śakto yadi ca samare māmabhīka prahṛtya
svargastrīṇāmabhayasubhagaṃ bhāvukatvaṃ nirasyan
pṛśvyā bhaktyā ciramiha vahan rājyudveti rūḍhiṃ
santaptānāṃ tvamasi śaraṇaṃ tat payodapriyāyāḥ

3.26

abhayasubhagaṃ bhāvukatvaṃ nirasyan, pṛthvyā bhaktyā 'rājayuddhā' iti rūḍhiṃ iha ciraṃ
vahan māṃ jetuṃ yadi śaktaḥ tat payodapriyāyāḥ tvaṃ śaraṇaṃ asi
yāce devaṃ madasihatibhiḥ prāpya mṛtyuṃ nikārāt
mukto vīraśriyamanubhava svargaloke'psarobhiḥ
naivaṃ dākṣyaṃ yadi tava tataḥ preṣyatāmetya tūṣṇīṃ
sandeśaṃ me hara dhanapatikrodhaviśleṣitasya

3.27

ādyaḥ kalpastava na sukaro durghaṭatvānna cāntyaḥ
ślāghyo dainyānmunimata tato madhyakalpāśrayaste
śreyāṃstasmin sukhamanubhaverapsarobhistaduccaiḥ
gantavyā te vasatiralakā nāma yakṣeśvarāṇām

3.28

yasyāṃ rātrerapi ca vigame dampatīnāṃ vidhatte
prītiṃ prātastananidhuvanaglānimuccairharantī
dṛṣṭā sāsraṃ satatavirahotkaṇṭhitaiścakravākaiḥ
bāhyodyānasthitaharaśiraścandrikā dhautaharmyā

3.29

matto mṛtyuṃ samadhigatavān yāsyasīṣṭāṃ gatiṃ tāṃ
yasmin kāle vidhutasakalopaplavastvaṃ sukhena
draṣṭāro'dhoniyamitadṛśo divyayoṣāssatoṣāḥ
tvāmārūḍhaṃ pavanapadavīmudgṛhītālakāntāḥ

3.30

divye yāne tridivavanitāliṅgitaṃ vyomamārge
sanmāṇikyābharaṇakiraṇadyotitāṅgaṃ tadānīm
gāṃ gacchantaṃ navajaladharāśaṅkayā'dhaḥ sthitāstvāṃ
prekṣiṣyante pathikavanitāḥ pratyayādāśvasantyaḥ

3.31

syādākṛtaṃ mama na purataḥ svasthavīrāgraṇīryaḥ
tiṣṭhedekaṃ kṣaṇamiti na taṃ sāmprataṃ hantumīśaḥ
nanveṣo'haṃ vada bhaṭamataḥ kīrtilakṣmīpriyo vā
kaḥ sannaddhe virahavidhurāṃ tvayyupekṣeta jāyāṃ

3.32

śrutvā'pyevaṃ bahunigaditaṃ joṣamevā'yamāste
yogīyogānna calatitarāṃ paśya dhīratvamasya
strīmmanyo vā bhayaparavaśaḥ so'yamāste dhigastu
na syādanyo'pyayamitra jano yaḥ parādhīnavṛttiḥ

3.33

vittāninaḥ smarapavaśāṃ vallabhāṃ kāñcidekāṃ
dhyānavyājāt smarati ramaṇīṃ kāmuko nūnameṣaḥ
ajñātaṃ vā smarati sudatī yā mayā dūṣitā''sīt
tāṃ cā'vaśya divasagaṇanātparāmekapatnīm

3.34

jānāsi tvaṃ prathamavayasi svīkṛtāṃ tāṃ navoḍhāṃ
tyaktvā yāsyasyavanipatinā sākamekākinīṃ yan
pratyāvṛttaḥ kathamapi satīṃ jīvitaṃ dhārayantī -
mavyāpannāmavihatagatirdrakṣyasi bhrātṛjāyām

3.35

citraṃ tanme yadupayamanānantaraṃ viprayuktā
tvattaḥ sādhvī suratarasikā sā tadā jīvati sma
manye rakṣatyasunirasanāddhā tumāpadgatānāṃ
āśābandhaḥ kusumasadṛśaṃ prāyaśo hyaṅganānām

3.36

taccāścaryaṃ yadahamabhajaṃ tvadviyoge'pi kāmān
prāṇairātaiḥ kimanukurute jīvaloko hatāśaḥ
puṃsāṃ dhairyaṃ; kimuta suhṛdāṃ; kiṃ punaḥsaṅgamāśā
sadyaḥ pāti praṇayihṛdayaṃ viprayoge ruṇaddhi ?

3.37

ityuktā'tho punarapi suraḥ sāmabhedau vyatānīt
yo'ntaḥsnehastvayi ciramabhūtpūrvabandhostadā me
dhikkārastaṃ tirayatitarāṃ tvatkṛto'smān sa hantuṃ
mandaṃ mandaṃ nudati pavanaścānukūlo yathā tvām

3.38

tasmādyogaṃ śithilaya mune dehi yuddhakṣaṇaṃ me
dānādanyanna khalu sukṛtaṃ dehināṃ ślāghyamasti
śaṃsantīdaṃ nanu vanagajā dānaśīlāstathābdā
vāmaścāyaṃ nadati madhuraṃ cātakaste sagandhaḥ

3.39

yuddhe śauṇḍo yadi ca bhagavān vīraśayyāṃ śritaḥ syāḥ
svargastrīṇāmahamahamikāṃ saṃvidhāsyaṃstadā tvām
vidyādharyo nabhasi vṛṇate puṇyapākādvinaṅkṣyadgarbhādhānakṣaṇaparicayānnūnamābaddhamālāḥ

3.40

vān vīraśayyāṃ śritaḥ syāḥ tadā puṇyapākāt vinaṅkṣyadgarbhādhānakṣaṇaparicayāt nabhasi
ābaddhamālāḥ vidyādharyaḥ tvāṃ vṛṇate
mūrcchāmuptaṃ tridaśanihitāmlānamandāramālaṃ
tūryadhvānastanitamukharaṃ divyayānādhirūḍhaṃ
dyāmudyantaṃ sajalajaladāśaṅkayā''baddhamālāḥ
seviṣyante nayanasubhagaṃ khe bhavantaṃ balākāḥ

3.41

yogin paśyaṃstvadatuladhṛterbhaṅgahetūn payodāṃstadgambhīradhvanitamapi ca śrotumarhasyakāle
kekodgrīvāñśikhariṣu ciraṃ nartayedyanmayūrān
kartuṃ yacca prabhavati mahīmucchilīndhrāmabandhyām

3.42

paśyottastā dhavalitadiśo mandamandaṃ prayāntaḥ
dṛśyante'mī gaganamabhito mandasānāḥ svanantaḥ
baddhotkaṇṭhodvigalitamadāḥ prāvṛṣeṇyāmbudānāṃ
tacchrutvā te śravaṇasubhagaṃ garjitaṃ mānasotkāḥ

3.43

te cā'vaśyaṃ navajaladharairūnmanībhūya haṃsā
matprāmāṇyāttava jigamiṣordhāma yakṣeśvarāṇāṃ
saṅgacchante pathi jalamucāmāpatantaḥ samantāt
ākailāsādvisakisalayacchedapātheyavantaḥ

3.44

sphītotkaṇṭhāvigalitamadā mandamandāyamānā
mūkībhūtāḥ skhalitagatayo'nunmukhāssantatāśāḥ
tvāmanvete pavanapadavīmāśrayanto'nurūpāḥ
sampatsyante nabhasi bhavato rājahaṃsāḥ sahāyāḥ

3.45

anvayaḥ - sphītotkaṇṭhāvigalitamadāḥ mandamandāyamānāḥ mūkībhūtāḥ skhalitagatayaḥ anunmukhāḥ santatāśāḥ tvāṃ anu pavanapadavīṃ āśrayantaḥ anurūpāḥ ete rājahaṃsāḥ
nabhasi bhavataḥ sahāyāḥ sampatsyante
bhoktuṃ divyaśriyamanumatāṃ yātukāmo dyulokaṃ
kālakṣepāduparama raṇe maṅkṣu sannahya bhikṣo
yenā'mutra spṛhayasi dive yaśca saṃrakṣati tvāṃ
āpṛcchasva priyasakhamamuṃ tuṅgamamāliṅgya śailam

3.46

bhūyaścānusmara vidhidhuṣaḥ kāryasiddhau prayatya
prāyeṇeṣṭā mahati vidhure devatānusmṛtirnaḥ
siddhikṣetraṃ śaraṇamathavā gaccha taṃ rāmaśailaṃ
vandyaiḥ puṃsāṃ raghupatipadairaṅkitaṃ mekhalāsu

3.47

snāto dhautāmbaranivasano divyagandhānuliptaḥ
sragvī dantacchadaviracitāraktatāmbūlarāgaḥ
khaḍgī yuddhe kṛtaparikaraḥ kṣālitāgaḥparāgaḥ
kāle kāle bhavati bhavato yasya saṃyogametya

3.48

anvayaḥ- bhūyaśca kāryasiddhayai prayatyū siṣidhuṣaḥ anusmara | naḥ mahati vidhure
prāyeṇa devatānusmṛtiḥ iṣṭā | athavā kāle kāle bhavataḥ yasya saṃyogaṃ etya yuddhe
kṛtaparikaraḥ khaḍgī kṣālitāgaḥparāgaḥ snātaḥ dhautāmbaranivasanaḥ divyagandhānuliptaḥ sragvī
dantacchadaviracitāraktatāmbūlarāgaḥ bhavati taṃ puṃsāṃ vandyaiḥ raghupatipadaiḥ mekhalāsu aṅkitaṃ
siddhikṣetraṃ taṃ rāmaśailaṃ śaraṇaṃ gaccha
paścāttāpādvyuparatimaho mayyapi prītimehi
bhrātaḥ prauḍhapraṇayapulako māṃ nigūha svedorbhyām
tatte snigdhe mayaki janitā ślāghanīyā janaiḥ syāt
snehavyaktiściravirahajaṃ muñcato bāṣpamuṣṇam

3.49

prauḍhapraṇayapulakaḥ [ tvaṃ ] svadorbhyāṃ māṃ nigūha | tat ciravirahajaṃ, uṣṇaṃ bāṣpaṃ muñcataḥ
te snigdhe mayaki janitā snehavyaktiḥ janaiḥ ślāghanīyā stāt
kiṃ vā vairīndhanadahi mayi prauḍhamānastvameta—
nnābhipreyāḥ kimaparamaho no vilambena tiṣṭha
tvāmadyaivāntakamukhabilaṃ prāpayāmi tvakaṃ me
mārga mattaḥ śṛṇu kathayatastvatprayāṇānurūpaṃ

3.50

śreyomārgānna hi jinamatādaṃśi tasyaika eva
mārgo'sahādasukhaviṣadhernārakāntārako yaḥ
taṃ muktvā te śrutisukhapadaṃ vacmi yatra priyāyāḥ
sandeśaṃ me tadanu jalada śroṣyasi śravyabandham

3.51

tatrā'pyeko'nṛjurṛjurataḥ ko'pi panthāstayoryo
vakro'pi tvā nayati sukhatastaṃ śṛṇu procyamānam
nānāpuṣpadrumasumanasāṃ saurabheṇātateṣu
khinnaḥ khinnaḥ śikhariṣu padaṃ nyasya gantāsi yatra

3.52

yasminnramyāḥ kṛtakagirayaḥ sevyasānupradeśāḥ
nānāvīruddhatatisubhagāḥ puṣpaśayyācitāntāḥ
tena vrajyā tava sukhakarī, tatra yāyāḥ sukhena
kṣīṇaḥ kṣīṇaḥ parilaghupayaḥ srotasāṃ copabhujya

3.53

kāmaṃ yāyāḥ pathi nigadite kāmagatyā vimānaṃ
prītyārūḍhaḥ prathitamahimā vārivāhīva bandho
dṛṣṭodyogo nabhasi viharan khecarībhistvamuccai—
radreḥ śṛṅgaṃ harati pavanaḥ kiṃsvidityunmukhībhiḥ

3.54

mayyāmuktasphuritakavace nīlameghāyamāne
manye yuktaṃ madanukṛtaye vārivāhāyitaṃ te
medhībhūto vraja laghu tataḥ pātaśaṅkākulābhiḥ
dṛṣṭotsāhaścakitacakitaṃ mugdhasiddhāṅganābhiḥ

3.55

tasmādvidyutprasavasamaye prāpya siddhiṃ vadhūnāṃ
sadyaḥ kṛtvā samucitamado divyajīmūtarūpam
divyānbhogān samanubhavituṃ kāmacāre kāmukaḥ
sthānādasmātsarasaniculādutpatodaṅmukhaḥkham

3.56

digbhyo bibhyatkathamiva pumānbhīrukastatra gacchedullaṅghyādrīnviṣamasarito durgāmāṃśca pradeśān
tanmā rodīrvraja sunipuṇaṃ vyomamārgānusārī
daṅkanāgānāṃ pathi pariharansthūlahastāvalepān

3.57

anvayaḥ—digbhyaḥ bibhyat bhīlukaḥ pumān adrīn viṣamasaritaḥ durgamān ca
pradeśān ullaṅghya tatra kathamiva gacchet ? tat mā rodīḥ | vyomamārgānusārī (tvaṃ)
pathi diṅnāgānāṃ sthūlahastāvalepān pariharan sunipuṇaṃ vraja
prasthāne te viracitamitastoraṇaṃ nṛptamuccaiḥ
kāñcīdāma ślathitamathavā svargalakṣmyāḥ kimetat
varṇopetaṃ dhanuruta samāvirbhavatyatyudagraṃ
ratnacchāyāvyatikara iva prekṣyametatpurastāt

3.58

nūnaṃ bhūmyāntaritavisaraṃ bhogimūrdhanyaratnajyotiścakraṃ viyati kimito dṛśyate bhūmirandhrāt
prāyeṇedaṃ dinakarakarāśliṣṭameghāśritaṃ yadvalmīkāgrātprabhavati dhanuḥkhaṇḍamākhaṇḍalasya

3.59

khaḍgasyaikaṃ kathamapi dṛḍhaṃ me sahasva prahāraṃ
vakṣobhāge kuliśakaṭhine procchaladraktadhāram
vidyuddaṇḍasphuritarucinā vāridasyeva bhūyo
yena śyāmaṃ vapuratitarāṃ kāntimāpatsyate te

3.60

śaṅkorekaṃ prahṛtamathavā dhatsva śūrāgraṇīrme
picchopāgrapratatiruciraṃ yena śobhā'dhikā te
krīḍāhetorviracitatanorindranīlatviṣaḥ syādbarheṇeva sphuritarucinā gopaveṣasya viṣṇoḥ

3.61

āstāṃ tāvatpraharaṇakathā svarbayā'rjya tavā'yaṃ
mārgaḥ svarjo viyadamipateḥ prāgamuṣmātpradeśāt
jīmūtatvaṃ dadhadanugataḥ kṣetriṇāṃ dṛṣṭipātaiḥ
tvayāyattaṃ kṛṣiphalamiti bhrūvilāsānabhijñaiḥ

3.62

vidyunmālākṛtaparikaro bhāsvadindrāyudhaśrī—
rudyanmandrastanitasubhagaḥ snigdhanīlāñjanābhaḥ
śīghraṃ yāyāḥ kṛtakajalada tvatpayobindupāta—
prītisnigdhairjanapadavadhūlocanaiḥ pīyamānaḥ

3.63

dṛśyāndeśāñjhalada sakalānprekṣya siṃhāvalokāttatratyānāṃ janapadadhruvāṃ tāpamāhṛtya paścāt
prītyāsannaṃ janapadamimaṃ laṅghayālaṃ vilambya
sadyaḥsīrotkaṣaṇasurabhikṣetramāruhya mālaṃ

3.64

yadyautsukyaṃ tava janapadaprekṣaṇe dīrghakālaṃ
pratyāvṛttasvaviṣayaraterasti bhikṣo kadācit
tatpepīyasva parisaritaṃ dakṣiṇāśāṃ bhramitvā
kiñcitpaścādvraja laghugatirbhūya evottareṇa

3.65

vakṣyatyuccaiḥ pathagatipariśrāntitāntaṃ nitāntaṃ
tuṅgo'driḥ svairbahuvilasitairnirjharairāttakāntiḥ
pratyudyāto dhutataṭavanopāntadeśairmarudbhiḥ
tvāmāsārapraśamitavanopaplavaṃ sādhu mūrdhnā

3.66

anvayaḥ- bahuvilasitaiḥ svaiḥ nirjharaiḥ āttakāntiḥ, dhutataṭavanopāntadeśaiḥ
marudbhiḥ pratyudgātaḥ nitāntaṃ tuṅgaḥ adriḥ āsārapraśamitavanopadravaṃ pathāgatipariśrāntittantaṃ
tvāṃ mūrdhnā uccaiḥ sādhu vakṣyati
tvayyāsanne viralaviralān prāvṛṣeṇyodabindūn
vakṣatkrodhaṃ visṛjati tathā'pyeṣamaveśmodareṣu
siddhadvandvaṃ suratarasikaṃ prāntaparyastavīṇāṃ
vakṣyatyadhvaśramaparigataṃ sānumānāmrakūṭaḥ

3.67

tvāsuttuṅgaiḥ śikharatarubhiḥ saṅgrahīṣyatyavaśyaṃ
viśrāntyarthaṃ priyamupagataṃ so'calastuṅgavṛttiḥ
prāptaṃ kāle praṇayinamaho kartumarhatyapāśaṃ
na kṣudro'pi prathamasukṛtāpekṣayā saṃśrayāya

3.68

manye maitrīṃ gurubhiracalairvāridānāmahārthyau
yaṃ pratyete vidadhati dhṛtiṃ, tasya te bandhukṛtyaṃ
kuryādadrirbhṛśamasuhṛdo'pyuttamasnigdhavṛttiḥ
prāpte mitre bhavati vimukhaḥ kiṃ punaryastathoccaiḥ

3.69

sevyaḥ so'driḥ khacaravanitādhyāsitodagraśṛṅgaḥ
tvāṃ viśrāntyai tvarayati purā ramyasānupradeśaḥ
siddhopāsyaḥ kusumitalatāvīrudhāṃ sanniveśyaḥ
channopāntaḥ pariṇataphaladyotibhiḥ kānanāmraiḥ

3.70

kṛṣṇāhiḥ kiṃ valayitatanurmadhyamasyātiśete
kiṃ vā nīlotpalaviracitaṃ śekharaṃ bhūbhṛtaḥ syāt
ityāśaṅkāṃ janayati purā mugdhavidyādharīṇāṃ
tvayyārūḍhe śikharamacalaḥ snigdhaveṇīsavarṇe

3.71

adhyāsīnaḥ kṣaṇamiva bhavānasya śailasya kuñjaṃ
lakṣmīṃ ramyāṃ muharapaharannindranīlopalasya
khenonmukto bhubamiva gataḥ ślakṣṇanirmokakhaṇḍo
nūnṃ yāsyatyamaramithunaprekṣaṇīyāmavasthām

3.72

tvayyānīlatviṣi girirasau śekharatvaṃ dadhāne
śobhāmeṣyatyamaramithunaślāghanīyāṃ tadānīm
nānāpuṣpadrumaśabalitopatyakaḥ sotimātraṃ
madhye śyāmaḥ stana iva bhuvaḥ śeṣavistārapāṇḍuḥ

3.73

ramyaśroṇīrvikaṭadaśanāḥ prothinīrdīrghaghoṇāḥ
pīnottuṅgastanataṭabharānmandamandaṃ prayāntīḥ
grāvakṣuṇṇapraśithilanakhā vājivaktrāḥ prapaśyeḥ
tasmin sthitvā vanacaravadhūbhuktakuñje muhūrtam

3.74

tasmādadreḥ kathamapi bhavānmuktakuñjaḥ prayāyāt
ramyasthānaṃ tyajati na mano durvidhānaṃ pratīhi
kālakṣepaṃ visṛja garimālambanaṃ yāhi sadyaḥ
toyotsargadrutataragatistatparaṃ varttma tīrṇaḥ

3.75

gatvodīcīṃ bhuve iva pṛthuṃ hārayaṣṭiṃ vibhaktāṃ
vanyebhānāṃ radanahatibhirbhinnaparyantavaprām
vīnāṃ vṛndairmadhuravirutairāttatīropasevāṃ
revāṃ drakṣyasyupalaviṣame vindhyapāde viśīrṇām

3.76

tāṃ tasyādrerupataṭavanaṃ viprakīrṇapravāhāṃ
tīropāntaskhalanaviṣamodvṛttaphenāṃ samīnāṃ
paśya prītyā giritaṭagajakṣobhabhinnormimālāṃ
bhakticchedairiva viracitāṃ bhūtimaṅge gajasya

3.77

dattaṃ vanyairiva kalabhakaiḥ puṣkareṇotkṣipadbhiḥ
prāyogyaṃ te munimata ciraṃ vāsanāvāsitasya
grāvakṣuṇṇoccalitamathavā tvaṃ harervāryavārya
yasyāstiktairvanagajamadairvāsitaṃ vāntavṛṣṭiḥ

3.78

tatsvādīyaḥ surabhi śiśiraṃ prārthanīyaṃ munīnāṃ
nirjantutvādupalanipatannirjharāmbhaḥprakāśam
tasyāḥ kṣuṇṇaṃ vanakarikarāghaṭṭanairapyajasraṃ
jambūkuñjapratihatarayaṃ toyamādāya gaccheḥ

3.79

hṛtvā tasyā rasamapahatāśeṣamārgaśramastvaṃ
vyomabrajyāṃ punaravihataprakramāṃ sandadhīthāḥ
prāptasthairyaṃ sapadi jalavānapyasau yadgarīyān —
antaḥsāraṃ ghana tulayituṃ nā'nilaḥ śakṣyati tvām

3.80

mārge mārge punarapi jalānyāharestvaṃ dhunīnāṃ
yena sthemā bhavati bhavato vīra dūraṃ prayātataḥ
utsṛjyālaṃ laghimaghaṭitāṃ riktatāmedhi pūrṇo
riktaḥ sarvo bhavati hi laghuḥ pūrṇatā gauravāya

3.81

kāryālliṅgāt svayamadhigatāt kāraṇasyā'numānaṃ
rūḍhaṃ yeṣāṃ tadiyamabhimā yuktarūpeti manye
tvatsāṃnidhyaṃ yadanumimate yoṣitaḥ proṣitānāṃ
nīpaṃ dṛṣṭvā haritakapiśaṃ kesarairardharūḍhaiḥ

3.82

madhyevindhyaṃ vanabhuvamiyā yatra dṛṣṭvā śilīndhrān
adhyārūḍhānanuvanamamī parvatīyā manuṣyāḥ
tvāmāyātaṃ kalayitumalaṃ tvatpayobindupātaiḥ
āvirbhūtaprathamamukulāḥ kandalīścānukaccham

3.83

tvāmāsannaṃ sapadi pathikā jñātumarhantyakāle
śrutvā kekādhvanimanvanaṃ kekināmunmadānām
barhotkṣepaṃ naṭitamapi ca prekṣya teṣāṃ salīlaṃ
dagdhāraṇyeṣvadhikasurabhi gandhamāghrāya corvyāḥ

3.84

puṣpāmodairaviralamamī sampatanto vanānte
baddhautsukyāt sarasavidaltakandalaiścānukuñjam
dagdhāraṇyasthalaparimalaiścānukṛṣṭā yathāsvaṃ
sāraṅgāste jalalavamucaḥ sūcayiṣyanti mārgam

3.85

gambhīratvaṃ yadidamadhunā lakṣyate dhyānahetoḥ
saṅkṣobhāṇāṃ viracanaśatairapyadhṛṣyaṃ madīyaiḥ
taddṛṣṭvā'haṃ tava ghanatayā māndyamevā'tidhairyād
utpaśyāmi drutamapi sakhe matpriyārthaṃ yiyāsoḥ

3.86

bhūyaścāhaṃ navajaladharādhautasānupradeśe
nṛtyatkekidhvanimukharite svāgataṃ tanvatīva
pādyaṃ coccairvahati śirasā nirjharāmbho'bhiśaṅke
kālakṣepaṃ kakubhasurabhau parvate parvate te

3.87

niḥsaṅgo'pi vrajitumanalaṃ tatra tatra kṣitibhre
labdhātithyaḥ priya iva bhavānuhyamānaḥ śirobhiḥ
abhyudyātaistvadupagamanādunmanībhūya bhūyaḥ
śuklāpāṅgaiḥ sajala nayanaiḥ svāgatīkṛtya kekāḥ

3.88

tasyotkaṇṭhāvirutimukharasyotpatiṣṇoḥ kathañcit
pratyāsannatvadupagamanasyā'ntarārdrasvabhāve
snehavyaktiṃ tvayi ghanayataḥ kekivṛndasya manye
pratyudghātaḥ kathamapi bhavāngantumāśu vyavasyet

3.89

vindhyopāntāttava gatavato nā'tidūre daśārṇāḥ
ramyārāmā nayanaviṣaye sampattiṣyanti sadyaḥ
tvatsānnidhyāt kaluṣitapayaḥpūrṇaśāleyavaprāḥ
pāṇḍucchāyopavanavṛtayaḥ ketakaiḥ sūcibhinnaiḥ

3.90

teṣāmāviṣkṛtajalalave tvayyupāsannavṛttau
sīmoddeśā nayanasubhagāḥ sāmisaṃrūḍhasasyāḥ
sañjāyerannavaparikarā mūkapuṃskokilāśca
nīḍārambhairgṛhabalibhujāmākulagrāmacaityāḥ

3.21-2

anvayaḥ— upāsanavṛttau tvayi āviṣkṛtajalalave teṣāṃ sīmoddeśāḥ sāmisaṃrūḍhasasyāḥ mūkapuṃskokilāḥ gṛhavalibhujāṃ nīḍārambhaiḥ ākulagrāmacaityāḥ ca nayanasubhagāḥ
navaparikarāḥ sañjāyerana
bhūyasteṣāmupavanabhuvastuṅgaśākhāgraghṛṣṭavyomotsaṅgairrnijataruvarairāttaśobhāḥ phalāḍhyāḥ
sampadyeranvividhavihagairākulā nīḍakṛdbhiḥ
tvayyāsanne pariṇataphalaśyāmajambūvanāntāḥ

3.92

itthamabhyarṇe bhavati vilasadvidyududdāmahāse
muktāsāraprakaṭitarave kekināmunmadānām
nṛtyārambhaṃ ghaṭayati muhurnūnamudbhūtapaṅkāḥ
sampatsyante katipayadinasthāyihaṃsā daśārṇāḥ

3.93

gatvā pathyeḥ pavanavicalatketuhastairabhīkṣṇaṃ
dūrāduccairbhavanaśikharairāhvayantīmiva tvām
sālodagrāṃ śriyamiva bhuvo rūpiṇīṃ nābhibhūtāṃ
teṣāṃ dikṣu prathitavidiśālakṣaṇāṃ rājadhānīm

3.94

saudhotsaṅge kṣaṇamupaniṣattṛṣṇa tūṣṇīṃ niṣaṇṇo
jālodgīrṇaiḥ surabhitatanurdhūpadhūmairmanojñaiḥ
vārastrīṇāṃ nidhuvanaratiṃ prekṣamāṇastvamenāṃ
gatvā sadyaḥ phalamapi mahatkāmakatvasya labdhā

3.95

viśrāntiste subhaga vipulā tatra yātasya manye
kahlārāṅkaṃ surabhi śiśiraṃ svacchamutphullapadmam
vātākīrṇaiḥ kuvalayadalairvāsitaṃ dīrghikāmbhaḥ
tīropāntastanitasubhagaṃ pāsyasi svādu yanna

3.96

vātākīrṇaiḥ kuvalayadalaiḥ vāsitaṃ svādu dīrghīkāmbhaḥ tīropāntastanitasubhagaṃ pāsyasi
tatra yātasya te vipulā viśrāntiḥ (iti) manye
pātavyaṃ te rasika surasaṃ prāṇayātrāniimattaṃ
tasyāṃ līlāsphuritaśapharāghaṭṭanairāttapaṅkam
rodhaḥprānte vihagakalabhairbaddhaḍiṇḍīrapiṇḍaṃ
sabhrūbhaṅgaṃ mukhamiva payo vetravatyāścalormi

3.97

pītvā tasyāṃ salilamamalaṃ jīvikāṃkṛtya kiñcit
nītvā'hastvaṃ kacidanumate harmyapṛṣṭhe niṣaṇṇaḥ
dṛṣṭvā dṛśyaṃ vilasitamado nāgarāṇāṃ dinānte
nīcairākhyaṃ girimadhivasestatra viśrāntihetoḥ

3.98

tvaṃ sevethāḥ śikhariṇamamuṃ tāṃ niśāṃ muktaśaṅko
vidyuddāmasphuritarucibhardīpikādyotitāśaḥ
siddhastrīṇāṃ ratiparimalairvāsitādhityakāntaṃ
tvatsamparkātpulakitamiva prauḍhapuṣpaiḥ kadambaiḥ

3.99

so'sāvadrirbhavatu nitarāṃ prītaye te samagragrāvopāgrairgrahagaṇamivopagrahītuṃ khamudyan
bhogodrekaṃ kathayati latāveśmakaiḥ sopahāraiḥ
yaḥ paṇyastrīratiparimalodgāribhirnāgarāṇām

3.100

premā'muṣmiṃstava samucitaṃ viddhi śaile śilāgraiḥ
vyomotsaṅgaṃ parimṛjati vā puṣpaśayyācitāntaiḥ
srastasragbhirnidhuvanavidhau krīḍatāṃ dampatīnāṃ
uddāmāni prathayati śilāveśmabhiryauvanāni

3.101

ramyotsaṅge śikharanipatannirjharārāvahṛdye
paryārūḍhadrumaparigatopatyake tatra śaile
viśrāntaḥ santraja vananadītīrajānāṃ niṣiñcannudyānānāṃ navajalakaṇairyūthikājālakāni

3.102

adhyārūḍhe tapati tapane puṣpagulmāvakīrṇāṃ
tasyāstīrakṣitimatipaternātivegāddayālaḥ
gaṇḍasvedāpanayanarujāklāntakarṇotpalānāṃ
chāyādānātkṣaṇaparicitaḥ puṣpalāvīmukhānām

3.103

vakro'pyadhvā jagati sa mato yatra lābho'styapūrvo
yātuṃ śakyaṃ nanu vanapathāt kāsikāgrārjunantāt
vakraḥ panthā yadapi bhavataḥ prasthitasyottarāśāṃ
saudhotsaṅgapraṇayavimukho mā sma bhūrujjayinyāḥ

3.104

jaitrairbāṇaiḥ kusumadhanuṣo dūrapātairamoghaiḥ
marmāvidbhirdṛḍhaparicitabhrūlatākṛṣṭimūktaiḥ
vidyuddāmasphuritacakitairyatra paurāṅganānāṃ
lolāpāṅgairyadi na ramase locanairvañcitaḥ syāḥ

3.105

srota: paśyan vraja pathi luṭhanmīnalolāyatākṣyāḥ
nirvinyyāyāḥ kimapi kimapi vyañjitākūtavṛttiḥ
vīcikṣobhastanitavihagaśreṇikāñcīguṇāyāḥ
saṃsarpantyāḥ skhalitasubhagaṃ darśitāvartanābheḥ

3.106

tvayyautsukyaṃ sphuṭamiva vinā'pyakṣarairvyañjayantyāḥ
kiñcillajjāvalitamiva sandarśitāptāgamāyāḥ
-nirvvindhyāyāḥ pathi bhava rasābhyantaraḥ sannipatya
strīṇāmādyaṃ praṇayavacanaṃ vibhramo hi priyepu

3.307

haṃsaśreṇīkalavirutibhistvāmivopāhvayantī
dṛṣṭā mārge śithilavasanevāṅganā dṛśyate te
veṇībhūtapratanukalilā tāmatītasya sindhuḥ
pāṇḍucchāyātaṭaruhatarubhraṃśibhirjīrṇaparṇaiḥ

3.108

kṣāmā''pāṇḍuḥ pratanusalilā veṇikāṃ dhārayantī
haṃsasvānairiva vidadhatī prārthanācāṭumeṣā
saubhāgyaṃ te subhaga ! virahāvasthayā vyañjayantī
kārśyaṃ yena tyajati vidhinā sa tvayaivopapādyaḥ

3.109

anvayaḥ— he subhaga ! kṣāmā āpāṇḍuḥ pratanusalilā veṇikāṃ dhārayantī
haṃsasvānaiḥ prārthanācāṭuṃ vidadhatī iva virahāvasthayā te saubhāgyaṃ vyañjayantī eṣā yena
vidhinā kārśyaṃ tyajati saḥ tvayā eva upapādyaḥ
satyapyevaṃ pathi bahuvidhe saṃvidhānānuṣaṅge
mukhyasvārthapratihatibhayādāśu gatvā'dhvaśeṣam
prāpyāvantīnudayanakathākovidagrāmavṛddhān
pūrvoddiṣṭāmupasara purīṃ śrīviśālāṃ viśālām

3.110

vyāvarṇyālaṃ bhuvanamahitāṃ tāṃ purīmuttamarddhiṃ
lakṣmyāḥ śaśvannivasanabhuvaṃ sampadā mekasūtim
svalpībhūte sucaritaphale svargiṇāṃ gāṃ gatānāṃ
śeṣaiḥ puṇyaiḥ hṛtamiva divaḥ kāntimatkhaṇḍamekam

3.111

yasyāmuccairupavanatarūnnāmayanmātariśvā
vīvikṣobhādadhikaśiśiraḥ sañcaratyarkaṇaudhaiḥ
dīrghīkurvanpaṭu madakalaṃ kūjitaṃ sārasānāṃ
pratyūṣeṣu sphuṭitakamalāmodamaitrīkaṣāyaḥ

3.312

kallolāntarvalanaśiśiraḥ śīkarāsāravāhī
dhūtodyāno madamadhulihāṃ vyañjayan siñjitāni
yatra strīṇāṃ harati surataglānimaṅgānukūlaḥ
śiprāvātaḥ priyatama iva prārthanācāṭukāraḥ

3.113

tīkṣṇasyā'reḥ sa kila kalahe yuddhaśauṇḍo muruṇḍaḥ
pradyotasya priya ! duhitaraṃ vatsarājo'tra jahe
haimaṃ tāladrumabhavanamabhūdatra tasyaiva rājñaḥ
hāsālāpairiti ramayati strījano yatra bālān

3.114

śailaṃ śailapramitavapuṣā pīḍayannunmadiṣṇūn
nighnan vyālān kupitasamavartiva medhaṃ marudvat
atrodbhrāntaḥ kila nalagiriḥ stambhamutpāṭya darpādityāgantūn ramayati jano yatra bandhūnabhijñaḥ

3.15-2

(tasmin) atra (pradeśe) tasya eva rājñaḥ haimaṃ tāladrumavanaṃ abhūt' iti, 'śailapratimavapuṣā śailaṃ pīḍayan' meghaṃ marudvat unmadiṣṇūn vyālān kupitasamavartī iva nighnan
nalagiriḥ darpāt stambhaṃ utpāṭya atra utkrāntaḥ kila' iti (ca) yatra abhijñaḥ
janaḥ āgantūn bandhūn ramayati
yasyāṃ bibhratyavanippathā ratnarāśīnudagrān
śūrponmeyāñjaladhaya ivāpītatoyā yugānte
hārāṃstārāṃstaralaguṭikānkoṭiśaḥ śaṅkhaśuktīḥ
śaṣpaśyāmānmarakatamaṇīnunmayūkhaprarohān

3.116

bhūyo nānābharaṇaracanāyogyaratnapravekāñjyotirlekhāracitarucimacchakracāpānukārān
dṛṣṭvā yasyāṃ vipaṇiracitānvidrumāṇāṃ ca bhaṅgān
saṃlakṣyante salilanidhayastoyamātrāvaśeṣāḥ

3.118

viśramyoccairvalabhiṣu purīṃ prāpya tāmuttamāddhiṃ
svargāvāsapraṇayamurarīkṛtya saudhaistathā'syāḥ
jālodgīrṇairupacitavapuḥ keśasaṃskāradhūpairbandhuprītyā bhavanaśikhibhirdattanṛttopahāraḥ

3.118-2

svaḥsaudheṣu praṇayamacirātsaṃhāriṣyatyavaśyaṃ
mandrātodyadhvaniṣu satatārebdhasaṅgītakeṣu
harmyeṣvasyāḥ kusumaṃsurabhiṣvadhvakhinnārntarātmā
nītvā khedaṃ lalitavanitāpādarāgāṅkiteṣu

Linked texts (6)