Parshvabhyudaya 5: atha tṛtīyaḥ sargaḥ
Pārśvābhyudaya 5
- Language
- Sanskrit
Contents
atha tṛtīyaḥ sargaḥ
5.1
vegādantarbhavavalabheḥ sampraviṣṭāḥ kathañcit
sūkṣmībhūtāḥ suratarasikau dampatī tatra dṛṣṭvā
śaṅkāspṛṣṭā iva jalamucastvādṛśā yatra jālairdhūmodgārānukṛtinipuṇā jarjarā niṣpatanti
5.2
strībhiḥ sārdhaṃ kanakakadalīṣaṇḍabhājāmupānte
krīḍādrīṇāṃ nidhimugadhipā yatra dīvyantyabhīkṣṇaṃ
mandākinyāḥ salilaśiśiraiḥ sevyamānā marudbhiḥ
mandārāṇāṃ taṭavanaruhāṃ chāyayā vāritoṣṇāḥ
5.3
saundaryasya prathamakalikāṃ strīmayīṃ sṛṣṭimanyāṃ
vyātanvānā jayakadalikā mīnaketorjigīṣoḥ
anveṣṭavyaiḥ kanakasikatāmuṣṭinikṣepagūḍhaiḥ
saṅkrīḍante maṇibhiramaraprārthitā yatra kanyāḥ
5.4
iṣṭān kāmānupanayati yaḥ prāktanaṃ puṇyapākaṃ
taṃ śaṃsanti sphuṭamanucarā rājarājasya tṛptāḥ
akṣayyāntarbhavananidhayaḥ pratyahaṃ raktakaṇṭhairudgāyadbhirdhanapatiyaśaḥ kinnarairatra sārdham
5.5
yasyāṃ mandrānakapaṭuravairbodhitā vittabharturbhṛtyā bhṛṅgaiḥ samamupahitaprītayaḥ kāmadāyi
vaibhrājākhyaṃ vibudhavanitāvāramukhyāsahāyāḥ
baddhālāpā bahirupavanaṃ kāmino nirviśanti
5.6
yasmin kalpadrumaparikaraḥ sarvalokopabhogyānniśanbhogānsukṛtini jane śaśphalānpamphulīti
vāsaścitraṃ madhu nayanayorvibhramādeśadakṣaṃ
puṣpodbhedaṃ saha kisalayairbhūṣaṇānāṃ vikalpam
5.7
rucyāhāraṃ rasamabhimataṃ sragvikalpaṃ vipañcīmāhāryāṇi svaruciracitānyaṃśukānyaṅgarāgam
lākṣārāgaṃ caraṇakamalanyāsayogyaṃ ca yasmin
ekaḥ sūte sakalamabalāmaṇḍanaṃ kalpavṛkṣaḥ
5.8
bhūmiṃ spṛṣṭuṃ drutamukhakhurā gāhamānā ivā'mī
patraśyāmā dinakarahayaspardhino yatra vāhāḥ
mandākrāntā digibhaviśubhaiḥ spardhamānā ivoccaiḥ
śailodagrāstvamiva kariṇo vṛṣṭimantaḥ prabhedāt
5.9
manye te'pi smaraparavaśāḥ kāminīdṛṣṭibāṇairjāyerannte tvamiva munayo dhīdhanā yatra ke'mī
yodhāgraṇyaḥ pratidaśamukhaṃ saṃyuge tasthivāṃsaḥ
pratyādiṣṭābharaṇarucayaścandrahāsavraṇāṅkaiḥ
5.10
kāmasyaivaṃ prajananubhuvaṃ tāṃ purīṃ paśya gatvā
mithyā loko vadati jaḍadhīrnanvidaṃ lokamūḍham
matvā devaṃ dhanapatisakhaṃ yatra sākṣādvasantaṃ
prāyaścāpaṃ na vahati bhayānmanmathaḥ ṣaṭpadajyam
5.11
syādvā satyaṃ kukaviracitaṃ kāvyadharmānurodhāt
satyapyevaṃ sakalamuditaṃ jāghaṭītyeva yasmāt
sabhrūbhaṅgaprahitanayanaiḥ kāmilakṣyeṣvamoghaistasyā''rambhaścaturavanitāvibhramaireva siddhaḥ
5.12
syādārekā bahunigaditaṃ kastavedaṃ pratīyāt
sadvāsadvā taditi nanu bhoḥ pratyayaṃ te karomi
tatrāgāraṃ dhanapatigṛhāduttareṇāsmadīyaṃ
dūrālakṣyaṃ surapatidhanuścāruṇā toraṇena
5.13
puṣpodgandhirmṛdukisalayo bhṛṅgasaṅgītahāreī
sāndracchāyaḥ saliladharaṇopāntapustaiṇaśāvaḥ
yasyodyāne kṛtakatanayo varddhitaḥ kāntayā me
hastaprāpyastabakanamito bālamandāravṛkṣaḥ
5.14
nā'haṃ daityo na khalu divijaḥ kinnaraḥ pannago vā
vāstavyo'haṃ dhanadanagare guhyako'yaṃ madīyā
vāpī cā'sminmarakataśilābaddhasopānamārgā
haimaiḥ sphītā vikacaka malairdīrghavaiūryanālaiḥ
5.15
tāṃ jānīyāḥ kamalarajasā dhvastatāpāṃ tatāpāṃ
matpuṇyānāṃ sṛtimiva satīṃ vāpikāṃ vistṛtormim
tasyāstoye kṛtavasatayo mānasaṃ sannnikṛṣṭaṃ
nādhyāsyanti vyapagataśucastvāmapi prekṣya haṃsāḥ
5.16
anyaccāsminnupavanaghane madrṛhopāntadeśe
syādākhyeyaṃ mayaki sutarāṃ pratyayo yena te syāt
tasyāstīre vihitaśikharaḥ peśalairindranīlaiḥ
krīḍāśailaḥ kanakakadalīveṣṭanaprekṣaṇīyaḥ
5.17
ratyādhāro ratikara ivotuṅgamūrtirvinīlaḥ
śailo mūle kanakaparidhirme mano'dyā'nuśāsat
madgehinyā priya iti sakhe cetasā kātareṇa
prekṣyopāntasphuritataḍitaṃ tvāṃ tameva smarāmi
5.18
tanme vākyādapagatabhayastvaṃ vyavasyā''tmanīnaṃ
tīrthe dhvāhkṣa sthitamapanudanmyaḥ sthirātmā madukte
tatraivā''ste tava ca dayitā lapsyate labdhajanmā
tanvī śyāmā śikharidaśanā pakvabimbādharoṣṭhī
5.19
yasyā hetostava ca mama ca prāgbhave'bhūdvirodhaḥ
tatrotpannā nivasati satī sā'dhunā kinnarāṇām
dṛṣṭā saumyaṃ sajalanayanā tvāṃ smarantī smarārtā
madhye kṣāma| cakitahariṇīprekṣaṇā nimnanābhiḥ
5.20
bhavantaṃ smarantī smṛtiviṣayatāṃ nayantī sā vasundharācarī kinnarī sajalanayanā aśrujalāvilanayanā dṛṣṭā mayā vilokitā
dṛṣṭā bhūyaḥ smaraparavaśā candrakāntopānte
dhyāyantī tvāṃ sahasahacaraṃ sandidṛkṣurlikhitvā
yāntī tasmānnayanasalilairdṛṣṭimārge niruddhe
śroṇibhārādalasagamanā stokanamrā stanāmyām
5.21
kāmāvasthāmiti bahutithīṃ dhārayantī tvayā'sau
jñeyā sākṣādratiriva manohāriṇī tatra gatvā
nānāveṣe bahuvilasite kinnarastrīsamāje
yā tatra syādyuvativiṣayā sṛṣṭirādyeva dhātuḥ
5.22
sādhvīṃ citte vidhiniyamitāmanyapauṃsne nirāśāṃ
kanyāvasthāṃ tvadupagamane baddhakāmāṃ sakhīnām
bhrāturvākyātpraṇayavivaśāṃ tvaṃ vitarkyānyathā'laṃ
tāṃ jānīyāḥ parimitakathāṃ jīvitaṃ me dvitīyam
5.23
sakhyānītaiḥ sarasakadalīgarbhapatropavījyaiḥ
labdhāśvāsāṃ kimapi kimapi mliṣṭavarṇaṃ lapantīm
śīrṇaprāyāṃ virahavidhurāmāvayorbaddhasāmyāddūrībhūte mayi sahacare cakravākīmivaikām
5.24
mayyāyāte karakisalayanyastavaktrendumugdhā
tvāmevāhaniśamabhimanāścintayantī viyogāta
yātā nūnaṃ bata tava daśāmāśu martavyaśeṣāṃ
gāḍhotkaṇṭhāguruṣu divaseṣveṣu gacchatsu bālā
5.25
tasyāḥ pīnastanataṭabharātsāminnamrāgrabhāgā
niśvāsoṣṇapradavitamukhāmbhojakāntirvirūkṣā
cintāveśāttanurapacitā sālasāpāṅgavīkṣā
jātā manye śiśiramathitā padminīvānyarūpā
5.26
kāntiḥ, cintāveśāt apacitā, sālasāpāṅgavīkṣā virūkṣā tasyāḥ tanuḥ śiśiramathitā padminī iva anyarūpā jātā ( bhavet iti ) manye
nidrāpāyādrajaniṣu muhustāvakaṃ samprayogaṃ
didhyāsoḥ syādvadanamaparaṃ tvindubimbānukāri
nūnaṃ tasyāḥ prabalaruditocchūnanetraṃ bahūnāṃ
niḥśvāsānāmaśiśiratayā bhinnavarṇādharoṣṭham
5.27
tvāṃ dhyāyantyā virahaśayanābhogamuktākhilāṅgyāḥ
śaṅke tasyā mṛdutalamavaṣṭabhya gaṇḍopadhānam
hastanyastaṃ mukhamasakalavyakti lambālakatvā—
dindordainyaṃ tvadupasaraṇakliṣṭakānterbibharti
5.28
tasyāḥ pīḍāṃ rahayitumalaṃ tau ca manye mṛgākṣyāḥ
madgehinyāḥ saha sahacarī sevate yau dvitīyā
raktāśokaścalakisalayaḥ kesaraścātra kāntaḥ
pratyāsannau kurabakavṛtermādhavīmaṇḍapasya
5.29
kāmasyaikaṃ prasavabhavanaṃ viddhi tau manniveśe
madgehinyā viracitatalau sevanīyau priyāyāḥ
ekaḥ sakhyāstava saha mayā vāmapādābhilāṣī
kāṅkṣatyanyo vadanamadirāṃ dohadacchadmanāsyāḥ
5.30
mūlaṃ voccairmanasi nihitaṃ lakṣyate tvadviyogāstasyā sadyādhyavasitamṛterbarhīṇādhiṣṭhitāgrā
tanmadhye ca sphaṭikaphalakā kāñcanī vāsayaṣṭirmūle baddhā maṇibhiranātiprauḍhavaṃśaprakāśaiḥ
5.31
nihitaṃ adhyavasitamṛteḥ mūlaṃ vā sā anatiprauḍhavaṃśaprakāśaiḥ maṇibhiḥ mūle baddhā, barhiṇā
adhiṣṭhitāgrā sphaṭikaphalakā kāñcanī vāsayaṣṭiḥ lakṣyate
tāṃ kāminyaḥ kusumadhanuṣo vaijayantīmivaikāṃ
matvārcanti pravalaruditā sāpi sādhvī tvadāptyai
tālaiḥ śiñjāvalayasubhagaiḥ kāntayā nartito me
yāmadhyāste divasavigame nīlakaṇṭhaḥ suhṛdvaḥ
5.32
prītistasyā mama ca yuvaternirvivekā; tato'haṃ
jānāmyenāṃ vyasanapatitāṃ madgṛhe; taccaro'ham
ebhiḥ sādho hṛdayanihitairlakṣaṇairlakṣayethāḥ
dvāropānte likhitavapuṣau śaṅkhapadmau ca dṛṣṭvā
5.33
tasyā duḥkhapraśamanavidhau vyāpṛte matkalatre
mūkībhūte'pyanucarajane mandamandāyamāne
kṣāmacchāyaṃ bhavanamadhunā madviyogena nūnaṃ
sūryāpāye na khalu kamalaṃ puṣyati svāmabhirūpām
5.34
paśyāmuṣyāmupavanabhuvi preyasīṃ tāṃ dadhānāmādhiṃ tvatto virahavidhurāṃ madvacaḥpratyayena
gatvā sadyaḥ kalabhatanutāṃ śīghrasampātahetoḥ
krīḍāśaile prathamakathite ramyasānau niṣaṇṇaḥ
5.35
no cedantargṛhamdhivasetsā daśāmudvahantī
gūḍhaṃ draṣṭuṃ samabhilaṣitāṃ tāṃ tadā tatstha eva
arhasyantarbhavanpatitāṃ kartumalpalpabhāsaṃ
khadyotālīvilasitanimāṃ vidyudunmeṣadṛṣṭim
5.36
āloke te nipatati purā sā balivyākulā vā
tvatsamprāptyai vihitaniyamān devatābhyo bhajantī
buddhyārūḍhaṃ ciraparicitaṃ tvadgataṃ jñātapūrvaṃ
matsādṛśyaṃ virahatanu vā bhāvagamyaṃ likhantī
5.37
ālikhyā'to bhavadanukṛtiṃ cakṣurunmīlya kṛcchrātpaśyantī vā sajalanayanaṃ, prāktanīṃ manyamānā
pṛcchantī vā madhuravacanaṃ sārikāṃ pañjarasthāṃ
kaccidbhartuḥ smarasi rasike tvaṃ hi tasya priyeti
5.38
utsaṅge vā malinavasane saumya nikṣipya vīṇāṃ
gāḍhotkaṇṭhaṃ karuṇavirutaṃ vipralāpāyamānam
madgotrāṅkaṃ viracitapadaṃ geyamudgātukāmā
tvāmuddiśya pracaladalakaṃ mūrcchanāṃ bhāvayantī
5.39
tantrīrādrām̐ nayanasalilaiḥ sārayitvā kathañcit
svāṅgulyagraiḥ kusumamṛdubhirvallakīmāspṛśantī
dhyāyaṃ dhyāyaṃ tvadupagamanaṃ śūnyacintānukaṇṭhī
bhūyo bhūyaḥ svayamapi kṛtāṃ mūrcchanāṃ vismarantī
5.40
śeṣānmāsānvirahadivasañsthāpitāsyā'vadhervā
janmāntaratve'pyadhigatimitān devabhāvānubhāvāt
vinyasyantī bhuvi gaṇanayā dehalīmuktapuṣpaiḥ
smṛtyārūḍhān sphuṭayitumiva svātmano mṛtyusandhan
5.41
buddhyādhyāsāt svapana iva vispaṣṭabhūyaṃ tvayā'mā
saṃbhogaṃ vā hṛdayaracitārambhamāsvādayantī
mūrcchāsuptā sabhayamathavā''śvāsyamānā sakhībhiḥ
prāyeṇaite ramaṇaviraheṣvaṅganānāṃ vinodāḥ
5.41.p1
[ ṣaḍbhiḥ kulakam ]
5.42
vipralāpādyamānaṃ viracitapadaṃ geyaṃ madgotrāṅkaṃ tvāṃ uddiśya udgātukāmā mūrcchanāṃ pracaladalakaṃ
bhāvayantī, kusumamṛdubhiḥ svāṅgasaṅgyagre nayanasalilaiḥ ārdrāḥ tantrīḥ kathañcit sārayitvā
vallakīṃ āspṛśantī, tadupagamanaṃ dhyāyaṃ dhyāyaṃ śūnyacintānukaṇṭhī svayaṃ kṛtāṃ api
mūrcchanāṃ bhūyaḥ bhūyaḥ vismarantī, devabhāvānubhāvāt janmāntatve api adhigatiṃ itān
virahadivasasthāpitasya avadheḥ śeṣān māsān smṛtyārūḍhān svātmanaḥ mṛtyusandhīn sphuṭamitaṃ iva dehalīmuktapuṣpaiḥ gaṇanayā bhuvi vinyasyantī vā, svapne hṛdayacitārambhaṃ sambhogaṃ
buddhyādhyāsāt tvayā amā vispaṣṭabhūyaṃ iva āsvādayantī vā, athavā mūrcchāsuptā
sakhībhiḥ sambhayaṃ āśvāsyamānā purā te āloke nipatati | ramaṇaviraheṣu aṅganānāṃ
prāyeṇa ete vinodāḥ
sakhyālāpaiḥ sukhavirutibhistadvinodaistathā'nyaiḥ
savyāpārāmahani na tathā pīḍayedviprayogaḥ
svāpāpāyāddhṛdayanihitaṃ tvāmajasraṃ smarantī
śaṅke rātrau gurutaraśucaṃ nirvinodāṃ sakhīṃ te
5.43
evamprāyaistvayi subhagatāṃ vyañjayadbhirvyarthaimatsandeśaiḥ sukhayitumataḥ paśya sādhvīṃ niśīthe
paryastāṅgīṃ kusumaśayane nissukhāmādhirūḍhāṃ
tāmannidrāmavaniśayanāṃ sajhavātāyanasthaḥ
5.44
citranyastāmiva savapuṣaṃ manmathīyāmavasthāmādhikṣāmāṃ, virahaśayane sanniṣaṇṇaikapārśvām
tāpāpāstyai hṛdayanihitāṃ hārayaṣṭiṃ dadhānāṃ,
prācīmūle tanumiva kalāmātraśeṣāṃ himāṃśoḥ
5.45
matkāminyā praṇayarasikaiḥ sannidhau tvatpriyāyā
nītā rātriḥ kṣaṇamiva mayā sārdhamicchāratairyā
nidrādvidbhirmuhurupacitaiḥ pakṣmarudbhirgaladbhistāmevoṣṇairvirahamahatīmaśrubhiryāpayantīm
5.46
antastāpaṃ prapiśunayatā svaṃ kavoṣṇena bhūyo
niḥśvāsenā'dharakisalayakleśinā vikṣipantīm
śuddhasnānāt paruṣamalakaṃ nūnamāgaṇḍalambaṃ
śliṣṭaṃ vā hariṇaracitaṃ lāñchanaṃ tanmukhendoḥ
5.47
madviśleṣādupahitaśuco dūradeśasthitasya
prāṇeśasya svayamamucitānaṅgabādhasya jātu
matsaṃyogaḥ kathamupanemet svapnajo'pīti nidrāmākāṅkṣantīṃ nayanasalilotpīḍaruddhāvakāśām
5.48
ādye baddhā virahadivase yā śikhā dāma hitvā
janmanyasmādavyavahitatare veṇikā smaryamāṇā
śāpasyā'nte vigalitaśucā tāṃ mayodveṣṭanīyāṃ
svāṃ nindantīṃ virahavapuṣāṃ saṅgabhaṃ vā vihāya
5.49
tāṃ vaktrendugrasanarasikāṃ rāhumūrtiṃ śritāṃ vā,
vyomacchāyāṃ madanaśikhino dhūmayaṣṭīyamānām
sparśakliṣṭāmayamitanakhenāsakṛtsārayantīṃ
gaṇḍābhogātkaṭhinaviṣamāmekaveṇīṃ kareṇa
5.50
pādānindoramṛtaśiśirājālamārgapraviṣṭānniṣṭānbandhūniva mṛgayituṃ saṃśritān saṅgrahītum
pūrvaprītyā gatamabhimukhaṃ sannivṛttaṃ tathaiva
pratyāhṛtya svanayanayugaṃ cetasā dhūyamānam
5.51
bhūyobhūyaḥ śiśirakiraṇe svānkarāñjālamārgerātanvāne punarapi gatābhyāgataiḥ kliśyamānam
khedāśrukṣoḥ salilagurubhiḥ pakṣmabhiśchādayantīṃ
sāmrehṇīva sthalakamalinīṃ prabuddhāṃ nasuptām
5.51.p1
[ navabhiḥ kulakam | ]
5.52
udveganīyāṃ nindantīṃ; vaktrendugrasanarasikāṃ bhitāṃ rāhūmūrti vā, vyomacchāyāṃ, madanaśikhinaḥ dhūmayaṣṭīyamānāṃ, sparśakliṣṭāṃ, kaṭhinaviṣamāṃ tāṃ ekaveṇīṃ ayamitanakhena
kareṇa gaṇḍābhogāt asakṛt sārayantīṃ; saṃśritān iṣṭān bandhūn mṛgayituṃ iva
jālamārgapraviṣṭān amṛtaśiśirān indoḥ pādān pūrvaprītyā saṅgagrahītuṃ abhimukhaṃ gataṃ
tathaiva nivṛttaṃ sat svanayanayugaṃ pratyāhṛtya cetasā dhrūyamānāṃ, śiśirakiraṇe svān
karān jālamārgaiḥ bhūyobhūyaḥ ātanvāne gatābhyāgataiḥ khedāt punaḥ api kliśyamānaṃ
cakṣuḥ salilagurubhiḥ pakṣmabhiḥ chādayantīṃ [ ataḥ eva ] sābhre ahni sthalakamalinīṃ
iva naprabuddhāṃ nasuptāṃ tāṃ sādhvīṃ evamprāyaiḥ tvayi subhagatāṃ vyañjayadbhiḥ yathārthaiḥ
matsandeśaiḥ sukhayituṃ niśīthe sannavātāyanasthaḥ paśya
sā sannyastābharaṇamabalā pelavaṃ dhārayantī
vītāhārā nayanasalilairāplutāpāṇḍugaṇḍam
śayyotsaṅge nihitamasakṛdduḥkhaduḥkhena gātraṃ
tvāmapyantarvicalitadhṛtiṃ tāṃ daśāṃ netumarhet
5.53
śayyopānte bhṛśamapasukhā matsyalolaṃ lulantī
baddhotkampaśvasitavivaśā kāmapātrāyitā sā
tvāmapyasraṃ navajalamayaṃ mocayiṣyatyavaśyaṃ
prāyaḥ sarvo bhavati karuṇāvṛttirārdrāntarātmā
5.54
bandhuprītiṃ gurujana ivādṛtya kāntādvitīyai
ja ne sakhyāstava mayi manaḥ sambhṛtasnehamasmāt
saṃvāsācca vyatikaramimaṃ tattvato vedmi tasmāditthaṃbhūtāṃ prathamavirahe tāmahaṃ tarkayāmi
5.55
tanme satyaṃ sakalamuditaṃ niśvinu svārthasiddhryai
snigdhāṃ vṛttiṃ manasi ghaṭayan yena sādhyānuviddham
vācālaṃ māṃ na khalu subhagammanyabhāvaḥ karoti
pratyakṣaṃ te nikhilamacirāddhātaruktaṃ mayā yat
5.56
bhūyaḥ prītyai bhavatu sudatī sā madājñākṛtaste
snigdhaṃ cakṣustvayi nidadhatī dṛṣṭamātre purā yat
ruddhāpāṅgaprasaramalakairañjanasnehaśūnyaṃ
pratyādeśādapi ca madhuno vismṛtabhrūvilāsam
5.57
matprāmāṇyādasunirasane niścitātmā tvamenāṃ
bhoktūṃ yāyā dhanadanagarīṃ tatpramāṇāya sadyaḥ
tvayyāsanne nayanamuparispandi śaṅke mṛgākṣyā
mīnakṣobhāccalakuvalayaśrītulāmeṣyatīti
Linked texts (7)
- Critical edition (S. K. De) — Sanskrit
- Meghadūta (Vikrama) — Vikrama, Sanskrit
- Meghadūtasamasyālekha — Meghavijaya, Sanskrit
- Śīladūtakāvya — Cāritrasundara, Sanskrit
- Tarkakaumudī — Laugākṣi Bhāskara 1600, Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
- Alaṅkāramahodadhi — Narendraprabha, Sanskrit