Pramāṇa · Search · About · API

Yashastilaka 3.166

Yaśastilakacandrikā 3.166

Language
Sanskrit

3.166.1

manuṣyalokaḥ putreṇaiva jayyo nānyena | karmaṇā pitṛlokaḥ, vidyayā devalokastrailokyānā śreṣṭhastasmādvidyāṃ praśaṃsanti | he tāta, idānīmadhunā tamantareṇa putraṃ vinā ko nāma | nāmeti saṃbhāvanāyām | para anyastapaḥprārambhāvasaraḥ| kathaṃbhūtastapaḥprārambhāvasaraḥ | niḥśreyasadhāma nirvāṇasthānam | he tāta, putrādaparo dharmo'pi na samasti na samyagvarttate | kathaṃbhūtātputrāt | svakīyavaṃśābhivṛddhikṣetrāt nijānvayavaṃśavṛkṣābhivardhanabhūmisthānāt | yato yasmātkāraṇāt śāstrakṛto vyāsavālmīkiprāśavatkyapārāśarādayo vidvāṃso janmāntarasaṃgamātpunarbhavasaṃgateryaḥ pumāṃsaṃ trāyate rakṣati taṃ putraṃ nirvarṇayanti | kathaṃbhūtaṃ pumāṃsam | prasādhitāramīyānvayodayamīmāṃsam | prasādhitā samyagjñātā ātmīyasya nijasya anvayasya kulasya udayasya mīmāṃsā vicāraṇā yena puṃsā sa tayā tam | kathaṃbhūtājjanmāntarasaṃgamāt | durīhitāgamāt durīhitasya duśceṣṭitasya pāpakarmaṇa āgamo yasmin janmāntarasaṃgame sa tathā tasmāt || tatastasmāt kāraṇāt | [ rājyasyeti | ] rājyasya śriyaṃ tapaso vāpi śriyaṃ deve tvayi śritavati āśritavati sati ahaṃ devasya tava sahavṛttiparāyaṇaḥ sahagamanatatparo bhaviṣyāmi | keva | chāyeva tava śarīrasya chāyā samānaḥ || itīti | iti amunā prakāreṇa ekatānacittasaṃtānasya ekāgramanaḥpravṛtteḥ pratijijñāsamānasya pratijñāṃ kurvāṇasya bhrūkṣepeṇa netroparisthitaromarājyā kṛtvā vyāhāravyavahāraṃ vacanapravartanaṃ pratyādiśya niṣidhya kaṇṭhadeśāt ekāvalīṃ ādāya hāraviśeṣaṃ gṛhītvā me mama vabandha me grīvāṃ nikṣipya | kathaṃbhūtena bhrūkṣepeṇa |

3.166.2

tridaśairapi āstāṃ tāvanmanuṣyāḥ devairapi anullaṅghanīyavyāpāreṇa anatikramaṇīyaceṣṭitena | kaṇṭhadeśāt kathaṃbhūtāt | svakīyādātmīyāt | punaḥ kathaṃbhūtāt kaṇṭhadeśāt | muktilakṣmīsamāliṅganābhyāsāt muktilakṣmyāḥ muktiśriyaḥ saṃbandhi yatsamāliṅganamupagūhanaṃ tadabhyāse samīpe yasya kaṇṭhadeśasya sa tayā tasmāt | kathaṃbhūtāmekāvalīm | akhilamahīvalayavaśyatādeśamālāmiva akhilasya samastasya mahīvalayasya bhūmaṇḍalasya vaśyatādeśaḥ vaśīkaraṇanimittaṃ tasya mālāmiva srajamiva | punaḥ kathaṃbhūtāmekāvalīm | tārataralamuktāphalāṃ tārāṇi ujjvalāni taraḷānyapi nāyakībhūtāni muktāphalāni yasyāṃ sā tayā tām | sa rājā yaśodhaḥ saṃyamadharasya maharṣeḥ saṃnikarṣe samīpe abhilaṣitamanvatiṣṭhat dīkṣāṃ jagrāha | kiṃ kṛtvā | pūrva sāmantavargaṃ nṛpatisamūhaṃ parijanaṃ ca kuṭumbavargaṃ ca yauvarājyāya yuvarājasthāpanārthaṃ paṭṭabandhavivāhamahotsavāya vā rājyapaṭṭabandhamahotsavāya vivāhamahotsavāya ca samādiśya ādeśaṃ datvā | kathaṃbhūtaṃ sāmantavargam | khedamodamandāyamānasargam khedasya duḥkhasya modasya harṣasya ca mandāyamāno vardhamānaḥ sargaḥ sṛṣṭairyasya sa tathā tam | kathaṃbhūtaṃ parijanam | vihitabahusabhājanam | vihitamācaritaṃ bahu pracuraṃ sabhājanaṃ prītiryena parijanena sa tathā tam| kathaṃbhūtasya saṃyamadharasya | bhagavataḥ indrādisevitasya | uktaṃ ca—'aiśvaryasya samagrasya tapaso niyamaḥ dhiyaḥ | vairāgyasyātha mokṣasya ṣaṇṇāṃ bhaga iti smṛtiḥ ||' evaṃ ṣaḍardhaviśeṣaṇaviśiṣṭo bhago vidyate yasya sa bhavati bhagavān tasya bhagavataḥ |

3.166.3

punaḥ kathaṃbhūtasya saṃyamadharasya | samastaśrutaskandhoddharaṇasamarthamatiprasarasya samastaśrutaskandhasya dvādaśāṅgaśāstrasya uddharaṇena granthato'rthataśca jñānena samarthaḥ prauḍhataro balavattaro matiprasara ābhinibodhikajñānaṃ yasya sa tathā tasya | kiṃ kṛtvā pūrvamabhilaṣitamanvatiṣṭhat | kacanicayaṃ keśakalāpaṃ apahāya luñcitvā pañcamuṣṭibhirlocaṃ kṛtvā | kathaṃbhūtaṃ kacanicayam | manojasāmajamadamahodadhitaraṅgasaṃcayamiva manojaḥ kandarpaḥ sa eva sāmajo gajastasya mado darpaḥ sa eva mahodadhirmahāsamudraḥ | apāratigambhīratvāt | tasya taraṅgasaṃcayamiva kallolānāṃ samūhamiva || tadanvityādi | tadanu yaśodharmahārājasya dīkṣāṇādanantaraṃ aparedyuranyasminnahani mama yaśodharasya mahādevya amṛmamateryāganāgasya paṭṭahastinasturagasya ca yadāsya anu- nṛpātmani hitastārūpe ahani divase nihitagaṇakāhvānaḥ kṛtajyotirtikāmantraṇaḥ pratāpavardhano nāma senāpatirityācarat iti kāryaṃ cakāra | kathaṃbhūtaḥ senāpatiḥ | sasyapatirvāsuvidyācāryasaṃyuktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ senāpatiḥ | parikalpitasakalapaṭṭabandhotsavopakaraṇasaṃbhāraḥ parikalpito yojitaḥ sakalaḥ samagraḥ paṭṭabandhotsavasaṃbandhī upakaraṇasaṃbhāra upaskarasamūho yena sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ pratāpavardhanasenāpatiḥ | śubhasaṃrambhasāraḥ maṅgaleṣu dheyaskareṣu saṃrambheṣu sāraḥ aticaturaḥ | kiṃ kṛtvā | pūrvaṃ śiprāyāḥ saritaḥ śiprānāma nadyāḥ kūle taṭe prākpravaṇāyāṃ pūrvadiṅmukhāra

3.166.4

diśi niveśitāśeṣanareśvaraśiviraḥ diśi diśi sarvāsu dikṣu niveśitāni upaveśitāni aśeṣāṇāṃ sarveṣāṃ nareśvarāṇāṃ rājñāṃ śibirāṇi sainyāni yena sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ senāpatiḥ | saparivāraḥ nijaparivārasahitaḥ | kiṃ kṛtvā pūrvamityācacat | uddhatāṅkuśamahāmātraṃ uddhatāṅkuśaṃ nāma mahāmātraṃ gajasenāmukhyaṃ śālihotraṃ ca aśvasādhakaṃ samāhūya ākārya | kathaṃbhūtamuddhatāṅkuśamahāmātraṃ śālihotraṃ ca | gajavājibalayoradhikṛtavaṃśam gajavale aśvabale ca adhikārī vaṃśaḥ kulaṃ yasya yathāsaṃkhyaṃ sa tathā tam | kathaṃbhūtaṃ uddhatāṅkuśamahāmātraṃ śālihotraṃ ca | mahāsādhakaṃ ca pradhānakarmāṇaṃ senāpatirityācacat | itīti kim | bho uddhatāṅkuśa, bho śālihotra, bhavadbhyāṃ yuvābhyāṃ ubhābhyāmapi dvābhyāmapi atitvaritamattiśīghraṃ ubhayanayanediṣṭhaiḥ gajavājiśāstravicakṣaṇaiḥ sādhubhiḥ purūṣaiḥ svāmihitamatiṣṭhaiḥ nijasvāmihitaratiṣṭhaiḥ satpuruṣaiḥ saha sārdhaṃ utrīya parīkṣya dve api gajavājilakṣaṇe ādye prathame senāṅge devasya yaśodharasya vijñāpanīye nirūpaṇīye ||

3.166.5

sūripariṣat | ibhacāriyājñavalkyavādalinaranāradarājaputragautamādimahāmunipraṇītamataṅgajetihyāvagāhasamīhamānamanaḥpracārā ibhacārī ca yājñavalkyavādaliśva naraśca nāradaśca rājaputraśca gautamaśca ibhacāriyājñavalkyavādalinaranāradarājaputragautamāḥ te ādiryeṣāṃ gārgādīnāṃ mahāmunīnāṃ taiḥ praṇītāni yāni mataṅgajetihāsāni gajaparīkṣāśāstrāṇi teṣāmavagāhena paṭhitapāṭhitābhyāsena samīhamānaḥ pravartamāno manaḥpracāraścittavyāpāro yasyāḥ sūripariṣadaḥ sā tathoktā | sūripariṣatpunaḥ kathaṃbhūtā | atītaparameśvaraprasādāsāditavīrā atītaparameśvarasya yaśodharmamahārājasya prasādena āsāditāḥ prāptāḥ vīrā vīragaṇā hastiśikṣādāyino yayā sā tathā | punaḥ kathaṃbhūtā sūripariṣat | amṛtagaṇādhipatyasatkārā amṛtagaṇādhipatyasya hastivaidyasya satkāraḥ sammāno yasyāḥ sā tathā | punaḥ kathaṃbhūtā sūripariṣat | viditaniravadyopaniṣat viditā vijñātā niravadyā nirdoṣā upaniṣadadhikaraṇaṃ kṛtaṃ yayā sā tathoktā ||

3.166.6

tathāhi | uddhatānuśastadeva vijñāpayati-kaliṅgajetyādi | kaliṅgajaṃ vanena | vanena kṛtvā kaliṅgajaṃ sindhuraṃ vijñāpayati | viśeṣaṇatṛtīyā | uktaṃ ca-'utkalānāṃ ca deśasya dakṣiṇasyārṇavasya ca | sahyasya caiva vindhyasya madhye kāliṅgajaṃ vanam ||' tathā ca-'kulajātivayo rūpaṃ cāruvarṣmabalaṃ vapuḥ | sattvapracāra saṃsthānaṃ deśalakṣaṇaraṃhasā || eṣāṃ caturdaśānāṃ tu yo guṇānāṃ samāśrayaḥ | sa rājño yāganāgaḥ syādbhūribhūtisamṛddhaye ||' tathā ca-'kāliṅgā gajāḥ śreṣṭhāḥ' iti vacanāt | kathaṃbhūtaṃ sindhuram | kulena airāvaṇagajaḥ | śvetavarṇo bhavati sa airāvaṇagajakula ucyate | 'harirvā(drā) śyāmavarṇo vā kālo vā vyaktavarṇakaḥ | haritaḥ kumudābho vā kulavarṇaḥ samucyate ||' samaṃ pracāreṇa | girinadīnā pracāreṣu samapracārastasyaiva praśastatā | tadāha-'miśro vā giricārī vā kaliṅgākārajānikaḥ | sāttviko bhadrajātiśca sa tattvātvādibhiḥ śubhaḥ | ityetairlakṣaṇairyuktaṃ yāganāgaṃ pracakṣate ||' deśena sādhāraṇam | 'anūpajāṅgalaguṇaiḥ samaṃ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ |' jala- prāye'pi deśe pravartate, nirjaladeśe'pi pravartate sa sādhāraṇa kathyate | bhadra janmanā | jātyā kṛtvā bhadra vijñāpayati | saṃsthānena samasabaddham | utsedhāyāmapariṇāhai samasuvibhaktasarvakāyam | samena saṃsthānena suṣṭu vibhakto vibhāgīkṛta sarvakāya śarīraṃ yasya sa tam | samacaturasrasasthānena sabaddhaśarīramityartha | utsedha ūrdhvatā, āyāmo dīrghatā, pariṇāho vṛttatā, etairguṇai samasabaddhaśarīram | āyuṣā dvādaśāpi daśā bhuñjānam | daśavārṣikī ekādaśā īdṛśī dvādaśāpi daśā bhuñjāna jīvantam |

3.166.7

aṅgena svāyatavyāyatacchavim | svāyatā ūrdhvavṛttirahitā vyāyatā tiryagvalirahitā chavitvacā yasya sa tayā ta vijñāpayati | āśasanīya varṇaprabhācchāyāsapattibhi | āśasanīya varṇa pūrvoktalakṣaṇa prabhā kāntiśchāyā pārthivī āpyā taijasī nānsā anyatamā vartate vijñāpayati | kalyāṇa śubha vijñāpayati | [kai |] ācāraśīlaśobhāveditai ācāra kāyagata śīla manogata śobhā śarīropacayaśobhā śarīropacayaviśeṣa | sā śobhā saptadhā bhavati | taduktam- 'syāllohitā praticchannā tṛtīyā pakṣalepanā | samavakṣā caturthī syātpañcamī samatatpatā | vyatikīrṇā ca ṣaṣṭhī syāt droṇikā saptamī smṛtā ||' saptaśobhāsu madhye śreyasī caturthī- 'caturthīśobhayā yukto madayuddhakṣamo gaja |' iti vacanāt | āvedita ardhaveditā tairācāraśīlaśobhāvaditai kṛtvā | praśasta lakṣaṇavyañjanābhyām | praśasta vijñāpayati | kābhyām | lakṣaṇavyañjanābhyām | taduktam- 'lakṣaṇa janmasaṃbandhyamājīvamiti niścitam | paścādapi bhavedyastu tadya ñjanamiti smṛtam ||' athavā kararadanādika lakṣaṇa bindukhastikādika vyañjanam | uttama vijñāpayati | kai | balavarṣmavayojavai kṛtvā | balamadhvagamanastambhabhramaṇabhārāropaṇakṣama ṇalakṣaṇam, varṣma śarīraṃ saptotsedhena vāyāmadaśapariṇāhalakṣaṇapramāṇam, vayastrayoviśatervarṣāṇāmūrdhvamāṣaṣṭim, javo bhadrasyāyamuttama daśadhanurvyavahita vīrapathāśadvanurmadhye yadi gṛhṇīyāt tairbalavarṣmavayojavai | taduktam- 'vīthyādau daśa sapta pañca puruṣa kṛtvā padāmyantare bhadrāmandamṛgānayeti gaminergarjivenocchritā (!) |

3.166.8

pañcāśatpada eva tatpadaśate sārdhe padānāṃ śate gṛhṇīyu khananakramoccapuśa vaśe nirdeśādarāt ||' padāmidhapan pītyartha | brāhma saṃbandhilakṣaṇena | brāhma maṅgarvatasaṃbandhilakṣaṇena brāhma vijñāpayani | taduktam- 'tanu bindurada teṣu kṛśātalanamacchavi | pādāvṛttimantyeśo brāhma sarvā tam | punaḥ kathaṃbhūtam | anupadiṣṭadhaivennaram | asthūlapucchamūlam | punaḥ kathaṃbhūtam | īṣatsaṃvartakonnatabhūmideśasparśiṃgolāṅgūlavāladhim | īṣanmanāk saṃvartake vāladhipraveśe unnata ucco bhūmideśasparśī golāṅgūlavat vṛṣabhapucchavat vāladhiḥ puccho yasya sa tathā tam | punaḥ kathaṃbhūtam | abhivyaktobhayapuṣkaram | abhivyakto prakaṭe ubhaye atha stanaurdhvasaṃbandhinī puṣkare śuṇḍāprabhāge yasya sa tathā | punaḥ kathaṃbhūtam | varāhajaghanāparam | varāhasya araṇyaśūkarasya jaghanavat kaṭyaprabhāgavat aparo paścimadeśo yasya sa tathā tam | punaḥ kathaṃbhūtam | āmrapallavasaṃkāśakośam | āmrasya sahakārasya pallavaṃ pravālastena saṃkāśaḥ sadṛśaḥ kośo medraṃ yasya sa tathā tam | sindhuraṃ kiṃ kurvantam | atīva supratiṣṭhitaiḥ samudrakūrmākṛtibhirgātrāparatalaiḥ pātālatale nipatantīmuddharantamiva medinīm | gātrāparatalaiḥ gātraṃ agrakāyo aparaṃ paścātkāyastayostalānyadhaḥśarīrāṇi gātrāparatalāni taiḥ kṛtvā medinīṃ pṛthvīṃ uddharantamiva | medinīṃ kiṃ kurvantīm | pātālatale nipatantīṃ rasātale nimajjantīm | kathaṃbhūtairgātrāparatalaiḥ | atīva supratiṣṭhitaiḥ atiśayena niścalaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ |

3.166.9

samudrakūrmākṛtibhiḥ samudraḥ karaṇḍaviśeṣaḥ kūrmaḥ kacchapastayoriva ākṛtirākāro yeṣāṃ gātrāparatalānāṃ tāni samudrakūrmākṛtīni taiḥ | punaśca kiṃ kurvantaṃ vijñāpayati | utsarpadbhiraṣṭamīhimāṃśunibhasuniviṣṭaśliṣṭaviṃśatinakhamayūkhaprarohairbhuvanasarasi vijṛmbhamāṇasya tava yaśohaṃsasya mṛṇālajālānīva parikalpayantam | tava yaśohaṃsasya bhavataḥ puṇyaguṇāmṛtaitanaśvetacchadapakṣiṇo mṛṇālajālāni padminīkandavṛndāni parikalpayantamiva bhakṣaṇārthamupaḍhām̐kayantamiva | kiṃ kurvāṇasya tava yaśohaṃsasya | bhuvanasarasi vijṛmbhamāṇasya bhuvanasarasi trailokyasarovare vijṛmbhamāṇasya viśeṣeṇa prasāraṃ kurvāṇasya paryaṭata | vyāpnuvānasyetyarthaḥ | kaiḥ kṛtvā mṛṇālajālāni parikalpayantam | aṣṭamīhimāśunā ardhacandreṇa nibhāḥ sadṛśāḥ suniviṣṭāḥ niścalāste ca te śliṣṭāḥ parasparaṃ saṃlagnā viṃśatirviṃśasaṃkhyāparimāṇā ye nakhāḥ kāmāṅkuśāsteṣāṃ mayūkhāḥ kiraṇāsta eva prarohā aṅkurāste tathā taiḥ | kathaṃbhūtaiḥ nakhamayūkhaprarohaiḥ | utsarpadbhirūrdhvaṃ gacchadbhiḥ | punaśca kiṃ kurvantaṃ vijñāpayati | ānupūrvīpṛthuvṛttāyatakomalābhogena bhaviṣyadanekajanyajayādeśa rekhābhiriva katibhiścidvibhiralaṃkṛtena susrotasā mṛdudīrghavistṛtāṅgulinā kareṇa muhurmuhuritastato vinikīrṇaivamathupāthaḥśīkarairdikpālapuraṃdhrīṇā paṭṭabandhāvasare'sminmuktāphalopāyanānīva diśantam, asminpratyakṣībhūte paṭṭabandhāvasare rājyapaṭṭabandhasamaye dikpālapurapuraṃdhrīṇā indrādidikpālānā purāṇāṃ nagarāṇāṃ puraṃdhrīṇāṃ kamanīyakāminīnā muktāphalopāyanāni śauktikreyaprābhṛtāni diśantamarpayantamiva |

3.166.10

kaiḥ kṛtvā muktāphalopāyanāni diśantam | vamathupāthaḥśīkarairūdgārajalakaṇaiḥ | kathaṃ bhūtairvamathupāthaḥśīkaraiḥ | kareṇa śuṇḍādaṇḍena muhurmuhurvāraṃvāraṃ itastato yatra tatra vinikīrṇairvinikṣiptaiḥ | kathabhūtena kareṇa | ānupūrvyāpṛdhuvṛttāyatakomalābhogena ānupūrvyā anukrameṇa pṛthuḥ sthūlo vṛtto vartalākāraḥ āyato dīrghaḥ komalaḥ sukumāraḥ ābhogaḥ paripūrṇatā yasya karasya sa tayā tena | punaḥ kathaṃbhūtena kareṇa | katibhidhikkiyatpramāṇābhirbalribhiḥ sphuṭasaṃkocarekhābhiralaṃkṛtena śobhitena | kathaṃbhūtābhirvalibhiḥ | bhaviṣyadanekajanyajayādeśarekhābhiriva bhaviṣyanti anāgatāni anekāni bahūni janyāni saṃgrāmāsteṣu jayasya vijayasya prāpterādeśasya kathanasya rekhābhiriva gaṇanārājibhiriva | punaḥ kathaṃbhūtena kareṇa | susrotasā suṣṭhu śobhanaṃ sroto madapravāho yasya sa susrotastena | punaḥ kathaṃbhūtena kareṇa | .mṛdudīrghavistṛtāṅgulinā mṛdu komalaṃ dīrghā lambāyamānā vistṛtā vistāraṃ prāpitā aṅgulayo yasya sa tena | punaḥ kiṃ kurvantaṃ vijñāpayati | anavaratamucchalatā malayajāgurusarojaketakotpalakumudāmodasaṃvādinā madavadanasaurabheṇa bhavadaiśvaryadarśanāśayāvatīrṇānāmambaracarakumārakāṇāmarghamivotkṣipantam | madavadanasaurabheṇa madenopalakṣitaṃ yadvadanaṃ mukhaṃ tasya saurabheṇa parimalena ambaracarakumārakāṇā devavidyādharaputrāṇāṃ arghaṃ pūjā iva samudāyamutkṣipantamiva unmuñcantamiva | kathaṃbhūtānāmambaracarakumārakāṇām | bhavadaiśvaryadarśanāśayāvatīrṇānām bhavatastava aiśvaryaṃ prabhutva tasya darśanāśayena avalokanamanasā avatīrṇānāmāgatānām |

3.166.11

kathaṃbhūtena madavadanasaurabheṇa | anavarataṃ nirantaraṃ ucchalatā ākāśe utpatatā | aparaṃ kathaṃbhūtena madavadanasaurabheṇa | malayajāgurusarojaketakotpalakumudāmodasaṃvādinā malayajaṃ gandhasāram | candanamiti yāvat | aguruḥ kṛmijadhūpam | kālāruṇḍaṃ loham | rājārhamiti yāvat | sarojāni kamalāni, ketakāni ketakīpuṣpāṇi, utpalāni kumudāni, kairavāni | śvatotpalāni iti yāvat | tāvatsevāmāmodaṃ parimalaṃ saṃvadatyanukarotyupamāṃ ghaṭatītyevaṃśīlaṃ tatsaṃyoktaṃ tena | punaśca kiṃ kurvantam | ambhogharagambhīramadhuradhvaninā bṛhitena sakalyāganāgasādhanādhipatyamivātmani viniveda yantam| bṛhitena gajitena kṛtvā sakalyāganāgasādhanādhipatya sakalānā samastānāṃ yāga nāgasādhanānā padyayogyagajasainyānā ādhipatya prabhutva ātmani svasmin vinivedayanta sūcayantamiva | kiviśiṣṭena bṛhitena | ambhogharagambhīramadhuradhvaninā ambhogharasya jaladharasyeva gambhīra atalasparśo madhura karṇāmṛtaprāyo dhvani śabdo yasya bṛhitasya tattathā tena | puna kiṃ kurvantam | arālapakṣmaṇa sthiraprasannāyatavyaktaraktaśuklakṛṣṇadṛ ṣṭibhāgasya maṇiruco locanayugalasyāravindaparāgapiṅgalairapāṅgapātai kakubaṅganāsu piṣṭā takacūrṇamiva kirantam | locanayugalasya apāṅgapātai kaṭākṣavikṣepai kakubaṅganāsu digva nitāsu piṣṭātakacūrṇe paṭavāsacūrṇe kirantamiva | kilakṣaṇairapāṅgapātai | aravinda parāgapiṅgalai aravindasya kamalasya parāgo rajastadvat piṅgalairgorocanāvarṇai | kiṃ lakṣaṇasya locanayugalasya | arālapakṣmaṇa ghanasnigdhanetraromṇa | puna kim̐lakṣaṇasya loca nayugalasya |

3.166.12

sthiraprasannāyatavyaktaraktaśuklakṛṣṇadṛṣṭibhāgasya sthirā niścalā prasannā nirmalā āyatā dīrghā vyaktā sphuṭatarā raktā lohitā śuklā ujjvalā kṛṣṇā yamakāyasadṛśā dṛṣṭibhāgā avalokanapradeśā yasya locanayugalasya tattathokta tasya | puna kathabhūtasya locanayugalasya | maṇiruca śuklagṛṣṇaraktatejasa | punaśca kiṃ kurvāṇa vijñāpayati | manāgdakṣiṇonnatena tāmracūḍahalopaśobhinā samasujātamadhusannikāśadaśanadvitayena vida dhānamiva nākalokāvalokanakutūhalinyāstvatkīrte sopānamārgam | samasujātamadhu sannikāśadaśanadvitayena sama śobhanapariṇāhanigama sujāta rādheyākṛti madhusannikāśa kṣaudravarṇa tacca daśanadvitaya dantamukhayugala tena tathoktena kṛtvā nākalokāvaloka nakutūhalinyā nākaloka svargalokastasyāvalokane nirīkṣaṇe kutūhala vinodo vidyate yasyā sā tathā tasyāstvatkīrte sopānamārga ārohaṇamārga vidadhānamiva racayanta miva | kathabhūtena daśanadvitayena | manāgdakṣiṇonnatena manāk iyat dakṣiṇapārśve unnata manāgdakṣiṇonnata tena | tathā coktam- 'dakṣiṇonnata mityāhurda te vārhahalonnate | yavamātronnate kañcittathā vāmonnata vidu ||' punarapi kathabhūtena daśanadvitayena | tāmracū ḍahalopaśobhinā tāmracūḍa kukkuṭastasya hala caraṇayo paścādaṅgulistadvat upaśobhate rā jate ityevaṃśalaṃ tattathoktaṃ tena | punaśca kiṃ kurvantaṃ vijñāpayati | aśirātatapralambabahalasukumārodayena karṇatāladvayenodyāvadundubhīnāṃ nādamiva punaruktayantam |

3.166.13

karṇatāladvayena tāḍapatrākārakarṇadvitayena kṛtvā udyāvadundubhīnāṃ ānandabherīṇāṃ nādaṃ dhvaniṃ punaruktayantamiva dviguṇīkurvantamiva ! saṃtāḍanavaśāt dhvanirupadyate | kathaṃbhūtena karṇatāladvayena | aśirātatapralambabahalasukumārodayena na sirābhikhato (bhraṣṭasvābhirvyāpto yaḥ) aśirātatapralambo dīrghataro bahalo vistīrṇaḥ sukumāraḥ sukomala udayo yasya karṇatāladvayasya tattathoktaṃ tena | punaḥ kiṃ kurvantam | udbhratatayā unnatatayā dharaṇidharaśikharāṇi parvataśṛṅgāṇi kharvayantamiva hrasvīkurvantamiva | punaḥ kiṃ kurvantam | dehaprabhāpaṭalaiḥ śarīrakāntisamūhaiḥ kṛtvā vīraśriyaḥ vīra lakṣmyāḥ paryanteṣu sitasarasiruhopahāraṃ śvetakamalapūjanaṃ saṃpādayantamiva | kathaṃbhūtāyāḥ vīraśriyaḥ | svakīya śarīrasthitāyāḥ svakīya svasya śarīraṃ sthitāyā āśritāyāḥ | kathaṃbhūtairdehaprabhāpaṭalaiḥ | samantātprasaradbhiḥ sarvatra vyāpnuvadbhiḥ | punaḥ kathaṃbhūtairdehaprabhāpaṭalaiḥ | sarasvatīhāsāpahāsibhiḥ bhāratīhāsaṃ viraskurvadbhiḥ | ujjvalairityarthaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaṃ vijñāpayati | sūkṣmamukhasnigdhāṅgajarājibhiḥ | sūkṣmamukhāḥ snigdhā arukṣā aṅgajānāṃ (gajānāṃ) romāṇāṃ rājayastābhiḥ kṛtvā aṇutavindumālābhiḥ sūkṣmatarabindūnāṃ rājibhiśca kṛtvā nicitocitapratīkaṃ nicitāḥ paripūrṇa jaṭitā ucitā yogyāḥ pratīkāḥ śarīrāvayavā yasya sa nicitocitapratīkastam | kathaṃbhūtābhiḥ sūkṣmamukhasnigdhāṅgajarājibhiḥ |

3.166.14

antarāntarā madhye madhye dhvajaśaṅkhacakrasvastika nandyāvartevinyāsābhiḥ dhvajaśca śaṅkhaśca cakraṃ ca svastikaśca nandyāvartaśca te tathoktāsteṣāṃ vinyāso racanā yāsu aṅgajarājiṣu tāstathoktāstābhiḥ | punaḥ kathaṃbhūtābhiraṅgajarājibhiḥ | pradakṣiṇāvartavṛttibhiḥ pradakṣiṇāvartā vṛttiḥ pravṛttiryāsāṃ tāstathoktābhiḥ | punaḥ kathaṃbhūtam | āpāditotsavasaparpamiva āpāditā vihitā kṛtā racitā utsavasaparyā mahotsavapūjanaṃ yasya sa tathā tam | punaḥ kathaṃbhūtam | vijayalakṣmīnikāsaṃ jagajjayaśrīna- vāsastam | punaḥ kathaṃbhūtam | evamamunā prakāreṇa anyairapi pairarapi caturvidhairapi pradeśaiḥ deśasadbhāvinaḥ mānikāḥ upadhānikāḥ lākṣaṇikāśceti catu prakāraiḥ pradeśaiḥ śarīrāvayavairanūnātiriktaṃ nyūnādhikatārahitaṃ vijñāpayati | uktaṃ ca—'deśasadbhāvina kecit mānikāthopadhānikāḥ | kecillākṣaṇikāśceti pradeśāśca caturvidhāḥ ||' kathaṃbhūtaiścaturvidherapi pradeśaiḥ | bahalavipulavyaktasanniveśamanohāribhiḥ bahalo ghanataro vipulau mahān vyaktaḥ sphuṭaḥ saṃniveśo vinyāso yeṣāṃ pradeśānāṃ te bahalavipulavyaktasaṃniveśātairmano harantītyevaṃśīlāste tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtairapi caturvidhaiḥ pradeśaiḥ | mānonmānapramāṇasamanvitaiḥ mānaṃ ca unmānaṃ ca pramāṇaṃ ca mānonmānapramāṇāni taiḥ samanvitāḥ saṃyuktā ye pradeśāste tathā taiḥ | tathā coktam—'ūrdhvamāna tu vijñeyamunmānaṃ tiryagāśrayam | pramāṇaṃ pariṇāhena trividhaṃ lakṣaṇakramaḥ ||' punaśca kiṃ kurvāṇaṃ vijñāpayati | saptadhāsthitatvena | tathā hi—'ojastejo balaṃ śauryaṃ sattvaṃsaṃhananaṃ jayaḥ |

3.166.15

praśastaiḥ saptabhirdhartaiḥ sa gajaḥ saptadhā sthitaḥ ||' ityuktalakṣaṇena saptadhāsthitatvena | mahāmahīśamahāmātrāṇāṃ mahānṛpāṇāṃ mahāhastipālavānāṃ ca svāminastava saptasamudramudraṃ saptasāgaraparyantaṃ śāsanaṃ ājñāṃ ācakṣāṇamiva kathayantamiva sūcayantamivaṃ | punaśca kathaṃbhūtaṃ vijñāpayati | dvādaśasvapi kṣetreṣu dvādaśarājamaṇḍalīṣu dvādaśakāyeṣu śubhasamudāyapratyaṅgaphalaṃ kalyāṇasamūhaśarīraphalaṃ vijñāpayati | kāni tāni dvādaśakṣetrāṇi dvādaśaśarīrāṇi | dantaradanasusatironayanakarṇaprovāgātrarojaghanameḍūśāyalakṣaṇāni | kathaṃbhūtam | niṣpannayoginamiva kṣāntam | rūpādiṣu viṣayeṣu (rasanādiṣu) rasasparśagandhavarṇalakṣaṇeṣu pañcasu viṣayeṣu śāntaṃ bhavati avicalaṃ bhavati cittam | kamiva | niṣpannayoginamiva | yathā niṣpanno yogī vītarāgo muniḥ rūpādiṣu viṣayeṣu śānto bhavati | punaḥ kathabhūtam | sarvajña sarvavastujñātāraṃ kathayati | kamiva | divyarṣimiva | yathā divyarṣiḥ kevalajñānī pumān sarvajño bhavati | punaḥ kathaṃbhūtaṃ vijñāpayati | tejasvina pratāpavantam | kamiva | asitārtimiva agniniva | yathā asitārtistejasvī bhavati | tathā coktam—'bhāratyātīva yahanaṃ vidhāste'sminaṃ gajam' | punaḥ kathabhūtam | abhijātamivodayapratyayairviśuddham udayo janma purobhāgagamanaṃ na pratyayo viśvāsaḥ pratyāsannagamanaṃ ca udayau ca pratyayau ca udayapratyayāstairudayapratyayairviśuddhaṃ adhigataṃ vijñāpayati | kamiva | abhijātamiva kulīnamānava-

Linked texts (1)