Yashastilaka 3.235
Yaśastilakacandrikā 3.235
- Language
- Sanskrit
3.235.1
uttālairityādi | he rājan, sa jagatprasiddhaḥ ayaṃ pratyakṣībhūtastava bhavatastūryaghoṣo vādyadhvaniḥ dikpālasevāvasaravidhikaraḥ syāt dikpālānāṃ narendrāṇāṃ sevāvasaravidhiṃ sevāprastāvavidhānaṃ karoti sūcayati iti dikpālasevāvasaravidhikaraḥ syāt bhavatu | sa kaḥ | tadyadornityasabandhatvāt yastūryaghoṣaḥ śruta ākarṇitaḥ | kairākarṇitaḥ | dikarīndraiḥ diggajendraiḥ | kaiḥ kṛtvā śrutaḥ | karṇatālaiḥ karṇatālapatraiḥ | kathaṃbhūtaiḥ karṇatālaiḥ | uttālairutsukaiḥ (?) | kathaṃ śrutaḥ | iti amunā prakāreṇa vyākulaṃ vihvala mano yathā bhavatyevam | itīti kim | idaṃ kiṃ kimetadgarjatīti | punaśca tūryaghoṣaḥ kena śrutaḥ | bhāskarasya dhīsūryasya sādinā sārathinā | kathaṃ śrutaḥ | pratyākṣiptārvagarvaskhalitakarayugaṃ pratyākṣipto vidhvastito'rvatāṃ saptāśvānāṃ yo'sau garvastena skhalitamakṛtākarṣaṇaṃ karayugaṃ yathā bhavatyevam | nahyato'śvān karayugena sā[dī] dhartu nāśakradityarthaḥ | punaḥ kaiḥ śrutaḥ | siddhasārthaiḥ vidyādharasamūhaiḥ | kathaṃbhūtaiḥ siddhasārthaiḥ | sadyaḥsaṃbhrāntakāntāparicayacaṭulaiḥ sadyastatkāla saṃbhrāntā bhayaṃ prāptā yāḥ kāntā devaviśeṣabhāryāstāsāṃ paricayena saṃgatyā caṭulāḥ palāyituṃ capalāḥ sadyaḥsaṃbhrāntakāntāparicayacaṭulāstaiḥ | helalakāraḥ ||
3.235.2
pulometyādi | kiṃ kṛtvā pūrvaṃ rājadhānīmanu pratyāvṛtte | taṃ udayagirināmadheyaṃ kuñjareśvaraṃ yāgahastina tayā śrīmabhīṣatiśrīdharmanṛpatinandanayā amṛtamatimahādevyā saha āruhya ārohaṇaṃ kṛtvā | ahaṃ kathaṃbhūtaḥ pratyāvṛtte | surapatiriva devendra iva | yathā surapatiḥ pulomātmajānugataḥ śacīsahitaḥ airāvaṇamārohati | punaḥ kathaṃbhūto'haṃ pratyāvṛtte | ubhayato dvayo pārśvayorhastinyārūḍhakāminīnā karasvāmaraparamparābhirupasevyamānaḥ cāmarīhasteṣibhirvījyamānaḥ | kathaṃbhūtābhiḥ cāmaraparamparābhiḥ | kāminīkaravalayamaṇimarīcimecakarucibhiḥ kāminīnā vārastrīṇā karavalayamaṇīnā karakaṅkaṇaratnānā marīcibhiḥ kiraṇairmecakarucibhiḥ śyāmalitejobhiḥ | uktaṃ ca-‘kṛṣṇe'ndhakāre māyūracandrake śyāmale'pi ca | mecakaḥ kathyate vidbhiścaturva- rtheṣu yojita ||' kathabhūtābhiścāmaraparamparābhi | amarata rupasūnamañjarībhiriva kalpavṛ kṣapuṣpavallarībhiriva | puna kathabhūta pratyāvavṛte | ātapatrābhogena chatrāḍambareṇa ambarasarasi ākāśasarovare parikalpitāparāparapradeśotkhaṇḍapuṇḍarīkānīka parika lpitāni aparāparapradeśeṣu sarvatra utkhaṇḍāni udgatāni puṇḍarīkāṇā śvetakamalānā anīkāni samūhā yasya sa tathokta | kathabhūtena ātapatrābhogena | kaumudīcandramaṇḍalavilāsinā kaumudīcandramaṇḍalavat jyotsnāsaṃyuktacandrabimbavat vilasanaśīlena | ki kurvataha pratyāvavṛte | vividhākṛtipatākādukūlai kṛtvā anekākāradhvajavastrai kṛtvā diva bhuva cāntarā dyāvābhūmyormadhye aparā dvitīyā tridivadrumodyānaśriya kalpavṛkṣavanalakṣmī vistārayanniva |
3.235.3
kathabhūtairvividhākṛtipatākādukūle sevāgatānekamahāsāmantamukuṭamāṇikyonmukhamayūkhaśekharitācalpallavai sevāyāmārādhanāyāmāgatā upaḍhaukitā ye aneke bahavo mahāsāmantā deśapatayasteṣā mukuṭānāṃ sabandhīni māṇikyāni ratnāni teṣāmunmukhā ūrdhvāgrā ye mayūkhā kiraṇāstai śekharitāni mukuṭavanti kṛtāni añcalapallavāni vastraprāntapravālāni yeṣā patākādukūlānāṃ tāni tathoktāni tai | puna kathabhūte patākādukūlai | vicitraratnacitakāṇḍakoṭibhivicitrairnānāprakārai śvetapītaharitāruṇakṛṣṇai ratnairmāṇikyai racitā jaṭitā kāṇḍakoṭayo daṇḍāgrāṇi yeṣāṃ tāni tathā tai | punarapi kathabhūto'ha pratyāvavṛte | dundubhīnā paṭahānā svanena dhvaninā sānanditanikhilabhuvana harṣaprāpitasamastapṛthvīmaṇḍalajana | kathabhūtānāṃ dundubhīnām | prakṣobhitāmbhodhinābhīnā prakṣobhitā sacalitā ambhoghe samudrasya nābhirmadhyapradeśo yairdundubhibhiste prakṣobhitāmbhonidhinābhayasteṣām | kathabhūtena svanena | jaya jīva rāja nanda vardhasvetyādivandivṛndālāpabahulamūlena he deva, tva jaya sarvotkarṣeṇa pravarttasva | he deva, jīva tva dīrghāyurbhava | he deva, tva rāja dīptimān bhava | he deva, tva nanda samṛddhi prāpnuhi | he deva, tva vardhasva putrapautraśasvāśvadhanadhānyādibhirṛddhiṃ prāpnuhi | iti īdṛk āśiṣa ādiryeṣāmālāpā nām | ādiśabdāt śatrūn kṣaya ityādaya | ye vandivṛndānāṃ stutipāṭhakasamūhānā ye ālāpā āśīrvādavacanāni tairbahula sthūla mūla prathamaprārambho yasya dundubhisvanasya sa tathoktastena | puna kathabhūtena dundubhisvanena |
3.235.4
veṇuvīṇānugatāṅganāgītapallavitavṛttinā veṇavaśca suṣiradravadyā vīṇāśca vipañcivādyāstāsāmanugatāni miśritāni yāni aṅganānā strīṇāṃ gītāni gānāni taiḥ pallavitā saptasthāne vṛddhiṃ gatā vṛttimūrcchanā yasya sa tathoktena | punaḥ kathaṃbhūtena svanena | skhalatkhalīnānanahayaheṣāghoṣaghasmareṇa skhalanti kṣubhyanti yāni khalīnāni kaṭikāstairupalakṣitāni ānanāni mukhāni yeṣā te skhalatkhalīnānanāste ca te hayāsturaṅgamāsteṣāṃ heṣā śabdaviśeṣā dhvanayaḥ teṣā ghasmaraḥ sarvabhakṣako vilopaka ityarthastena | puna. kathaṃbhūtena svanena | madamandimoḍḍamaragaṇḍamaṇḍalaśuṇḍālagalanālanādasāndraśrutinā madasya dānasya mandimā prācuryaṃ................ ................................................................................tena nādāḥ śabdāstaiḥ sāndrā dviguṇīkṛtā śrutiḥ śabdo yasya dundubhisvanasya sa tathā tena | punaḥ kathaṃbhūtena dundubhisvanena | dikpālapuraprāsādapālīpraveśamāṃsalena dikpālānāmindrādīnā yāni purāṇi nagarāṇi teṣu ye prāsādā devagṛhāsteṣā pālyo vedikāḥ kapiśīrṣarahitaprākārāstāsā praveśena bhittvā madhyagamanena māsṛlaḥ | sthūla iti yāvat | tena | punaḥ kathaṃbhūtena dundubhisvanena | velācalakulaguhāsaṅgasajātamantharimaṇā velācalanā samudrataṭaparvatānā kulāni samūhāsteṣā guhāḥ kandarāstāsā saṅgena madhyadeśena sajāta utpanno mantharrimā mandagāmitva prācuryaṃ yasya sa tathā tena | kathaṃbhūtā rājadhānīm | mandākṣitāmarāvatīrāmaṇīyaka|
3.235.5
mandākṣitā hepitā lajjā prāpitā amarāvatyā indranagaryā rāmaṇīyakaṃ ramaṇīyatva yasyāḥ sā mandākṣitāmarāvatīramaṇīyakā tā tathoktām | tatastadanantare balasaṃcaraṇareṇavaḥ sainyagamanarajāsi vyajṛmbhanta prasasuḥ prasṛtāḥ prasaranti sma | kathaṃbhūtāste balasacaraṇareṇavaḥ | priyatamā iva strīṇāṃ bhartāra iva | kathaṃbhūtā reṇavaḥ | sainyasīmantinīcaraṇapraṇipātapraṇayimānasāpraṇītaprasṛtāsavāhanavinodakarmāṇa. sainyānyeva sīmantinyaḥ kamanīyakāminya ādeśakārakatvāt tāsā caraṇāḥ pādāsteṣā praṇipāteṣu pādapataneṣu praṇayīni snehavanti yāni mānasānicittāni tairāpraṇītamāsamantāt prakṛta utkṛṣṭaṃ vṛddhigataṃ āsavāhanavinodakarma pādasa- mardanakrīḍākarma ye reṇubhiḥ te tathoktāḥ | bhartṛvan pūrvarādveṣu lagnā ityarthaḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ reṇavaḥ | kṛtanitambasthalīkhedakhedāḥ kṛto vihitaḥ nitambasthalīṣu kaṭipaścādbhāgapradeśeṣu khelaiḥ krīḍābhiḥ khedo duḥkhaṃ viṣādo vā yaiste tathoktāḥ | yathā bhartāraḥ strīṇā nitambasthalīṣu ghātaiḥ prahāraiḥ khedamutpādayanti | punaḥ kathaṃbhūtā reṇavaḥ | sajanitanābhidarakuharaviharaṇāḥ sajanitāni samyagutpāditāni nābhidarakuhareṣu tundīvivaragahvareṣu viharaṇāni paryaṭanāni yaiste tathoktāḥ | yathā priyatamāḥ bhartāraḥ strīṇā nābhidarakuhareṣu viharaṇāni kurvanti | punaḥ kathaṃbhūtā reṇavaḥ | pratipannavalivāhinījalakrīḍā pratipannā aṅgīkṛtā valivāhinīṣu trivalīnadīṣu jalakrīḍā udakakrīḍā • udakakrīḍanāni yaiste tathoktāḥ | yathā bhartāraḥ strīṇāṃ trivalīnadīṣu jalakrīḍāṃ kurvanti | punaḥ kathaṃbhūtāḥ reṇavaḥ |
3.235.6
parimalitastanastambaḍambarāḥ parimalitāḥ samantānmarditāḥ stanastambānā kucataṭānāmāḍambarā āropā yaiste tathoktāḥ | yathā bhartāraḥ strīṇāṃ stanastambānāṃ mardanāḍambarān kurvanti | punaḥ kathaṃbhūtāḥ reṇavaḥ | paripītādharāmṛtalāvaṇyāḥ paripītā āsvāditā adharāmṛtalāvaṇyāni oṣṭhapīyūṣakāntayo yaiste tathoktāḥ | yathā bhartāraḥ strīṇām adharāmṛtalāvaṇyāni pibanti | punaḥ kathaṃbhūtā reṇavaḥ | parikliṣṭanayanakamalakāntayaḥ parikliṣṭā malinīkṛtā nayanakamalānāṃ locanaviṣayaprasūtānāṃ kāntayo rucayo yaiste tathoktāḥ | yathā bhartāraḥ strīṇāṃ nayanakamalakāntīrlocanakamalahṛccīlocanacumbanena malinayanti | punaḥ kathaṃbhūtā reṇavaḥ | samācaritasīmantaprāntacumbanāḥ samācaritaḥ samyaganuṣṭhitaḥ sīmantaprānteṣu keśapāśeṣu cumbanāni sparśāni yaiste tathoktāḥ | yathā bhartāraḥ strīṇā sīmantaprānteṣu cumbanāni vastrasaṃyogāni kurvanti | kathaṃbhūtāḥ priyatamāḥ | sūtritasuratasamāgamā- sūtritaḥ sūcitaḥ suratasya sambhogakrīḍāyāḥ samāgamo'vasaro yaiste sūtritasuratasamāgamāḥ | punaḥ kathaṃbhūtā balasacaraṇareṇavaḥ | punaḥ punarapi amarasundarīvadanacandrakavalāḥ amarasundarīṇā devāṅganānāṃ vadanānā mukhānā candrakavalāḥ mukhamaṇḍanaprāyāḥ| punaḥ kathaṃbhūtāḥ reṇavaḥ | kakubaṅganālakaprasādhanapiṣṭātakacūrṇāḥ kakubho diśa evāṅganā lalanā tasyā alakaprasādhanaṃ keśasugandhīkaraṇaṃ tadarthaṃ piṣṭātakacūrṇe paṭavāsacūrṇāṃnīva caturudadhivelāvanadevatāpaṭavāsāḥ catvāraśca te udadhayaḥ samudrāsteṣāṃ velāvaneṣu taṭavaneṣu yāḥ devatāstāsā paṭavāsāḥ vastrasugandhīkaraṇacūrṇāṃnīva |
3.235.7
punaḥ kathaṃbhūtā reṇavaḥ | punarukta- dikkaraṭipāṃśupramathā punarukto dviguṇīkṛto dikkaraṭinā diggajānā pāṃśupramātho dhūlyutkṣe paṇa yaiste tathoktā | puna kathabhūtā reṇava | parikalpitadhūrjaṭijaṭoddhūlanārambhā pari kalpita samantādvihito dhūrjaṭermahādevasya jaṭānā uddhūlanārambho dhūlidhūraṇaprārambho yaiste tathoktā | puna kathabhūtā reṇava | kulaśailaśikhaṇḍimaṇḍanakadambamakarandā kulaśailānā kuḷaparvatānāṃ śikhaṇḍinā mastakānā śikharāṇā maṇḍane kadambamakarandā • • kundapuṣparasā | puna kathabhūtā reṇava | palitāṅkuritāmbaracarakāminīkuntalakalāpā palitāṅkuritā pāṇḍurīkṛtā ambaracarakāminīnā devavidyādharastrīṇā kuntalakalāpā keśahastā yaiste tathoktā | puna kathabhūtā reṇava | pradhūsaritaravirathaturagakesarā pradhūsa ritā īṣatpāṇḍurīkṛtā rave śrīsūryasya rathasya syandanasya turagāṇā aśvānāṃ keśarā skandhakeśā yaiste tathoktā | puna kathabhūtā reṇava | stimitagaganāpagāpaya pravāhā stimitā stokīkṛtā gaganāpagāyā ākāśapagāyā nadyā paya pravāhā jalaprapūrā yaiste tathoktā | puna kathabhūtā reṇava | sakaladikpālamaulimaṇimayūkhaprasaranirasananīhārā sakalānā samagrāṇā dikpālānāmindrādīnā maulīnāṃ mukuṭānā maṇīnā ratnānā mayūkhānā kiraṇānā prasarāṇāṃ pravṛttīnā nirasane nirasanānāṃ nīhārā prāleyasadṛśā pāṇḍurīkaraṇa tvāt | puna kathabhūtā reṇava | pāṇḍuritārātikulavilāsinīgaṇḍamaṇḍalā pāṇḍuritāni pāṇḍurīkṛtāni arātikulānāṃ śatrusamūhānā vilāsinīnā ca vadhūnā gaṇḍamaṇḍalāni kapolasthalāni yaiste tathoktā | puna kathabhūtā reṇava |
3.235.8
pradarśitāgāmivirahānaladhūmodgamaklāpā iva pradarśitā prakaṭīkṛtā āgāmino bhaviṣyato virahānalasya vipralambhavaiśvānarasya dhūmodgamasya prādurbhāvasya paryāyāntarotpatte kalāpā samūhā iva | puna kathabhūtā reṇava | nikhilarodhontarālamavanimayasargasṛṣṭamiva nikhila samasta rodhontarāla ākāśabhūmimadhya avanimayasargasṛṣṭa bhūmimayena sargeṇa nidhānena sṛṣṭa nirmita kartumāvṛttā iva pravṛttā iva | puna kathabhūtā reṇava | ketakīprasavaparāgaspardhina ketakīnāṃ puṣpataruviśeṣāṇā prasavānā puṣpāṇāṃ parāgairdhūlibhi saha spardhina | tiraskaraṇaśīlā ityartha | rūpakaprāyālaṃkāra || puna punarapi sabhākuṭṭimādapi āsthānikāyā baddhabhūmerapi adhikamanoharā prayāṇamārgā gamanamārgā samajaniṣata sajāyante sma sajātā | kathabhūtā prayāṇamārgā | karikadalikā nikaranirastātapaprasarā kariṇā gajānā kadalikānā dhvajapicchānā mayūrapicchacchatrāṇā nikarai samūhai nirasto vidhvasita ātapaprasaro gharmapravṛttiryeṣā prayāṇamāgīṇā te tathā | puna kathabhūtā prayāṇamārgā | parasparamilatpatākāpaṭapratānavihitavitānāḍambarā parasparamanyonya milanta āśliṣyanta patākāpaṭānā dhvajavastrāṇā pratānā samūhāstairvihita parikalpito vitānānā candropakānā āḍambara āṭopo yeṣu te tathoktā | puna kathabhūtā prayāṇamārgā | sasarambhasacaradrathakaṭyoḍḍāmarapāṃsava sasarambhaṃ sottāla sacantyo rathakaṭyā syandanasamūhāstāsā uḍḍamarā utkaṭā sthūlā pāṃsavo dhūlayo yeṣu te tathoktā | puna kayabhūtā prayāṇamārgā |
3.235.9
karaṭikaṭasyandamānamadajalajanitakardamā karaṭinā gajānā kaṭebhyo gaṇḍasthalebhya syandamānāni dyotanti yāni madajalāni dānodakāni tairjanita utpādita kardamo nipaṅkage yeṣu mārgeṣu te tathoktā | puna kathabhūtā prayāṇamārgā | turagavegakharakhurakṣodanibiḍabhūmaya turagāṇā aśvānā vegenopalakṣitā kharā kaṭhinā lohadṛṣatsadṛśā ye khura pādaprāntāsteṣā kṣaudai sakṣepa (pepa) gairnibiḍā baddhajālā (tā) bhūmiryeṣā te tathoktā | puna kathabhūtā prayāṇamārgā | karabhakramapāta masṛṇatalā karabhā kramelakāsteṣā kramāṇā pādānā sapātermasṛṇāni ślakṣṇāni darpaṇasadṛśāni talāni uparitanabhāgā yeṣā prayāṇamārgāṇā te tathoktā | puna kathabhūtā prayāṇamārgā | padaśramabhrāntasīmantinīghanagharmajalagaladghusṛṇarasaprasādhitasamārjanā padasya mārgasya śrama khedastena bhrāntā kheda prāptā yā sīmantinyo navayauvanā striyastāsāṃ ghana pracuraṃ yat gharmajala prasvedodaka tena galannadha patan yo'sau ghumṛṇarasa kuṅkumadravastena prasādhita kṛta samārjanaṃ chaṭko yeṣāṃ mārgāṇā te tathoktā | puna kathabhūtā prayāṇamārgā | senāṅganāstanakṣobhavibhraśyanmuktābharaṇamaṇiracitaraṅgapracayā (valayā) senānā saṃbandhinyo yā aṅganā striyastāsāṃ stanā vakṣojāsteṣāṃ kṣobheṇa saṃghaṭanena vibhraśyanto ye muktā muktāphalāni ābharaṇamaṇayaśca suvarṇābharaṇaratnāni tai racitā nirmitā raṅgapracayā (valayā) catuṣkapūraṇā yeṣā prayāṇamārgāṇā te tathoktāḥ | puna kathabhūtā prayāṇamārgā |
Linked texts (1)
- Yaśastilaka — Somadevasūri, Sanskrit