Yashastilaka 4.401
Yaśastilakacandrikā 4.401
- Language
- Sanskrit
4.401.1
āśārudhītyādi | ghanāgame ca anyat kāme ca yat bhuvanotsavo lokānā mahotsavo vartate taccitra āścaryametat | kathambhūte ghanāgame | āśārudhi diṅmaṇḍalānā rodhake | puna kathabhūte | madaprāye harṣotpādake ahaṅkāraprāye vā | puna kathabhūte | kamalānandamadviṣi kamalānandanasya śrīsūryasya dviṣi śatruprāye| athavā kamalinīttarjake | kāme kathabhūte | āśārudhi tṛṣṇotpādake | puna kathabhūte | madaprāye reta pra cure | puna kathabhūte | kamalānandanadvipi lakṣmīsamṛddhidveṣiṇi | śleṣopamālaṅkāra || kiṃ ca| rāmāityādi | he rājan, sa jagatprasiddha aya pratyakṣībhūta parjanyajanya meghotpādaka samaya kāla kasya puruṣasya modāya harṣāya na bhavati | api tu sarvasyāpi modāya bhavatītyarthaḥ | kathabhūta sa parjanyajanya samaya | yasmin meghasamaye rāmā striya kāmaprakāmā kandarpaparipūrṇā bhavanti | yasmin meghasamaye vāgvivādā sukavikṛtikathādohadā bhavanti sukavīnā vā jinasenaguṇabhadrapuṣpadantādīnā kṛtaya kāvyāni tāsu yā kathā rāmāyaṇādicaritrāṇi tāsu dohadā manorathā vartante | yasmin meghasamaye saudhotsaṅgā rājamandiroparitanabhūmaya sabhogrā iṣṭasampanitādisahitā bhavanti | yasmin meghasamaye digantā diṅmaṇḍalāni taruṇatarudalollāsakāntā taruṇā pratyagrā ye taravo vṛkṣāstepā dalāni teṣāmullāse prādurbhāve kāntā manoharā bhavanti | yasmin meghasamaye samīrā sparśanā āsāravārisravadanugaṇaśreṇisārā āsāro vegavardvarṣasya vāriṇi tebhya sravanta kṣaranta prasaranto'nuṇava sthūlā ye kaṇā jalabindūni teṣā śreṇibhi sārā samagrā ||
4.401.2
varṣāśriya anubhavan kasmin āsāṃcakre sthitiṃ cakāra| dhāmni gṛhe | kathabhūte dhāmni | krīḍāca mekhalānilayini krīḍāca krīḍāparvatastasya mekhalā taṭa tasyāṃ nilīyate tiṣṭhatītyevaṃśīla yaddhāma tasyā tasmin | puna kathabhūte | digvalayavilo kavilāsanāmni digvalayavilo kavilāsa iti nāmābhidhāna yasya dhāmnastattathā tasmin | ahaṃ kayamāsāṃcakre | rāmaṃ sārdham | kena samam | sevāsamāgata samastasāmantasamājena sevāyāṃ paryupāsanāyāṃ samāgatā upaḍhaukitā ye samastāḥ sāmantā deśapatayo rājānasteṣā samājaḥ samūhastena tathoktena | kathaṃbhūto'ham | pravīrapuruṣapariṣatparivāritaḥ pravīrāḥ prakarṣeṇa vīrāḥ sahasrabhaṭalakṣabhaṭakoṭibhaṭā ye puruṣāḥ 'patayasteṣā pariṣat sabhā tayā parivārito veṣṭitaḥ | kathaṃbhūtāṃ varṣartuśriyam | puṣkarāvartapramukhameghamānanīyām puṣkarāvartanāmā meghaviśeṣaḥ sa pramukhaḥ ādiryeṣā droṇameghāvartameghasaṃvartameghānā te puṣkarāvartapramukhāsta ca te meghā jalamucastairmānanīyā pūjanīyā puṣkarāvartapramukhameghamānanīyā tām | tathā coktam—'meghāścaturvidhāsteṣā droṇākhyaḥ prathamo mataḥ | āvartapuṣkarāvartasturyaḥ saṃvartakastathā ||' kathaṃ āsāṃcakre | sapramodam saharṣaṃ harṣasahitaṃ yathā bhavatyevam |............ ..........itīti kim | he deva yaśodharamahārāja, pañcālamaṇḍalapateḥ draupadīsamutpattisthānadeśasvāmino'calasya acalānāmno narendrasya dukūlanāmā dūtaḥ samāgato vartate | na kevalaṃ samāgataḥ, api tu pratihārabhūmau siṃhadvāre tiṣṭhati ca | na kevalaṃ dūtaṃ prāveśayat, upāveśayacca sthāpayāmāsa | ka upāveśayat | taducite deśe |
4.401.3
kathamamupāveśayat | yathānivandhaṃ rājādeśaṃ yathā bhavatyevam | kathaṃbhūtaṃ dūtam | ācaritopacāram ācarita upacāraḥ pādapatanādikaṃ yena dukūṃlena sa ācaritopacārastam | sadhivigrahī prāha-he dūta, asmai prabhave yaśodharamahārājāya ce prabhuprahitaṃ tava svāminā preṣitaṃ prābhṛtaṃ sāraṃ vastu pradaryatāṃ prakaṭīkriyatām | he śāsanahara he lekhasamānāyaka, śāsanaṃ lekhaḥ samarpyatāṃ dīyatām | ubhau dūtaśāsanahārī tathā kurutaḥ saṃdhivigrahiṇo vacanaṃ tathaiva cakratuḥ | atītakālasamīpavartī vartamāno'tītavadbhavati | saṃdhivigrahī yaśodharapradhānadūtaṃ dukūṃlaṃ nāma dūtaṃ evaṃ vakṣyamāṇaprakāreṇa avāśīñcagād | kiṃ kṛtvā | pūrvaṃ dūtadarśanāt iti pratyabhijñāya iti smṛtvā | kiṃ smṛtvā | tannagaranivāsinā acalanagaranivāsinā tāpamavyañjanena tāpasaveṣadhārakeṇa jābālanāmnā herikeṇa yatsūcitaṃ tad smṛtvā | itīti kim | ayaṃ acalānāmako rājā hi niścayena bhavadbhiḥ saha vijigīṣuvyāpāro vartate vigrahaṃ kartumicchati| kasmāt (kadā)| acirādeva śīghrameva| kasmāt| gajabalapradhānatvāt hastisainyabahulatvāt | tattasmāt kāraṇāt atra asmin dūte padmapattau vā yat ucitaṃ tad ācaritavyam | na kevalaṃ jābālakathitaṃ pratyabhijñāya, api tu prahitaṃ golakārthaṃ lohagolaka hetuṃ nirvarṇya paryālocya ca | na kevalaṃ golakārtha nirvarṇya avādīt, kiṃ tu purastādagrataḥ niveśitamupaḍhaukitaṃ prādeśanaṃ prābhṛtaṃ śāsanaṃ ca lekhaṃ ca nirvarṇya | aye krodhe viṣāde ca | khedaṃ kṛtvā brūte |
4.401.4
saṃdhivigrahī kiṃ brūte-sa mahīpālaḥ acalātmaka etatpratyakṣībhūtaṃ prābhṛtatantraṃ pradhānaṃ prābhṛtaṃ patraṃ ca yat prāhiṇot preṣitavān tenaiva mayā jñāyate vigrahāgrahagrahila eva saṃgrāmakaraṇanirbandhena grathila eva vartate | tathāhi anayorlekhaprābhṛtayormadhye lekhaḥ kīdṛśo vartate | maṇḍalāgramudrāṅkitaḥ khaṅgamudrayā sahitaḥ | punaḥ kathaṃbhūto lekhaḥ | veṣṭanacatuṣṭayaniṣṭaṅkitaśca caturbhirveṣṭanairhapanyastaḥ | veṣṭita ityarthaḥ | caturaṅgasainyena tvāmahaṃ veṣṭayāmītyabhiprāyaḥ | khaṅgena ca śiraśchedaṃ kariṣyāmi ityabhiprāyaḥ | punaḥ kathaṃbhūto lekhaḥ | bahiḥprakāśaḥ bāhye arthasūcakaḥ | punaḥ kathaṃbhūto lekhaḥ | saṃniveśaḥ san vidyamāno veśaḥ sthitiryasya sa saṃniveśaḥ | saṃdhivigrahī kiṃ kṛtvā pūrvamavādīt | iti īdṛśamarthamanudhyāya cintayitvā | itīti kim | tattasmāt kāraṇāt anena upāyanena prābhṛtena alaṃ pūrṇam | kathaṃbhūtena upāyanena | viṣamaviṣadroṣakāluṣyavitarkakarkaśāveśena viṣamaṃ aprītikaraṃ yadviṣaṃ hālāhalaṃ tasya doṣaḥ tena kāluṣyavitarkakarkaśaḥ kaluṣatāvicārakaṭhinaḥ āveśo'bhiprāyo yasminnupāyane tenālam| anena pratyakṣībhūtena lekhena vilokitena vācitenāpi alam | kathaṃbhūtena lekhena | śatruyaśaḥ prakāśapiśunena śatroracalamahārājasya yaśasaḥ puṇyaguṇānukīrtanasya prakāśapiśunena udbhāvakathanena | hi yasmāt kāraṇāt | kileti legoktāvahace| ca| śrūyate ākarṇyate | dhiṣaṇonāma rājā āśīviṣaviṣadhareṇa daṃṣṭrāviṣasarpeṇa durdharṣa nāma rājānaṃ jaghāna hatavān | kathaṃbhūtena āśīviṣaviṣadhareṇa |
4.401.5
maṇikaraṇḍakavinyastavapuṣā maṇikaraṇḍake vinyastamāropitaṃ vapuḥ śarīraṃ yena sa tathā tena | punaḥ kathaṃbhūtena | kṛtrimena vijñānotpāditena | tathā śrūyate-kaṇapo nāma rājā kṛpāṇanāma
Linked texts (1)
- Yaśastilaka — Somadevasūri, Sanskrit