Yashastilaka 4.435
Yaśastilakacandrikā 4.435
- Language
- Sanskrit
4.435.1
yatraitadityādi | he kṣitīśvarapate rājādhirāja, sa prāleyakālaḥ śītakālaḥ adhunā kasya puruṣasya prītyai na bhavati harṣāya na syāt, api tu sarvasya syāt | sa kaḥ | yatra yasmin prāleyakāle niśi rātrau etatpratyakṣībhūtaṃ strīṇāṃ ghanāliṅganaṃ kāmiṣu svayameva bhavati ayācitaṃ syāt | yatra ayaṃ pratyakṣībhūtaḥ triyāmāgamau vartate | kathaṃbhūtastriyāmāgamaḥ | smarakelikāmitasamāyāmaḥ smarakelīnāṃ kāmitasamo vāñchitasadṛśa āyāmo dairdhyaṃ yasya sa tathoktaḥ | yatra asau pratyakṣībhūtaḥ sadyaḥsrutaḥ tatkālagalito rasa ikṣuraso vartate | kathaṃbhūto rasaḥ | ārdādrarkaphālibhiḥ paricitaḥ ārdraṃ sarasaṃ yat ārdrakaṃ śrṛṅgaveraṃ tasya phālayaḥ khaṇḍāni ārdādrarkaphālayastābhiḥ paricita ārdrasarasaṃ upaviṣṭam | samuccayālaṃkāraḥ || he deva, vijayavardhanasenāpativijayena tvaṃ vardhase | kasmāttvaṃ vardhase | yasmāt kāraṇāt anyataredyureva anyatarasminneva divase ahani | 'pūrvānyāntaretarāparādharottarebhya edyus' iti sūtreṇa edyuspratyayaḥ | adhyahra divase na tu rātrau saṃgrāmastumulaḥ sañjātātmaparajanaḥ raudrasvataḥ samabhavat samyagbabhūva |
4.435.2
śuṇḍālairityādi | kathaṃbhūtaḥ saṃgrāmaḥ | parjanyakālakriyaḥ varṣākālasadṛśaḥ | kaiḥ kṛtvā saṃgrāmaḥ samabhavat | śuṇḍālairgajaiḥ | kathaṃbhūtaiḥ śuṇḍālaiḥ | ghanaghasmaraiḥ kālameghatiraskārakāribhiḥ | na kevalaṃ śuṇḍālaiḥ, ajagavairindrāyudhaspardhibhiḥ indracāpasadṛśaiḥ | na kevalaṃ taiḥ, api tu kuntairbhāllakaistomarāyudhaiḥ | kathaṃbhūtaiḥ kuntaiḥ | kaitakapatrapaddhatidharaiḥ ketakyā imāni kaitakāni tāni patrāṇi teṣāṃ paddhatiṃ mārgamupadhāṃ dharantīti te tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtāsu | sphāritāsu pracurīkṛtāsu | punaḥ kathaṃbhūtāsu | pradīrghakūjitajarjaritavīralakṣmīniketanikuñjāsu pradīrghakūjitairāyataśabdaiḥ jarjarītāni badharīkṛtāni vīralakṣmīnā niketananikuñjāni gṛhamadhyapradeśā yābhiḥ ruñjābhistāsu | punaśca kāsu satīṣu | jayaghaṇṭāsu sthālikāsu kaṃsapātrīṣu | kathaṃbhūtāsu | jayantīṣu jayaṃ kurvatīṣu | punaḥ kathaṃbhūtāsu | vidviṣṭakaṭakaceṣṭitaluṇṭāsu | vidviṣṭasya śatroḥ prastāvādacalasya yat kaṭakaṃ sainyaṃ tasya ceṣṭitaṃ pravartanaṃ taluṇṭanti lopayanti tāstāsu | punaśca keṣu satsu | gāyaneṣu gandharveṣu satsu | kiṃ kurvatsu gāyaneṣu | gānaṃ kurvatsu | saṃbhramaḥ samabhavat iti kriyāsaṃbandhaḥ | kathaṃbhūteṣu gāyaneṣu | veṇuvīṇājhallarīdhvanisamānatāneṣu veṇavaśca vaṃśavīṇāśca vallakyaḥ jhallaryaśca rājagṛhadhūtanālikāparijñānārthaṃ ghaṭikādivāditrāṇi tāsāṃ dhvanīnāṃ samānastāno gānaviśeṣo yeṣu te tathā teṣu | punaśca keṣu satsu | brāhmaṇeṣu satsu | kiṃ kurvatsu | udāharatsu paṭhatsu | punaḥ kathaṃbhūteṣu |
4.435.3
mantrāśīrvādanipuṇoccāraṇeṣu mantrasya vedasya ye āśīrvādāsteṣāṃ nipuṇoccāraṇaṃ udāttānudāttasvaritasvarapūrvakapaṭhanaṃ yeṣu te tathā teṣu | punaśca keṣu satsu | vandiṣu vāgjīveṣu bhaṭeṣu | kiṃ kurvatsu vandiṣu | paṭhatsu padapadādipāṭhānūccārayatsu | kathaṃbhūteṣu | samarotsukavīrapuruṣahṛdayānandiṣu saha bhareṇa vartata iti samarasaṃgrāmastatrotsukā uttālā ye vīrapuruṣāḥ subhaṭamānavāsteṣāṃ hṛdayāni cittāni ānandayantītyevaṃśīlāsteṣu | punaśca keṣu satsu | nṛpatinandaneṣu satsu | kiṃ kurvāṇeṣu | tvaramāṇeṣu | punaḥ kathaṃbhūteṣu | saṃpāditadadhidūrvācandaneṣu saṃpāditāni tilīkṛtāni dadhidūrvācandanāni yeṣāṃ te tathā teṣu | punaśca keṣu satsu | nāgeṣu satsu | kiṃ kurvatsu nāgeṣu | pracalatsu capalagatiṃ kurvatsu | punaḥ kathaṃbhūteṣu | buhudārdhacandrādarśanibiḍaguḍoḍḍāmaraḍāmaritabhuvanābhogeṣu buhudāśca suvarṇādimayajalasphoṭakā ardhacandrāśca suvarṇādighaṭitā aṣṭabhīcandrā ādarśāśca darpaṇāsternibiḍā jaṭitā guḍā gajapraśarāsteṣāmuḍḍāmareṇolbaṇabhayena ḍāmarito bhayaṃ prāpito bhuvanābhogo jagadvistāro yaiste tathā teṣu | punaśca keṣu satsu | vājiṣu satsu | kiṃ kurvāṇeṣu vājiṣu | pradhāvamāneṣu śīghragatiṃ kurvāṇeṣu | punaḥ kathaṃbhūteṣu | pravegakhurakharamukhārabdhamedinīvādanavirājiṣu pravegeṇa utsukatayā pramuktā ye khurāḥ śaphāsteṣāṃ kharāṇi karkaśāni yāni mukhāni agrāṇi lohakaṇṭakasadṛśāni tairārabdhaṃ bhaṇḍitaṃ medinyāḥ pṛthivyāḥ yadvādanaṃ vāditraṃ tena virājante ityevaṃśīlāstathā teṣu | punaśca keṣu satsu | syandaneṣu rathepu | kiṃ kurvatsu syandaneṣu|
4.435.4
saṃcaratsu praveśaṃ kurvatsu| punaḥ kathaṃbhūteṣu | cakradhārābhaśubhrabhogivadaneṣu cakrāṇāṃ dhārā agrāṇi tāsāṃ bharā bhārāstairāśubhrāni kuṭilīkṛtāni bhogino śeṣanāgasya vadanāni sahasramukhāni yaiste tathā teṣu | punaśca keṣu satsu | padātiṣu satsu | kiṃ kurvatsu padātiṣu | prasarpatsu pradhāvatsu | punaḥ kathaṃbhūteṣu | saṃgrāmānurāganirbharakramākrāntiṣu saṃgrāmānurāgeṇa samaraprītyā nirbharaṃ gāḍhaṃ kramāṇāmākrāntayo vyāptayo yeṣāṃ te tathā teṣu | punaśca keṣu satsu yodheṣu satsu | kiṃ kuurvāṇeṣu | harṣamāneṣu | kathaṃbhūteṣu | cāpalālanotsāritasuravimānasam̐bādheṣu cāpānāṃ lālanena mārjanenotsāritā dūrīkṛtā suravimānānāṃ kautukāgatadevavyomayānānāṃ saṃbādhā saṃkīrṇatā yaiste teṣu | punaśca kāsu satīṣu | nabhaścarasamitiṣu devasamūheṣu | kiṃ kurvatsu | saṃnidadhānāsu samīpataraṃ ḍhaukamānāsu | punaḥ kathaṃbhūteṣu | tumulakolāhalālokanonyattagatiṣu tumulaḥ ajñātāramaparajano yo'sau kolāhalastenālokanena nirīkṣaṇenonmattā pramādyantī gatiryāsāṃ tāstathā tāsu | punaśca keṣu satsu | vidyādhareṣu | kiṃ kurvatsu | āsīdatsu āsanībhavatsu | kathaṃbhūteṣu | gaganagativegaśramaśvāsasphuritādhareṣu gaganagativegena gagane gamanotsukatayā śramaśvāsaḥ khedocchvāsastena sphuritāḥ kampitā adharā yeṣāṃ te tathā teṣu | punaśca kasmin sati | nārade kalahapriye sati | kiṃ kurvati sati | nārade | naṭati harṣeṇa nartanaṃ kurvati sati | punaḥ kathaṃbhūte nārade | kṛtakalahadohadāhlādanāde kṛto vihitaḥ kalahadohadena yuddhamanorathena āhlādanāda ānandaśabdo yena sa tathā tasmin |
4.435.5
tathā coktam-‘kalahappiyā kadāyiya dhammarayā vāsudevasamakālā | bhancā viyali rayagaī hiṃsādoheṇa gacchanti ||’ nanu tatra muninratatīrthe viṣṇorasaṃbhavāt kuto nārada āgata ityāha—gastaṃ kumudindūhāyāgato bhaviṣyati | punaśca kasmin sati | devadārikāsadasi divyaveśyāsamūhe | kiṃ kurvāṇe devadārikāsadasi | saṃjāyamāne utpadyamāne sati | kathaṃbhūte | navīnavaravaraṇotkaṇṭhitamanasi navīnānāṃ varāṇāṃ varaṇe svīkāre utkaṇṭhitāni su manorathāni manāṃsi yasmin stattathā tasmin | punaśca kasmin sati | parāge dhūlyām | kiṃ kurvati parāge | samucchalati | kathaṃbhūte parāge | vidhūsaritāmarīkuntalābhāge viśeṣeṇa dhūsaritā īṣatpāṇḍurīkṛtā amarīṇāṃ kuntalānāṃ ābhogāḥ paripūrṇatā yena parāgeṇa sa tathā tasmin ||
Linked texts (1)
- Yaśastilaka — Somadevasūri, Sanskrit