Yashastilaka 4.44
Śrutasāragani 4.44
- Language
- Sanskrit
4.44.1
vāravāṇāni ············ vividharatnakhacitakavacakāñcanasicayanicayāḥ samupānītāḥ prābhṛtīkṛtāḥ kuladhanāvadhayaḥ pūrvapuruṣasaṃcitadhanamaryādā vividharatnakhacitakavacakāñcanasicayanicayā yaiste tathoktāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ dharaṇipatayaḥ | pradarśitanijānvayaparamparāyātāpahasitasurasundarīvibhramarambhorusaṃdarbhāḥ nijānvayasya nijakulasya paramparāyāṃ śreṇyau āyātā utpannā apahasitāstiraskṛtāḥ surasundarīṇāṃ devāṅganānāṃ vibhramāḥ vilāsāḥ yābhistā apahasitasurasundarīvibhramā evaṃguṇaviśiṣṭā yā rambhorava uttamakanyāstāsāṃ saṃdarbhāḥ rambhorusaṃdarbhāḥ samūhāḥ pradarśitā upāyanīkṛtā nijānvayaparamparāyātānāṃ apahasitasurasundarīvibhramāṇāṃ rambhorūṇāṃ saṃdarbhāḥ samūhā yaiste tathoktāḥ | atiśayopamālaṃkāraḥ || śauṇḍīryetyādi | jagatāṃ patayaḥ indradharaṇendranarendrāḥ adhunāpi idānīmapi yaṃ yaśorghaṃ śauṇḍīryadhairyavijayārjanasaṃkathāsu varṇayanti | śauṇḍīryaṃ ca tyāgavikramābhyāṃ viśrutatvam, dhairyaṃ ca niṣprakampitvam, vijayārjanaṃ ca digvijayaḥ, śauṇḍīryadhairyavijayārjanāni teṣāṃ saṃkathāsu vārtāsu varṇayanti stuvanti | kathaṃbhūtā jagatāṃ patayaḥ | guṇinaḥ | kathaṃbhūtaṃ yam | audāryanirjitasuradrumakāmadhenum | audāryeṇa dātṛtvena kṛtvā nirjitāॅstiraskṛtāḥ suradrumāḥ kalpavṛkṣāḥ kāmadhenavaḥ surabhayo yena sa tathā tam | upamālaṃkāraḥ ||
4.44.2
yenetyādi | yena yaśodhamahārājena bhūmibhujo rājānaḥ karmatāpannāḥ yena yaśorgheṇa kartṛbhūtena svasyātmano roṣatoṣayoḥ roṣe sati toṣe ca sati samatāṃ sākṣyamāninyire ānītāḥ | kathaṃbhūtena yena rājñā | niḥśeṣaviṣṭapaniviṣṭadviṣṭakaṇṭakotpāṭanārpitakarakṛpāṇena niḥśeṣe sarvasmin viṣṭape bhūmaṇḍale niviṣṭāḥ sthitā ye dviṣṭāḥ śatrubhūmipāsta eva kaṇṭakāḥ sūkṣmatīkṣṇāgramukhāḥ | duṣṭāśayā ityarthaḥ | teṣāmutpāṭanāya mūlādunmūlanārthamarpito dhṛtaḥ kare haste kṛpāṇaḥ khaḍgo yena sa tathā tena | punaḥ kathaṃbhūtena rājñā | nijabhujavijayārjanajanitajagatkalyāṇaparampareṇa ca nijabhujena svabāhunā yadvijayārjanaṃ tena janitā utpāditā jagataḥ pṛthvīmaṇḍalasya kalyāṇānāṃ śreyasāṃ paramparā śreṇiryena sa tathoktastena | roṣe sati kathaṃbhūtāḥ bhūmibhujaḥ | [kṛtāḥ] nitāntakhātaparyastapuraparya- ntadharaṇayaḥ nitāntamatiśayena khātā vidāritāḥ paryastā bhagnāḥ purāṇāṃ nagarāṇāṃ paryantadharaṇayo nagarabahirbhāgabhūmayo yeṣāṃ te tathoktāḥ | toṣe sati kathaṃbhūtā bhūmibhujaḥ kṛtāḥ | nitāntakhātaparyastapuraparyantadharaṇayaḥ nitāntamatiśayena khātābhiḥ khātikābhiḥ paryastā veṣṭitāḥ purāṇāṃ paryantadharaṇayo yeṣāṃ te tathoktāḥ | roṣe sati kathaṃbhūtāḥ kṛtāḥ | samadamātaṅgasaṃgatagehagocarāḥ samadaiḥ sāhaṃkārairmātaṅgaiścaṇḍālaiḥ saṃgatāḥ saṃyuktāḥ | samadamātaṅgairmadonmattahastibhiḥ saṃgatā sahitā gehagocarā gṛhasaṃcarabhūmayo yeṣāṃ te tathoktāḥ | aparaṃ roṣe sati kathaṃbhūtāḥ |
4.44.3
prahṛṣṭaharivihārākulitaniketanavīthayaḥ prahṛṣṭānāṃ harṣamitānāṃ harīṇāṃ vānarāṇāṃ vihāreṇa paryaṭanena ākulitā vihvalīkṛtā vyāptā niketanānāṃ gṛhāṇāṃ vīthayo mārgā yeṣāṃ te tathoktāḥ | harṣe sati kathaṃbhūtāḥ | prahṛṣṭairharṣamitairharibhirdhoṭakairvihārairviśiṣṭamauktikamālābhirākulitāḥ śobhitāḥ niketanānāṃ saudhānāṃ vīthayaḥ pratolyo yeṣāṃ te tathoktāḥ | punā roṣe sati kathaṃbhūtāḥ | saṃcaratkhaṅgiprakāṇḍasaṃkaṭadurgadvāradeśāḥ saṃcaratāṃ praveśaṃ kurvatāṃ khaṅgināṃ vādhīṇasānāṃ gaṇḍakānāṃ prakāṇḍaiḥ saṃkaṭā vyāptā durgā manuṣyaiḥ praveṣṭumaśakyā dvāradeśā prākāradvārapradeśā uddhaśatvāt gṛhapraveśā yeṣāṃ te tathā | toṣe sati saṃcaradbhiḥ khaṅgiprakāṇḍaiḥ karavālakarapraśastapuruṣaiḥ saṃkaṭā duḥsaṃcārā durgadvāradeśāḥ prākāradvārapraveśā yeṣāṃ te tathā | punā roṣe sati kathaṃbhūtāḥ | praśāntasamastakṛtyavyāsayaḥ praśāntā upaśamaṃ gatāḥ samastānāṃ samagrāṇāṃ kṛtyānāṃ rājakāryāṇāṃ vyāsayaḥ pravṛttayo yeṣāṃ te tathā | toṣe sati praśāntāḥ samastāḥ kṛtyavyāsayo bhedavyāsayo yeṣāṃ te tathā | roṣe sati kathaṃbhūtāḥ | prathitatīrthopāsanāvirbhavadāścaryaiśvaryāḥ prathitāni yāni tīrthāni prayāgagaṅgādvāraṣaṇmāsadvārāvatīprayāṇavāṇārasīpraveśāsteṣāmupāsanena samīpanivāsena tapaścaraṇakaraṇena āvirbhavanti prakaṭībhavanti āścaryāṇi āścaryabhūtāni aiśvaryāṇyaṇimādyaṣṭasiddhayo yeṣāṃ te tathā |
4.44.4
toṣe sati prathitā vikhyātā ye tīrthā mantripurohitasenāpatiprabhṛtyaṣṭādaśa prakṛtayasteṣāmupāsanena sevayā āvirbhavanti prakaṭībhavanti prādurbhavanti āścaryabhūtāni aiśvaryāṇi nārpaṇyāni yeṣāṃ te tathā | rājñāmaṣṭādaśatīrthāni yathā—senāpatirgaṇako rājaśreṣṭhī daṇḍādhipo mantrī mahattaro balavattaraścatvāro varṇāścaturaṅgabalaṃ purohito'mātyo mahāmātyaśceti | videheṣu brāhmaṇavarṇo nāstīti samadaśatīrthāni | roṣe sati kathaṃbhūtāḥ | saviśramabhrāntamahiṣīpracārabharitabhavanabhūmayaḥ vīnāṃ pakṣiṇāṃ bhramaḥ paryaṭanaṃ viśramaḥ saviśrameṇa kākādipātasahitena bhrāntāḥ paryaṭitā yā mahiṣyo raktākṣyastāsāṃ pracāreṇa ṣaḍbhakṣaṇena bharitā vyāptā bhavanabhūmayo yeṣāṃ te tathā | toṣe sati saviśramā bhrūkṣepā bhrāntāḥ paryaṭantyo yā mahiṣyaḥ paṭmahādevyastāsāṃ pracāreṇa gamanāgamanena bharitā vyāptā bhavanabhūmayo yeṣāṃ te tathā | roṣe sati parapadārādhanaprakaṭamahāmantraprabhāvāḥ parapadasya mokṣasya ārādhanena prakaṭaḥ sphuṭībhūto mahāmantrasya pañcanamaskārādeḥ 'oṃ namaḥ śivāya' ityādiśca prabhāvo māhātmyaṃ yeṣāṃ te tathā | toṣe sati pairaḥ śatrubhiḥ padārādhanena caraṇasevayā prakaṭaḥ sphuṭībhūto mahāmantrasya paścāṅgamantrasya prabhāvo māhātmyaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ | tathā coktam—'sahāyasādhanopāyo deśakośabalābalam | vipatteśca pratīkāraḥ pañcāṅgo mantra iṣyate ||' athavā prakārāntareṇa pañcāṅgo mantraḥ—karmaṇāmārambhopāyaḥ puruṣadravyasaṃpat deśakālapravibhāgo vinipātaḥ pratīkāraḥ kāryaśceti | roṣe sati kathaṃbhūtāḥ |
4.44.5
sakalajagadyatiriktoyogayogopāyaprasādhitaprakṛṣṭātmīyapravṛttayaḥ sakalāt samagrāt jagataḥ saṃsāralokāt vyatirikto'dhikataro yo'sādhuyoga udyamastenopalakṣito yo'sau yogaḥ samādhistasyopāyo vairāgyādisāmagrī tena prasādhitā prāptā prakṛṣṭā utkṛṣṭā ātmīyā ātmahitā pravṛttirālambanādilakṣaṇā yaiste tathoktāḥ | uktaṃ ca—'sāmyaṃ svāsthyaṃ samādhiśca yogaścetonirodhanam | śuddhopayoga ityete bhavantyekārthavācakāḥ ||' toṣe sati sakalajagadyatiriktaḥ sarvalokādhiko yo'sādhuyogaḥ abhiṣeṇanaṃ śatrusaṃmukhagamanaṃ syāt yo'sau yogaḥ alabdhalābhastasyopāyaḥ sāmadānadaṇḍabhedalakṣaṇastena prasādhitā svīkṛtā prakṛṣṭā ananyanṛpasādhāraṇīyā ātmīyā ātmahitā pravṛttirvyāpāro yaiste tathoktāḥ | roṣe sati śrīphalopayogātiśayaviśeṣavaśīkṛtaviśvaviśvaṃbharābhṛtkaṭakāḥ śrīphalānāṃ bilvaphalapatrādīnāṃ upayoga ākhādanaṃ tadatiśayena viśeṣeṇa vaśīkṛtāni svīkṛtāni viśveṣāṃ sarveṣāṃ viśvaṃbharābhṛtāṃ parvatānāṃ kaṭakāni taṭāni yaiste tathā | toṣe sati śrīṇāṃ lakṣmīṇāṃ phalāni sarvendriyasukhāni teṣāṃ upayogāya ākhādanāya atiśayena viśeṣeṇa vaśīkṛtāḥ viśveṣāṃ sarveṣāṃ viśvaṃbharābhṛtāṃ sāmantānāṃ kaṭakāḥ sainyāni yaiste tathā |
4.44.6
roṣe sati prasīdaddanavadyavidyāmandākinīpravāhavinirmūlitanikhilasukhāntarāyataravaḥ prasīdantī prasannībhavantī yānavadyavidyā karmamalakalaṅkarahitā ghātisaṃghātaghātalakṣaṇā vidyā yā kevalajñānaṃ saiva mandākinī nadī svargamṛtyupātālokamārgatrayagāmitvāttasyāḥ pravāheṇa pūreṇa vinirmūlitā samūlakāṣaṃ kaṣitā nikhilānāṃ samagrāṇaṃ sukhānāṃ paramānandalakṣaṇānāṃ antarāyataravo vighnavṛkṣā yaiste tathā | toṣe sati prasīdantī prasannībhavantī yā anavadyavidyā ānvīkṣikīdaṇḍanītitrayīvārtālakṣaṇā rājavidyācatuṣṭayī saiva mandākinī svarṇadī tasyāḥ pravāheṇa saṃtatapravartanena vinirmūlitā mūlādunmūlitā nikhilasukhāntarāyataravaḥ sarvendriyasaukhyavighnavṛkṣā yaiste tathā | śleṣopamālaṃkāraḥ ||
Linked texts (1)
- Yaśastilaka — Somadevasūri, Sanskrit