Yashastilaka 6.166
Śrutasāragani 6.166
- Language
- Sanskrit
6.166.1
manuṣyalokaḥ putreṇaiva jayyo nānyena | karmaṇā pitṛlokaḥ, vidyayā devalokastrailokyānāṃ śreṣṭhastasmādvidyāṃ praśaṃsanti | he tāta, idānīmadhunā tamantareṇa putraṃ vinā ko nāma | nāmeti saṃbhāvanāyām | paraṃ anyastapaḥprārambhāvasaraḥ | kathaṃbhūtastapaḥprārambhāvasaraḥ | niḥśreyasadhāma nirvāṇasthānam | he tāta, putrādaparo dharmo'pi na samasti na samyagvartate | kathaṃbhūtātputrāt | svakīyavaṃśābhivṛddhikṣetrāt nijānvayavaṃśavṛkṣābhivardhanabhūmisthānāt | yato yasmātkaraṇāt śāstrakṛto vyāsavālmīkiyājñavalkyapārāśarādayo vidvāṃso janmāntarasaṃgamāt punarbhavasaṃgateryaḥ pumāṃsaṃ trāyate rakṣati taṃ putraṃ nirvarṇayanti | kathaṃbhūtaṃ pumāṃsam | prasādhitātmīyānvayodayamīmāṃsam | prasādhitā samyagjñātā ātmīyasya nijasya anvayasya kulasya udayasya mīmāṃsā vicāraṇā yena puṃsā sa tathā tam | kathaṃbhūtājjanmāntarasaṃgamāt | durīhitāgamāt durīhitasya duśceṣṭitasya pāpakarmaṇa āgamo yasmin janmāntarasaṃgame sa tathā tasmāt || tatastasmāt kāraṇāt | [rājyasyeti |] rājyasya śriyaṃ tapaso vāpi śriyaṃ deve tvayi śritavati āśritavati sati ahaṃ devasya tava sahavṛttiparāyaṇaḥ sahagamanatatparo bhaviṣyāmi | keva | chāyeva tava śarīrasya chāyāsamānaḥ || itīti | iti amunā prakāreṇa ekatācittasaṃtānasya ekāgramanaḥpravṛtteḥ pratijijñāsamānasya pratijñāṃ kurvāṇasya bhrūkṣepeṇa netroparisthitaromarājyā ॰kṛtvā vyāhāravyavahāraṃ vacanapravartanaṃ pratyādiśya niṣidhya kaṇṭhadeśāt ekāvalīṃ ādāya hāraviśeṣaṃ gṛhītvā me mama babandha me grīvāṃ nicikṣepa | kathaṃbhūtena bhrūkṣepeṇa |
6.166.2
tridaśairapi āsatāṃ tāvanmanuṣyāḥ devairapi anullaṅghanīyavyāpāreṇa anatikramaṇīyaceṣṭitena | kaṇṭhadeśāt kathaṃbhūtāt | svakīyādātmīyāt | punaḥ kathaṃbhūtāt kaṇṭhadeśāt | muktilakṣmīsamāliṅganābhyāsāt muktilakṣmyāḥ muktiśriyaḥ saṃbandhi yatsamāliṅganamupagṛhanaṃ tadabhyāse samīpe yasya kaṇṭhadeśasya sa tathā tasmāt | kathaṃbhūtāmekāvalīm | akhilamahīvalayavaśyatādeśamālāmiva akhilasya samastasya mahīvalayasya bhūmaṇḍalasya vaśyatādeśaḥ vaśīkaraṇanimittaṃ tasya mālāmiva srajamiva | punaḥ kathaṃbhūtāmekāvalīm | tārataralamuktāphalāṃ tārāṇi ujjvalāni taralānyapi nāyakībhūtāni muktāphalāni yasyāṃ sā tathā tām |
6.166.3
sa rājā yaśodhaḥ saṃyamadharasya maharṣeḥ sannikarṣe samīpe abhilaṣitamanvatiṣṭhat dīkṣāṃ jagrāha | kiṃ kṛtvā | pūrvaṃ sāmantavarge nṛpatisamūhaṃ parijanaṃ ca kuṭumbavarge ca yauvarājyāya yuvarājasthāpanārthe paṭṭabandhavivāhamahotsavāya vā rājyapaṭṭabandhamahotsavāya vivāhamahotsavāya ca samādiśya ādeśaṃ dattvā | kathaṃbhūtaṃ sāmantavargam | khedamodamandāyamānasargam khedasya duḥkhasya modasya harṣasya ca mandāyamāno vardhamānaḥ sargaḥ sṛṣṭiryasya sa tathā tam | kathaṃbhūtaṃ parijanam | vihitabahusabhājanam | vihitamācaritaṃ bahu pracuraṃ sabhājanaṃ prītiyena parijanena sa tathā tam | kathaṃbhūtasya saṃyamadharasya | bhagavataḥ indrādisevitasya | uktaṃ ca—'aiśvaryasya samagrasya tapaso niyamaḥ śriyaḥ | vairāgyasyātha mokṣasya ṣaṇṇāṃ bhaga iti smṛtiḥ ||' evaṃ ṣaḍthaviśeṣaṇaviśiṣṭo bhago vidyate yasya sa bhavati bhagavān tasya bhagavataḥ | punaḥ kathaṃbhūtasya saṃyamadharasya | samastaśrutaskandhoddharaṇasamarthamatiprasarasya samastaśrutaskandhasya dvādaśāṅgaśāstrasya uddharaṇena granthato'rthataśca jñānena samarthaḥ prauḍhataro balavattaro matiprasara ābhinibodhikajñānaṃ yasya sa tathā tasya | kiṃ kṛtvā pūrvamabhilaṣitamanvatiṣṭhat | kacanicayaṃ keśakalāpaṃ apahāya luñcitvā pañcamuṣṭibhirlocaṃ kṛtvā | kathaṃbhūtaṃ kacanicayam | manojasāmajamadamahodadhitaraṅgasaṃcayamiva manojaḥ kandarpaḥ sa eva sāmajo gajastasya mado darpaḥ sa eva mahodadhirmahāsamudraḥ | apāmatigambhīratvāt | tasya taraṅgasaṃcayamiva kallolānāṃ samūhamiva ||
6.166.4
tadanivayādi | tadanu yaśodhamahārājasya dīkṣaṇādanantaraṃ aparedyuranyasminnahani mama yaśodharasya mahādevyā amṛtamateryāganāgasya paṭṭahastinasturagasya ca yadāsya anu- kūlātmani hitasvarūpe ahani divase vihitagaṇakāṅkānaḥ kṛtamauhūrtikāmatraṇaḥ pratāpavardhano nāma senāpatirityācarat iti kāryaṃ cakāra | kathaṃbhūtaḥ senāpatiḥ | sasthapatirvāstuvidyācāryasaṃyuktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ senāpatiḥ | parikalpitasakalapaṭṭabandhotsavopakaraṇasaṃbhāraḥ parikalpito melitaḥ sakalaḥ samagraḥ paṭṭabandhotsavasaṃbandhī upakaraṇasaṃbhāra upaskarasamūho yena sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ pratāpavardhanasenāpatiḥ | śubhasaṃrambhasāraḥ maṅgaleṣu śreyaskareṣu saṃrambheṣu sāraḥ aticaturaḥ | kiṃ kṛtvā | pūrvaṃ śiprāyāḥ saritaḥ śiprānāma nadyāḥ kūle taṭe prākpravaṇāyāṃ pūrvadigmukhyāyāṃ bhuvi abhiṣekamaṇḍapaṃ saṃnikāyaṃ gṛhaṃ viracayya viracanaṃ kārayitvā | kathaṃbhūtāyāḥ śiprāyāḥ saritaḥ | puṇyapānīyapūtopāntāśrayāśramaviprāyāḥ puṇya pavitraṃ yatpānīyamudakaṃ tena pūtāḥ pavitrīkṛtā upāntāśrayāśramāḥ taṭavihitāspadagṛhāḥ viprāḥ yatayo vā yayā śiprayā tathā tasyāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāyāḥ śiprāyāḥ | tīrataruṇataruvirājamānaharitaḥ tīrasaṃbandhino ye taruṇataravo navīnavṛkṣāstairvirājamānāḥ śobhamānāḥ harito diśo yasyāḥ sā tathā tasyāḥ | kathaṃbhūte kūle | kamanīyalīle kamanīyā manoharā līlā śobhā yasya kūlasya tatkamanīyalīlaṃ tasmin | kathaṃbhūtāyāṃ bhuvi | yathoktalakṣaṇāyāṃ vāstuśāstroktasvarūpāyām | abhiṣekamaṇḍapaṃ kathaṃ viracayya | śākhānagareṇa samaṃ pratinagareṇa sārdham |
6.166.5
kathaṃbhūtena śākhānagareṇa samācaritamahāvīthīpracāreṇa samācaritaḥ samyagvihito mahāvīthīpracāro haṭṭamārgapravartanaṃ yasya śākhānagarasya tattathoktaṃ tena | kathaṃbhūtamabhiṣekamaṇḍapam | anekaratnacitaṃ nānāvidhamāṇikyajaṭitam | suvarṇamayaśobhādhikamityarthaḥ | punaḥ kathaṃbhūtamabhiṣekamaṇḍapam | etaducitaṃ vivāhapaṭṭābhiṣekayogyam | punaḥ kathaṃbhūtamabhiṣekamaṇḍapam | ativicitravastraśobhāpanītātapam | ativicitrāṇāmatimanoharāṇāṃ vastrāṇāṃ śobhābhirāḍambarairapanīto dūrīkṛta ātapo gharmo yena abhiṣekamaṇḍapena sa tathā tam | punaḥ kathaṃbhūtamabhiṣekamaṇḍapam | anekatoraṇamaṅgavedikāvāsavibhaktakakṣāntaram | anekairbahubhistoraṇairupalakṣitā maṅgāḥ prāsādāśca vedikāśca kapiśīrṣarahitaprākārā āvāsāśca dhanavatāṃ gṛhāḥ tairvibhaktāni racitāni kakṣāntarāṇi yasya saḥ tathā tam | kathaṃbhūtaḥ senāpatiḥ | diśi
6.166.6
diśi niveśitāśeṣanareśvaraśibiraḥ diśi diśi sarvedikṣu niveśitāni upaveśitāni aśeṣāṇāṃ sarveṣāṃ nareśvarāṇāṃ rājñāṃ śibirāṇi sainyāni yena sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ senāpatiḥ | saparivāraḥ nijaparivārasahitaḥ | kiṃ kṛtvā pūrvamityācarat | uddhatāṅkuśamahāmātraṃ uddhatāṅkuśaṃ nāma mahāmātraṃ gajasenāmukhyaṃ śālihotraṃ ca aśvasādhanakaṃ samāhūya ākārya | kathaṃbhūtamuddhatāṅkuśamahāmātraṃ śālihotraṃ ca | gajavājibalayoradhikṛtavaṃśam gajabale aśvabale ca adhikārī vaṃśaḥ kulaṃ yasya yathāsaṃkhyaṃ sa tathā tam | kathaṃbhūtaṃ uddhatāṅkuśamahāmātraṃ śālihotraṃ ca | mahāsādhakaṃ ca pradhānakarmaṇāṃ senāpatirityācarat | itīti kim | bho uddhatāṅkuśa, bho śālihotra, bhavañcyāṃ yuvābhyāṃ ubhābhyāmapi dvābhyāmapi ativaritamatiśīghraṃ ubhayanayanediṣṭaiḥ gajavājiśāstravicakṣaṇaiḥ sādhubhiḥ puruṣaiḥ svāmihitapratiṣṭhaiḥ nijasvāmihitasabhiṣṭaiḥ tatparaiḥ saha sārdhaṃ uttīya parīkṣya dve api gajavājilakṣaṇe ādye prathame senāṅge devasya yaśodharasya vijñāpanīye nirūpaṇīye ||
6.166.7
tāvubhāvapi uddhatāṅkuśaśālihotrau tadvacanāt senāpatyādeśāt tathā tenaiva prakāreṇa ācarya pūrvoktapuruṣaiḥ saha parīkṣya tatra dvayormadhye tāvat anukrameṇa uddhatāṅkuśo nāma mahāmātro māṃ yaśodharaṃ vyajijñapat vijñāpayāmāsa | kathaṃbhūta uddhatāṅkuśaḥ | paraśurāmānvayāvakāśaḥ | paraśurāmakulotpanna ityarthaḥ | evaṃ kathamiti cet, he deva, pratāpavardhanasenāpatinideśāt ādeśāt sūripariṣat vidvanmaṇḍalī manmukhena evaṃ vijñāpayati | kiṃ kṛtvā | pūrvaṃ enaṃ jagatprasiddhaṃ kaliṅgaviṣayādhipatiprahitaprativarṣadeyavedaṇḍamaṇḍalīmadhye ekaṃ sindhuraṃ parīkṣya kaliṅgaviṣayasya oḍasāvadhipatiḥ tena prahitā preṣitā yā prativarṣe varṣe prati deyā dātavyā vedaṇḍamaṇḍalī hastisamūhaḥ tasyā madhye ekamadvitīyaṃ sindhuraṃ parīkṣya | kathaṃbhūtaṃ sindhuram | devasya tava anīkinītilakabarhaṃ senāmaṇḍanam | punaḥ kathaṃbhūtam | saparyāhaṃ pādaprakṣālanapūjāyogyam | punaḥ kathaṃbhūtam | udayagirināmakaṃ udayagiririti nāma yasya sa tathā tam | kathaṃbhūtā sūripariṣat | mayā uddhatāṅkuśena guharājamukhyābhyāṃ ca gurumukhyena ca rājamukhyena ca utsāhitābhiniveśā udyamaṃ prāpitābhiprāyāḥ | punaḥ kathaṃbhūtā
6.166.8
sūripariṣat| ibhacāriyājñavalkyavāddhalinaranāradarājaputragautamādimahāmunipraṇītamataṅjaitihyāvagāhasamīhamānamanaḥpracārā ibhacārī ca yājñavalkyavāddhaliśca naraśca nāradaśca rājaputraśca gautamaśca ibhacāriyājñavalkyavāddhalinaranāradarājaputragautamāḥ te ādiyeṣāṃ gargādīnāṃ mahāmunīnāṃ taiḥ praṇītāni yāni mataṅgajaitihyāni gajaparīkṣāśāstrāṇi teṣāmavagāhena paṭhitapāṭhitābhyāsena samīhamānaḥ pravartamāno manaḥpracāraścittavyāpāro yasyāḥ sūripariṣadaḥ sā tathoktā | sūripariṣatpunaḥ kathaṃbhūtā | atītaparameśvaraprasādāsāditavīrā atītaparameśvarasya yaśodhamahārājasya prasādena āsāditāḥ prāptāḥ vīrā vīragaṇā hastiśikṣādāyino yayā sā tathā | punaḥ kathaṃbhūtā sūripariṣat | amṛtagaṇādhipatyasatkārā amṛtagaṇādhipatyasya hastivaidyasya satkāraḥ sanmāno yasyāḥ sā tathā | punaḥ kathaṃbhūtā sūripariṣat | viditaniravadyopaniṣat viditā vijñātā niravadyā nirdoṣā upaniṣadadhikaraṇaṃ kṛtaṃ yayā sā tathoktā ||
6.166.9
tathāhi | uddhatāṅkuśastadevaṃ vijñāpayati—kaliṅgajetyādi | kaliṅgajaṃ vanena | vanena kṛtvā kaliṅgajaṃ sindhuraṃ vijñāpayati | viśeṣaṇatṛtīyā | uktaṃ ca—'utkalānāṃ ca deśasya dakṣiṇasyārṇavasya ca | sahyasya caiva vindhyasya madhye kāliṅgajaṃ vanam ||' tathā ca—'kulajātivayorūpaiścāravarṣamabalāyuṣām | sattvapracārasaṃsthānadeśalakṣaṇaraṃhasā || eṣāṃ caturdaśānāṃ tu yo guṇānāṃ samāśrayaḥ | sa rājño yāganāgaḥ syāddhūribhūtisamṛddhaye ||' tathā ca—'kāliṅgajā gajāḥ śreṣṭhāḥ' iti vacanāt | kathaṃbhūtaṃ sindhuram | kulena airāvaṇagajaḥ | śvetavarṇo bhavati sa airāvaṇagajakula ucyate | 'harirvā(dvā) śyāmavarṇo vā kālo vā vyaktavarṇakaḥ | haritaḥ kumudābho vā kulavarṇaḥ samucyate ||' samaṃ pracāreṇa | girinadīnāṃ pracāreṣu samapracārastasyaiva praśastatā | tadāha—'miśro vā giricārī vā kaliṅgākārajānikaḥ | sāttviko bhadrajātiśca sa tattvātkādibhiḥ śubhaḥ | ityetairlakṣaṇairyuktaṃ yāganāgaṃ pracakṣate ||' deśena sādhāraṇam | 'anūpajāṅgalaguṇaiḥ samaṃ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ |' jala- prāye'pi deśe pravartate, nirjaladeśe'pi pravartate sa sādhāraṇaḥ kathyate | bhadraṃ janmanā | jātyā kṛtvā bhadraṃ vijñāpayati | saṃsthānena samasaṃbaddham | utsedhāyāmapariṇāhaiḥ samasuvibhaktasarvakāyam | samena saṃsthānena suṣṭu vibhakto vibhāgīkṛtaḥ sarvakāyaḥ śarīraṃ yasya sa tam | samacaturasrasaṃsthānena saṃbaddhaśarīramityarthaḥ | utsedha ūrdhvatā, āyāmo dīrghatā, pariṇāho vṛttatā, etairguṇaiḥ samasaṃbaddhaśarīram | āyuṣā dvādaśāpi daśā bhuñjānam |
6.166.10
daśāvārṣikī ekādaśā īdṛśīḥ dvādaśāpi daśāḥ bhuñjānaṃ jīvantam | aṅgena svāyatavyāyatacchavim | svāyatā ūrdhvaṃvṛttirahitā vyāyatā tiryaṃgvalirahitā chavistvacā yasya sa tathā taṃ vijñāpayati | āśaṃsanīyaṃ varṇaprabhācchāyāsaṃpattibhiḥ | āśaṃsanīyaḥ varṇaḥ pūrvoktalakṣaṇaḥ prabhā kāntiśchāyā pārthivī ābhyā taijasī nānnā anyatamā vartate vijñāpayati | kalyāṇaṃ śubhaṃ vijñāpayati | [kaiḥ |] ācāraśīlaśobhāveditaiḥ ācāraḥ kāyagataḥ śīlaṃ manogataṃ śobhā śarīropacayaśobhā śarīropacayaviśeṣaḥ | sā śobhā saptadhā bhavati | taduktam—'sālohitā praticchannā tṛtīyā pakṣmalepanā | samakakṣā caturthī syātpañcamī samatalpatā | vyatikīrṇā ca ṣaṣṭhī syāt droṇikā saptamī smṛtā ||' saptaśobhāsu madhye śreyasī caturthī—'caturthāṃśobhayā yukto madayuddhakṣamo gajaḥ |' iti vacanāt | āveditaṃ arthaveditā tairācāraśīlaśobhāveditaiḥ kṛtvā | praśastaṃ lakṣaṇavyañjanābhyām | praśastaṃ vijñāpayati | kābhyām | lakṣaṇavyañjanābhyām | taduktam—'lakṣaṇaṃ janmasaṃbandhamājīvāditi niścitam | paścādyarkṣi trajedyastu tadvañjanamiti smṛtam ||' athavā kararadanādikaṃ lakṣaṇaṃ bindusvastikādikaṃ vyañjanam | uttamaṃ vijñāpayati | kaiḥ | balavarmavayojavaiḥ kṛtvā | balamadhvagamanastambhapramardanabhārāropaṇakṣamaṇalakṣaṇam, varma śarīraṃ saptotsedhena vāyāmadaśapariṇāhalakṣaṇapramāṇam, vayastrayoviṃśatervarṣāṇāmūrdhvamāṣaṣṭim, javo bhadrasyāyamuttamaḥ daśādhanuryavahitaṃ vīrapañcāśaddhanurmadhye yadi gṛhṇīyāt tairbalavarmavayojavaiḥ |
6.166.11
taduktam—'vīthyādau daśa sapta pañca puruṣaṃ kṛtvā padābhyantare bhadrāmandramṛgānaveti gaminogarjīvenocchitāḥ (1) | pañcāśatpada eva tatpadaśate sārdhe padānāṃ śate gṛhṇīyuḥ khanavatkramokṣadhanuṣā vaṃśe nideśādarāt ||' padābhidhanūḥrṣītyarthaḥ | brāhmaṃ saṃbandhilakṣaṇena | brāhmaṃ brahmadaivatasaṃbandhilakṣaṇena brāhmaṃ vijñāpayati | taduktam—'nanu bindusadanteṣu kuśātalanibhacchaviḥ | cāruhṛṣṭitvamanyekṣo brāhmaḥ sarvā- arthasādhanaḥ ||' bhavantamivānavadyairgatirūpasattvasvarānūkaiḥ priyālokam | bhavantamiva tvatsadṛśaṃ priyālokaṃ priyadarśanaṃ vijñāpayati | kaiḥ kṛtvā | gatirūpasattvasvarānūkaiḥ gatirgajabājiśārdūlādīnām, rūpaṃ devamanuṣyavidyādharādīnām, sattvaṃ manuṣyayakṣagandharvādīnām, svaro jīmūtaśaṅkhādīnāṃ anūkaṃ anukaroti | sadṛśatāmiti yāvat | anūkaśabdo gajyādīnāṃ pratyekamapi saṃbandhanīyaḥ | gatiśca rūpaṃ ca sattvaṃ ca svaraśca gatirūpasattvasvarāsteṣāmanūkaiḥ sāddaryaiḥ | kathaṃbhūtairgajyādīnāṃ sāddaryaiḥ | anavadyairniṃdoṣaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaṃ vijñāpayati | vināyakamiva pṛthuparipūrṇāyatamukham | pṛthu vistīrṇaṃ paripūrṇaṃ saṃpūrṇaṃ āyataṃ dīrghaṃ mukhaṃ yasya sa tathā taṃ vighnarājamiva | punaḥ kathaṃbhūtam | aśokapuṣpamivāruṇaṃ tāḷuni | tāḷuni tāḷuviṣaye aruṇamavyaktarāgam | kimiva | aśokapuṣpamiva yathā aśokapuṣpaṃ aruṇaṃ bhavati | punaḥ kathaṃbhūtam | kamalakośamiva śoṇaprakāśamantarāsye | antarāsye mukhamadhye śoṇaprakāśaṃ kokanadacchavim | kimiva | kamalakośamiva padmagarbhamiva | punaḥ kathaṃbhūtam |
6.166.12
pīnopacitakāyamuromaṇivikṣobhakaṭakapolaskandhu | uromaṇi hṛdayaṃ vikṣobhakaṭakaḥ śroṇiphalakaṃ kapolau gaṇḍasthale skandhī oṣṭhaprāntau tāni teṣu pīnopacitakāyaṃ sthūlavṛddhaśarīram | punaḥ kathaṃbhūtam | anunnatānavanatasupramāṇakumbham | na unnatau ayuccau na avanatau nīcaistarau supramāṇau uttamastrīstanākārau kumbhau śirasaḥ piṇḍau yasya sa tathā tam | punaḥ kathaṃbhūtam | ṛjupūrṇahrasvakandharam | ṛjuravakrā pūrṇā māṃsalā hrasvā adīrghā kandharā grīvā yasya sa tathā tam | punaḥ kathaṃbhūtam | alinīlaghanadīrghasnigdhakeśapeśalam | alivadbhramaravannīlāḥ kṛṣṇavarṇā ghanā aviralā dīrghā hrasvā snigdhāḥ kāntimanto ye keśāstaiḥ peśalo atimanoharam | punaḥ kathaṃbhūtam | samasūdgatavyūḍhamastakapiṇḍam | samaḥ avyaktaḥ suṣṭhu atiśayena unnataḥ prādurbhūto vyūḍho nibiḍo mastakapiṇḍaḥ yasya sa tam | punaḥ kathaṃbhūtam | analpāsanāvakāśam | analpo bṛhadāṃsanasya pṛṣṭhadeśasya avakāśaḥ saṃmitiryasya sa tathā tam | punaḥ kathaṃbhūtam | āropitakārmukākārapariṇatānuvaṃśam | āropitaṃ sapratyañcaṃ yat kārmukaṃ dhanustadākāreṇa pariṇataḥ paryārthaṃ gato anuvaṃśaḥ anukrameṇa vaṃśaḥ pṛṣṭhaṃ yasya sa tathā tam | punaḥ kathaṃbhūtam | ajakukṣim | ajasyeva chāgasyeva ubhayapārśvayorunnataḥ kukṣirudaraṃ yasya sa tathā tam | punaḥ kathaṃbhūtam | anupadigdhapecchakam | asthūlapucchamūlam | punaḥ kathaṃbhūtam | īṣatsaṃvartakonnatabhūmideśaspārśigolāṅgūlavāladhim | īṣanmanāk saṃvartake vāladhipradeśe unnata ucco bhūmideśasparśī golāṅgūlavat vṛṣabhapucchavat vāladhiḥ puccho yasya sa tathā tam |
6.166.13
punaḥ kathaṃbhūtam | abhivyaktobhayapuṣkaram | abhivyakte prakaṭe ubhaye adhaḥstanordhvasaṃbandhinī puṣkare śuṇḍāprabhāge yasya sa tathā | punaḥ kathaṃbhūtam | varāhajaghanāparam | varāhasya araṇyaśūkarasya jaghanavat kaṭyaprabhāgavat aparaṃ paścimadeśo yasya sa tathā tam | punaḥ kathaṃbhūtam | āmrapallavasaṃkāśakośam | āmrasya sahakārasya pallavaṃ pravālastena saṃkāśaḥ sadṛśaḥ kośo medaṃ yasya sa tathā tam | sinduraṃ kiṃ kurvantam | atīva supratiṣṭhitaiḥ samudrakūrmākṛtibhirgātrāparatalaiḥ pātālatale nipatantīmuddharantamiva medinīm | gātrāparatalaiḥ gātraṃ agrakāyo aparaṃ paścātkāyastayostalānyadhaḥśarīrāṇi gātrāparatalāni taiḥ kṛtvā medinīṃ pṛthvīṃ uddharantamiva | medinīṃ kiṃ kurvantīm | pātālatale nipatantīṃ rasātale nimajjantīm | kathaṃbhūtairgātrāparatalaiḥ | atīva supratiṣṭhitaiḥ atiśayena niścalaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | samudrakūrmākṛtibhiḥ samudraḥ karaṇḍaviśeṣaḥ kūrmaḥ kacchapastayoriva ākṛtirākāro yeṣāṃ gātrāparatalānāṃ tāni samudrakūrmākṛtīni taiḥ | punaśca kiṃ kurvantaṃ vijñāpayati | utsarpaddhiraṣṭamīhimāṃśunibhamuniviṣṭaśliṣṭaviṃśatinakhamayūkhaprohairbhuvanasarasi vijṛmbhamāṇasya tava yaśohaṃsasya mṛṇālajālānīva parikalpayantam | tava yaśohaṃsasya bhavataḥ puṇyaguṇānukīrtanaśvetacchadapakṣiṇo mṛṇālajālāni padminīkandavṛndāni parikalpayantamiva bhakṣaṇārthamupaḍhaukayantamiva | kiṃ kurvāṇasya tava yaśohaṃsasya | bhuvanasarasi vijṛmbhamāṇasya bhuvanasarasi trailokyasarovare vijṛmbhamāṇasya viśeṣeṇa prasāraṃ kurvāṇasya paryaṭataḥ | vyāpnuvānasyetyarthaḥ |
6.166.14
kaiḥ kṛtvā mṛṇālajālāni parikalpayantam | aṣṭamīhimāṃśunā ardhacandreṇa nibhāḥ sadṛśāḥ muniviṣṭāḥ niścalāste ca te śliṣṭāḥ parasparaṃ saṃlagnā viṃśatirdvidaśaparimāṇā ye nakhāḥ kāmāṅkuśāsteṣāṃ mayūkhāḥ kiraṇāsta eva prohā aṅkurāste tathā taiḥ | kathaṃbhūtaiḥ nakhamayūkhaprohaiḥ | utsarpadbhirūrdhve gacchadbhiḥ | punaśca kiṃ kurvantaṃ vijñāpayati | ānupūrvīpṛthuvṛttāyatakomalābhogena bhaviṣyadanekajanyajayādeśa rekhābhiriva katibhiścidvalibhiralaṃkṛtena susrotasā mṛdudīrghavistṛtāṅgulinā kareṇa muhurmuhuritastato vinikīrṇairvamadhupāthaḥśīkarairdikpālapurapuraṃdhrīṇāṃ paṭṭabandhāvasare'sminmuktāphalopāyanānīva diśantam, asminpratyakṣībhūte paṭṭabandhāvasare rājyapaṭṭabandhasamaye dikpālapurapuraṃdhrīṇāṃ indrādidikpālānāṃ purāṇāṃ nagarāṇāṃ puraṃdhrīṇāṃ kamanīyakāminīnāṃ muktāphalopāyanāni śauktikeyaprābhṛtāni diśantamarpayantamiva | kaiḥ kṛtvā muktāphalopāyanāni diśantam | vamathupāthaḥśīkarairudgārajalakaṇaiḥ | kathaṃbhūtairvamathupāthaḥśīkaraiḥ | kareṇa śuṇḍādaṇḍena muhurmuhurvāraṃvāraṃ itastato yatra tatra vinikīrṇairvinikṣiptaiḥ | kathaṃbhūtena kareṇa | ānupūrvīpṛthuvṛttāyatakomalābhogena ānupūrvyā anukrameṇa pṛthuḥ sthūlo vṛtto vartulākāraḥ āyato dīrghaḥ komalaḥ sukumāraḥ ābhogaḥ paripūrṇatā yasya karasya sa tathā tena | punaḥ kathaṃbhūtena kareṇa | katibhiścitkriyapramāṇābhirvalibhiḥ svakarasaṃkocarekhābhiralaṃkṛtena śobhitena | kathaṃbhūtābhirvalibhiḥ |
6.166.15
bhaviṣyadanekajanyajayādeśarekhābhiriva bhaviṣyanti anāgatāni anekāni bahūni janyāni saṃgrāmāsteṣu jayasya vijayasya prāterādeśasya kathanasya rekhābhiriva gaṇanārājibhiriva | punaḥ kathaṃbhūtena kareṇa | susrotasā suṣṭhu śobhanaṃ sroto madapravāho yasya sa susrotāstena | punaḥ kathaṃbhūtena kareṇa | mṛdudīrghavistṛtāṅgulinā mṛdu komalaṃ dīrghā lambāyamānā vistṛtā vistāraṃ prāpitā aṅgulayo yasya sa tena | punaḥ kiṃ kurvantaṃ vijñāpayati | anavaratamucchalatā malayajāgurusarojaketakotpalakumudāmodasaṃvādinā madavadanasaurabheṇa bhavadaiśvaryadarśanāśayāvatīrṇānāmambaracarakumārakāṇāmarghamivotkṣipantam | madavadanasaurabheṇa madenopalakṣitaṃ yadvadanaṃ mukhaṃ tasya saurabheṇa parimalena ambaracarakumārakāṇāṃ devavidyādharaputrāṇāṃ arghaṃ pūjā iva samudāyamutkṣipantamiva unmuñcantamiva | kathaṃbhūtānāmambaracarakumārakāṇām | bhavadaiśvaryadarśanāśayāvatīrṇānām bhavatastava aiśvarye prabhutvaṃ tasya darśanāśayena avalokanamanasā avatīrṇānāmāgatānām | kathaṃbhūtena madavadanasaurabheṇa | anavarataṃ nirantaraṃ ucchalatā ākāśe utpatatā | aparaṃ kathaṃbhūtena madavadanasaurabheṇa | malayajāgurusarojaketakotpalakumudāmodasaṃvādinā malayajaṃ gandhasāram | candanamiti yāvat | aguruḥ kṛmijagdham | kākatuṇḍaṃ loham | rājārhamiti yāvat | sarojāni kamalāni, ketakāni ketakīpuṣpāṇi, utpalāni kumudāni, kairavāṇi | śvetotpalāni iti yāvat | tāvatteṣāmāmodaṃ parimalaṃ saṃvadatyanukarotyupamāṃ dharatītyevaṃśīlaṃ tattathoktaṃ tena | punaśca kiṃ kurvantam |
6.166.16
abhbhodharagambhīramadhuradhvaninā bṛṃhitena sakalayāganāgasādhanādhipatyamivātmani vinivedayantam | bṛṃhitena garjitena kṛtvā sakalayāganāgasādhanādhipatyaṃ sakalānāṃ samastānāṃ yāganāgasādhanānāṃ paṭṭyogyagajasainyānāṃ ādhipatyaṃ prabhutvaṃ ātmani svasmin vinivedayantaṃ sūcayantamiva | kiṃviśiṣṭena bṛṃhitena | abhbhodharagambhīramadhuradhvaninā abhbhodharasya jaladharasyeva gambhīraḥ atalasparśo madhuraḥ karṇāmṛtaprāyo dhvaniḥ śabdo yasya bṛṃhitasya tattathā tena | punaḥ kiṃ kurvantam | arālapakṣmaṇaḥ sthiraprasannāyatavyaktaraktaśuklakṛṣṇadṛṣṭibhāgasya maṇiruco locanayugalasyāravindaparāgapiñjalairapāṅgapātaiḥ kakubaṅganāsu piṣṭhātakacūrṇamiva kirantam | locanayugalasya apāṅgapātaiḥ kaṭākṣavikṣepaiḥ kakubaṅganāsu dignitāsu piṣṭhātakacūrṇaṃ paṭavāsacūrṇaṃ kirantamiva | kiṃlakṣaṇairapāṅgapātaiḥ | aravindaparāgapiñjalaiḥ aravindasya kamalasya parāgo rajastadvat piñjalairgorocanāvarṇaiḥ | kiṃlakṣaṇasya locanayugalasya | arālapakṣmaṇaḥ ghanasnigdhanetraromaṇaḥ | punaḥ kiṃlakṣaṇasya locanayugalasya | sthiraprasannāyatavyaktaraktaśuklakṛṣṇadṛṣṭibhāgasya sthirā niścalā prasannā nirmalā āyatā dīrghā vyaktāḥ sphuṭatarā raktāḥ lohitā śuklā ujjvalāḥ kṛṣṇā yamakāyasadṛśāḥ dṛṣṭibhāgā avalokanapradeśā yasya locanayugalasya tattathoktaṃ tasya | punaḥ kathaṃbhūtasya locanayugalasya | maṇirucaḥ śuklakṛṣṇaraktatejasaḥ | punaśca kiṃ kurvāṇaṃ vijñāpayati |
6.166.17
manāgdakṣiṇonnatena tāmracūḍahalopaśobhinā samasujātamadhusannikāśadaśanadvitayena vidadhānamiva nākalokāvalokanakutūhalinyāstvatkīrteḥ sopānamārgam | samasujātamadhusannikāśadaśanadvitayena samaṃ śobhanapariṇāhanirgamaṃ sujātaṃ ratheṣākṛti madhusannikāśaṃ kṣaudravarṇaṃ tacca daśanadvitayaṃ dantamukhayugalaṃ tena tathoktena kṛtvā nākalokāvalokanakutūhalinyāḥ nākalokaḥ svargalokastasyāvalokane nirīkṣaṇe kutūhalaṃ vinodo vidyate yasyāḥ sā tathā tasyāstvatkīrteḥ sopānamārge ārohaṇamārge vidagdhānamiva racayanmiva | kathaṃbhūtena daśanadvitayena | manāgdakṣiṇonnatena manāk īṣat dakṣiṇapārśve unnataṃ manāgdakṣiṇonnataṃ tena | tathā coktam—'dakṣiṇonnatamityāhurdante cārvaṃkulonnate | yavamātronnate kecittathā vāmonnataṃ viduḥ ||' punarapi kathaṃbhūtena daśanadvitayena | tāmracūḍhahalopaśobhinā tāmracūḍaḥ kukkuṭasya halaṃ caraṇayoḥ paścādaṅgulistadvat upaśobhate rā- jate ityevaṃśīlaṃ tattathoktaṃ tena | punaśca kiṃ kurvantaṃ vijñāpayati | asirātatapralambabahalasukumārodayena karṇatāldvayenodyāvadundubhīnāṃ nādamiva punaruktayantam | karṇatāldvayena tāḍapatrākārakarṇadvitayena kṛtvā udyāvadundubhīnāṃ ānandabherīṇāṃ nādaṃ dhvaniṃ punaruktayantamiva dviguṇīkurvantamiva | saṃtāḍanavaśād dhvanirupadyate | kathaṃbhūtena karṇatāldvayena | asirātatapralambabahalasukumārodayena na sirābhistato (ahaṣṭastābhirvyāpto yaḥ) asirātatapralambo dīrghataro bahalo vistīrṇaḥ sukumāraḥ sukomala udayo yasya karṇatāldvayasya tattathoktaṃ tena | punaḥ kiṃ kurvantam |
6.166.18
udyagratayā unnatatayā dharaṇidharaśikharāṇi parvataśṛṅgāṇi kharvayantamiva hasvīkurvantamiva | punaḥ kiṃ kurvantam | dehaprabhāpaṭalaiḥ śarīrakāntisamūhaiḥ kṛtvā vīraśriyaḥ vīralakṣmyāḥ paryanteṣu sitasarasiruhopahāraṃ śvetakamalapūjanaṃ saṃpādayantamiva | kathaṃbhūtāyāḥ vīraśriyaḥ | svakīyaśarīraśritāyāḥ svakīyaṃ svasya śarīraṃ śritāyāśritāyāḥ | kathaṃbhūtairdehaprabhāpaṭalaiḥ | samantātprasaradbhiḥ sarvatra vyāpnuvadbhiḥ | punaḥ kathaṃbhūtairdehaprabhāpaṭalaiḥ | sarasvatīhāsāpahāsibhiḥ bhāratīhāsaṃ tiraskurvadbhiḥ | ujjvalairityarthaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaṃ vijñāpayati | sūkṣmamukhasnigdhāṅgajarājibhiḥ | sūkṣmamukhāḥ snigdhā arūkṣā aṅgajānāṃ (gajānāṃ) romāṇāṃ rājayastābhiḥ kṛtvā aṇutarabindumālābhiḥ sūkṣmatarabindūnāṃ rājibhiśca kṛtvā nicitocitapratīkaṃ nicitāḥ paripūrṇajaṭitā ucitā yogyāḥ pratīkāḥ śarīrāvayavā yasya sa nicitocitapratīkastam | kathaṃbhūtābhiḥ sūkṣmamukhasnigdhāṅgajarājibhiḥ | antarāntarā madhye madhye dhvajaśaṅkhacakrasvastikanandyāvartavinyāsābhiḥ dhvajaśca śaṅkhaśca cakraṃ ca svastikaśca nandyāvartaśca te tathoktāsteṣāṃ vinyāso racanā yāsu aṅgajarājiṣu tāstathoktāstābhiḥ | punaḥ kathaṃbhūtābhiraṅgajarājibhiḥ | pradakṣiṇāvartavṛttibhiḥ pradakṣiṇāvartā vṛttiḥ pravṛttiryāsāṃ tāstathoktābhiḥ | punaḥ kathaṃbhūtam | āpāditotsavasaparyamiva āpāditā vihitā kṛtā racitā utsavasaparyā mahotsavapūjanaṃ yasya sa tathā tam | punaḥ kathaṃbhūtam | vijayalakṣmīnivāsaṃ jagajjayaśrīni- vāsastam | punaḥ kathaṃbhūtam |
6.166.19
evamanunā prakāreṇa anyairapi parairapi caturvidhairapi pradeśaiḥ deśasadbhāvinaḥ mānikāḥ upadhānikāḥ lākṣaṇikāśceti catuḥprakāraiḥ pradeśaiḥ śarīrāvayavairanūnātiriktaṃ nyūnādhikatārahitaṃ vijñāpayati | uktaṃ ca—'deśasadbhāvinaṃ kecit mānikāścopadhānikāḥ | kecillākṣaṇikāśceti pradeśāśca caturvidhāḥ ||' kathaṃbhūtaiścaturvidhaiḥ rapi pradeśaiḥ | bahalavipulavyaktasaṃniveśamanohāribhiḥ bahalo ghanataro vipulo mahān vyaktaḥ sphuṭaḥ saṃniveśo vinyāso yeṣāṃ pradeśānāṃ te bahalavipulavyaktasaṃniveśāstairmano harantītyevaṃśīlāste tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtairapi caturvidhaiḥ pradeśaiḥ | mānonmānapramāṇasamanvitaiḥ mānaṃ ca unmānaṃ ca pramāṇaṃ ca mānonmānapramāṇāni taiḥ samanvitāḥ saṃyuktā ye pradeśāste tathā taiḥ | tathā coktam—'ūrdhvamānaṃ tu vijñeyamunmānaṃ tiryagāśrayam | pramāṇaṃ pariṇāhena tridhvayaṃ lakṣaṇakramaḥ ||' punaśca kiṃ kurvāṇaṃ vijñāpayati | saptadhāsthitatvena | tathā hi—'ojastejo balaṃ śauryaṃ sattvasaṃhananaṃ jayaḥ | praśastaiḥ saptabhiścaitaiḥ sa gajaḥ saptadhā sthitaḥ ||' ityuktalakṣaṇena saptadhāsthitatvena | mahāmahīśamahāmātrāṇāṃ mahānṛpāṇāṃ mahāhastipālakānāṃ ca svāminastava saptasamudramudraṃ saptasāgaraparyantaṃ śāsanaṃ ājñāṃ ācakṣāṇamiva kathayantamiva sūcayantamivaṃ | punaśca kathaṃbhūtaṃ vijñāpayati | dvādaśasvapi kṣetreṣu dvādaśarājamaṇḍalīṣu dvādaśakāyeṣu śubhasamudāyapratyaṅgaphalaṃ kalyāṇamūhaśarīraphalaṃ vijñāpayati | kāni tāni dvādaśakṣetrāṇi dvādaśaśarīrāṇi | hastaradanamukhaśironayanakarṇagrīvāgātrorojaghanameḍhrakāyalakṣaṇāni |
6.166.20
kathaṃbhūtam | niṣpannayoginamiva kṣāntam | rūpādiṣu viṣayeṣu (rasanādiṣu) rasasparśagandhavarṇalakṣaṇeṣu pañcasu viṣayeṣu kṣāntaṃ bhavati avicalaṃ bhavati cittam | kamiva | niṣpannayoginamiva | yathā niṣpanno yogī vītarāgo muniḥ rūpādiṣu viṣayeṣu kṣānto bhavati | punaḥ kathaṃbhūtam | sarvajñaṃ sarvavastujñātāraṃ kathayati | kamiva | divyarṣimiva | yathā divyarṣiḥ kevalajñānī pumān sarvajño bhavati | punaḥ kathaṃbhūtaṃ vijñāpayati | tejasvinaṃ pratāpavantam | kamiva | asitārtimiva agnimiva | yathā asitārtistejasvī bhavati | tathā coktam—'bhārasyātīva vahanaṃ vibhāte· jasvinaṃ gajam' | punaḥ kathaṃbhūtam | abhijātamivodayapratyayairviśuddham udayo janma purobhāgagamanaṃ ca pratyayo viśvāsaḥ pratyāsannagamanaṃ ca udayau ca pratyayau ca udayapratyayāstairudayapratyayairviśuddhaṃ adhigataṃ vijñāpayati | kamiva | abhijātamiva kulīnamanava-
Linked texts (1)
- Yaśastilaka — Somadevasūri, Sanskrit