<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Jain Literature](https://indike.org/pramana/in.jaina) › [Post-canonical works (philosophy, yoga, karma theory, narrative, poetry, history)](https://indike.org/pramana/in.jaina.post) › [Pramāṇamīmāṃsā](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa) › [Pramanamimamsavritti](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna) › 1.1

# Pramanamimamsa 1.1: prathamāhnika

Pramāṇamīmāṃsāvṛtti 1.1

- **Language:** Sanskrit

### prathamāhnika

### [1.1.1](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.1)

anantadarśanajñānavīryānandamayātmane .  
namo'rhate kṛpākḷptadharmatīrthāya tāyine .. 1 ..

### [1.1.2](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.2)

bodhibījamupaskartuṃ tattvābhyāsena dhīmatām .  
jainasiddhāntasūtrāṇāṃ sveṣāṃ vṛttirvidhīyate .. 2 ..

### [1.1.3](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.3)

nanu yadi bhavadīyānīmāni jainasiddhāntasūtrāṇi tarhi bhavataḥ pūrvaṃ kāni kimīyāni vā tānyāsanniti ? atyalpamidamanvayuṅkthāḥ . pāṇini-piṅgala-kaṇādā-'kṣapādādibhyo'pi pūrvaṃ kāni kimīyāni vā vyākaraṇādisūtrāṇītyetadapi paryanuyuṅkṣva ! anādaya evaitā vidyāḥ saṃkṣepavistaravivakṣayā navanavībhavanti tattatkartṛkāścocyante . kiṃ nāśrauṣīḥ na kadācidanīdṛśaṃ jagat iti ? yadi vā prekṣasva vācakamukhyaviracitāni sakalaśāstracūḍāmaṇibhūtāni tattvārthasūtrāṇīti .

### [1.1.4](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.4)

yadyevam--akalaṅka-dharmakīrttyādivat prakaraṇameva kiṃ nārabhyate, kimanayā sūtrakāratvāhopuruṣikayā ? maivaṃ vocaḥ; bhinnarucirhyayaṃ janaḥ tato nāsya svecchāpratibandhe laukikaṃ rājakīyaṃ vā śāsanamastīti yatkiñcidetat .

### [1.1.5](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.5)

tatra varṇasamūhātmakaiḥ padaiḥ, padasamūhātmakaiḥ sūtraiḥ, sūtrasamūhātmakaiḥ prakaraṇaiḥ, prakaraṇasamūhātmakaiḥ āhnikaiḥ, āhnikasamūhātmakaiḥ pañcabhiradhyāyaiḥ śāstrametadaracayadācāryaḥ . tasya ca prekṣāvatpravṛttyaṅgamabhidheyamabhidhātumidamādisūtram--

### [1.1.6](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.6)

atha-ityasya adhikārārthatvācchāstreṇādhikriyamāṇasya prastūyamānasya pramāṇasyābhidhānāt sakalaśāstratātparyavyākhyānena prekṣāvanto bodhitāḥ pravartitāśca bhavanti . ānantaryārtho vā atha-śabdaḥ, śabda-kāvya-chandonuśāsanebhyo'nantaraṃ pramāṇaṃ mīmāṃsyata ityarthaḥ . anena śabdānuśāsanādibhirasyaikakartṛkatvamāha . adhikārārthasya ca atha-śabdasyānyārthanīyamānakusumadāmajalakumbhāderdarśanamiva śravaṇaṃ maṅgalāyāpi kalpata iti . maṅgale ca sati paripanthivighnavighātāt akṣepeṇa śāstrasiddhiḥ, āyuṣmacchrotṛkatā ca bhavati . parameṣṭhinamaskārādikaṃ tu maṅgalaṃ kṛtamapi na niveśitaṃ lāghavārthinā sūtrakāreṇeti .

### [1.1.7](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.7)

prakarṣeṇa saṃśayādivyavacchedena mīyate paricchidyate vastutattvaṃ yena tat pramāṇaṃ pramāyāṃ sādhakatamam, tasya mīmāṃsā--uddeśādirūpeṇa paryālocanam . trayī hi śāstrasya pravṛttiḥ--uddeśo lakṣaṇaṃ parīkṣā ca . tatra nāmadheyamātrakīrttanamuddeśaḥ, yathā idameva sūtram . uddiṣṭasyāsādhāraṇadharmmavacanaṃ lakṣaṇam . tad dvedhā sāmānyalakṣaṇaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ ca . sāmānyalakṣaṇamanantarameva sūtram . viśeṣalakṣaṇam viśadaḥ pratyakṣam 1. 1. 13 iti . vibhāgastu viśeṣalakṣaṇasyaivāṅgamiti na pṛthagucyate . lakṣitasya idamitthaṃ bhavati nettham iti nyāyataḥ parīkṣaṇaṃ parīkṣā, yathā tṛtīyaṃ sūtram .

### [1.1.8](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.8)

pūjitavicāravacanaśca mīmāṃsā-śabdaḥ . tena na pramāṇamātrasyaiva vicāro'trādhikṛtaḥ, kintu tadekadeśabhūtānāṃ durnayanirākaraṇadvāreṇa pariśodhitamārgāṇāṃ nayānāmapi-pramāṇanayairadhigamaḥ tattvā॰ 1. 6. iti hi vācakamukhyaḥ, sakalapuruṣārtheṣu mūrddhābhiṣiktasya sopāyasya sapratipakṣasya mokṣasya ca . evaṃ hi pūjito vicāro bhavati . pramāṇamātravicārastu pratipakṣanirākaraṇaparyavasāyī vākkalahamātraṃ syāt . tadvivakṣāyāṃ tu atha pramāṇaparīkṣā pramāṇaparī॰ pṛ॰ 1 ityeva kriyeta . tat sthitametat--pramāṇanayapariśodhitaprameyamārgaṃ sopāyaṃ sapratipakṣaṃ mokṣaṃ vivakṣituṃ mīmāṃsāgrahaṇamakāryācāryeṇeti .. 1 ..

### [1.1.9](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.9)

tatra pramāṇasāmānyalakṣaṇamāha--

### [1.1.10](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.10)

pramāṇam-iti lakṣyanirddeśaḥ, śeṣaṃ lakṣaṇam, prasiddhānuvādena hyaprasiddhasya vidhānaṃ lakṣaṇārthaḥ . tatra yattadavivādena pramāṇamiti dharmmi prasiddhaṃ tasya samyagarthanirṇayātmakatvaṃ dharmo vidhīyate . atra pramāṇatvāditi hetuḥ . na ca dharmmiṇo hetutvamanupapannam; bhavati hi viśeṣe dharmmiṇi tatsāmānyaṃ hetuḥ, yathā ayaṃ dhūmaḥ sāgniḥ, dhūmatvāt, pūrvopalabdhadhūmavat . na ca dṛṣṭāntamantareṇa na gamakatvam; antarvyāptyaiva sādhyasiddheḥ, sātmakaṃ jīvaccharīram, prāṇādimattvāt ityādivaditi darśayiṣyate .

### [1.1.11](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.11)

tatra nirṇayaḥ saṃśayā'nadhyavasāyāvikalpakatvarahitaṃ jñānam . tato nirṇaya-padenājñānarūpasyendriyasannikarṣādeḥ, jñānarūpasyāpi saṃśayādeḥ pramāṇatvaniṣedhaḥ .

### [1.1.12](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.12)

aryate'rthyate vā artho heyopādeyopekṣaṇīyalakṣaṇaḥ, heyasya hātum, upādeyasyopādātum, upekṣaṇīyasyopekṣitum arthyamānatvāt . na cānupādeyatvādupekṣaṇīyo heya evāntarbhavati; aheyatvādupādeya evāntarbhāvaprasakteḥ . upekṣaṇīya eva ca mūrddhābhiṣikto'rthaḥ, yogibhistasyaivāryamāṇatvāt . asmadādīnāmapi heyopādeyābhyāṃ bhūyānevopekṣaṇīyo'rthaḥ; tannāyamupekṣituṃ kṣamaḥ . arthasya nirṇaya iti karmaṇi ṣaṣṭhī, nirṇīyamānatvena vyāpyatvādarthasya . arthagrahaṇaṃ ca svanirṇayavyavacchedārthaṃ tasya sato'pyalakṣaṇatvāditi vakṣyāmaḥ .

### [1.1.13](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.13)

samyag-ityaviparītārthamavyayaṃ samañcatervā rūpam . tacca nirṇayasya viśeṣaṇam, tasyaiva samyaktvā'samyaktvayogena viśeṣṭumucitatvāt; arthastu svato na samyag nāpyasamyagiti sambhavavyabhicārayorabhāvānna viśeṣaṇīyaḥ . tena samyag yo'rthanirṇaya iti viśeṣaṇādviparyayanirāsaḥ . tato'tivyāptyavyāptyasambhavadoṣavikalamidaṃ pramāṇasāmānyalakṣaṇam .. 2 ..

### [1.1.14](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.14)

nanu arthanirṇayavat svanirṇayo'pi vṛddhaiḥ pramāṇalakṣaṇatvenoktaḥ-pramāṇaṃ svaparābhāsi nyāyāva॰ 1 iti, svārthavyavasāyātmakaṃ jñānaṃ pramāṇam tattvārthaślokavā॰ 1. 10. 77 iti ca . na cāsāvasan, ghaṭamahaṃ jānāmi ityādau kartṛkarmavat jñapterapyavabhāsamānatvāt . na ca apratyakṣopalambhasyārthadṛṣṭiḥ prasiddhyati . na ca jñānāntarāt tadupalambhasambhāvanam, tasyāpyanupalabdhasya prastutopalambhapratyakṣīkārābhāvāt . upalambhāntarasambhāvane cānavasthā . arthopalambhāt tasyopalambhe anyonyāśrayadoṣaḥ . etena arthasya sambhavo nopapadyeta na cet jñānaṃ syāt ityarthāpattyāpi tadupalambhaḥ pratyuktaḥ; tasyā api jñāpakatvenājñātāyā jñāpakatvāyogāt . arthāpattyantarāt tajjñāne anavasthetaretarāśrayadoṣāpattestadavasthaḥ paribhavaḥ . tasmādarthonmukhatayeva svonmukhatayāpi jñānasya pratibhāsāt svanirṇayātmakatvamapyasti . nanu anubhūteranubhāvyatve ghaṭādivadananubhūtitvaprasaṅgaḥ; maivaṃ vocaḥ; jñāturjñātṛtveneva anubhūteranubhūtitvenaivānubhavāt . na cānubhūteranubhāvyatvaṃ doṣaḥ; arthāpekṣayānubhūtitvāt, svāpekṣayā'nubhāvyatvāt, svapitṛputrāpekṣayaikasya putratvapitṛtvavat virodhābhāvāt . na ca svātmani kriyāvirodhaḥ; anubhavasiddhe'rthe virodhāsiddheḥ . anumānācca svasaṃvedanasiddhiḥ; tathāhi--jñānaṃ prakāśamānamevārthaṃ prakāśayati, prakāśakatvāt, pradīpavat . saṃvedanasya prakāśyatvāt prakāśakatvamasiddhamiti cet; na; ajñānanirāsādidvāreṇa prakāśakatvopapatteḥ . na ca netrādibhiranaikāntikatā; teṣāṃ bhāvendriyarūpāṇāmeva prakāśakatvāt . bhāvendriyāṇāṃ ca svasaṃvedanarūpataiveti na vyabhicāraḥ . tathā, saṃvit svaprakāśā, arthapratītitvāt, yaḥ svaprakāśo na bhavati nāsāvarthapratītiḥ yathā ghaṭaḥ . tathā, yat jñānaṃ tat ātmabodhaṃ pratyanapekṣitaparavyāpāram, yathā gocarāntaragrāhijñānāt prāgbhāvi gocarāntaragrāhijñānaprabandhasyāntyajñānam, jñānaṃ ca vivādādhyāsitaṃ rūpādijñānamiti . saṃvit svaprakāśe svāvāntarajātīyaṃ nāpekṣate, vastutvāt, ghaṭavat . saṃvit paraprakāśyā, vastutvāt, ghaṭavaditi cet; na; asyāprayojakatvāt, na khalu ghaṭasya vastutvāt paraprakāśyatā api tu buddhivyatiriktatvāt . tasmāt svanirṇayo'pi pramāṇalakṣaṇamastvityāśaṅkyāha--

### [1.1.15](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.15)

sannapi--iti paroktamanumodate . ayamarthaḥ--na hi asti ityeva sarvaṃ lakṣaṇatvena vācyaṃ kintu yo dharmo vipakṣādvyāvarttate . svanirṇayastu apramāṇe'pi saṃśayādau varttate; nahi kācit jñānamātrā sāsti yā na svasaṃviditā nāma . tato na svanirṇayo lakṣaṇamukto'smābhiḥ, vṛddhaistu parīkṣārthamupakṣipta ityadoṣaḥ .. 3 ..

### [1.1.16](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.16)

nanu ca paricchinnamarthaṃ paricchindatā pramāṇena piṣṭaṃ piṣṭaṃ syāt . tathā ca gṛhītagrāhiṇāṃ dhārāvāhijñānānāmapi prāmāṇyaprasaṅgaḥ . tato'pūrvārthanirṇaya ityastu lakṣaṇam, yathāhuḥ--svāpūrvārthavyavasāyātmakaṃ jñānaṃ pramāṇam parīkṣāmu॰ 1. 1 iti, tatrāpūrvārthavijñānam iti ca . tatrāha--

### [1.1.17](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.17)

ayamarthaḥ--dravyāpekṣayā vā gṛhītagrāhitvaṃ vipratiṣidhyeta paryāyāpekṣayā vā ? tatra paryāyāpekṣayā dhārāvāhijñānānāmapi gṛhītagrāhitvaṃ na sambhavati, kṣaṇikatvāt paryāyāṇām; tatkathaṃ tannivṛttyarthaṃ viśeṣaṇamupādīyeta ? atha dravyāpekṣayā; tadapyayuktam; dravyasya nityatvādekatvena gṛhītagrahīṣyamāṇāvasthayorna bhedaḥ . tataśca kaṃ viśeṣamāśritya grahīṣyamāṇagrāhiṇaḥ prāmāṇyam, na gṛhītagrāhiṇaḥ ? api ca avagrahehādīnāṃ gṛhītagrāhitve'pi prāmāṇyamiṣyata eva . na caiṣāṃ bhinnaviṣayatvam; evaṃ hyavagṛhītasya anīhanāt, īhitasya aniścayādasamañjasamāpadyeta . na ca paryāyāpekṣayā anadhigataviśeṣāvasāyādapūrvārthatvaṃ vācyam; evaṃ hi na kasyacid gṛhītagrāhitvamityuktaprāyam .

### [1.1.18](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.18)

smṛteśca pramāṇatvenābhyupagatāyā gṛhītagrāhitvameva satattvam . yairapi smṛteraprāmāṇyamiṣṭaṃ tairapyarthādanutpāda eva hetutvenokto na gṛhītagrāhitvam, yadāha-na smṛterapramāṇatvaṃ gṛhītagrāhitākṛtam . api tvanarthajanyatvaṃ tadaprāmāṇyakāraṇam nyāyama॰ pṛ॰ 23 iti .. 4 ..

### [1.1.19](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.19)

atha pramāṇalakṣaṇapratikṣiptānāṃ saṃśayānadhyavasāyaviparyayāṇāṃ lakṣaṇamāha--

### [1.1.20](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.20)

anubhayasvabhāve vastuni ubhayāntaparimarśanaśīlaṃ jñānaṃ sarvātmanā śeta ivātmā yasmin sati sa saṃśayaḥ, yathā andhakāre dūrādūrddhvākāravastūpalambhāt sādhakabādhakapramāṇābhāve sati sthāṇurvā puruṣo vā iti pratyayaḥ . anubhayatragrahaṇamubhayarūpe vastunyubhayakoṭisaṃsparśe'pi saṃśayatvanirākaraṇārtham, yathā asti ca nāsti ca ghaṭaḥ, nityaścānityaścātmā ityādi .. 5 ..

### [1.1.21](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.21)

dūrāndhakārādivaśādasādhāraṇadharmāvamarśarahitaḥ pratyayaḥ aniścayātmakatvāt anadhyavasāyaḥ, yathā kimetat iti . yadapyavikalpakaṃ prathamakṣaṇabhāvi pareṣāṃ pratyakṣapramāṇatvenābhimataṃ tadapyanadhyavasāya eva, viśeṣollekhasya tatrāpyabhāvāditi .. 6 ..

### [1.1.22](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.22)

yat jñāne pratibhāsate tadrūparahite vastuni tadeva iti pratyayo viparyāsarūpatvādviparyayaḥ, yathā dhātuvaiṣamyānmadhurādiṣu dravyeṣu tiktādipratyayaḥ, timirādidoṣāt ekasminnapi candre dvicandrādipratyayaḥ, nauyānāt agacchatsvapi vṛkṣeṣu gacchatpratyayaḥ, āśubhramaṇāt alātādāvacakre'pi cakrapratyaya iti . avasitaṃ pramāṇalakṣaṇam .. 7 ..

### [1.1.23](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.23)

nanu astūktalakṣaṇaṃ pramāṇam; tatprāmāṇyaṃ tu svataḥ, parato vā niścīyeta ? na tāvat svataḥ; taddhi śvasaṃviditatvāt jñānamityeva gṛhṇīyāt, na punaḥ samyaktvalakṣaṇaṃ prāmāṇyam, jñānatvamātraṃ tu pramāṇābhāsasādhāraṇam . api ca svataḥ prāmāṇye sarveṣāmavipratipattiprasaṅgaḥ . nāpi parataḥ; paraṃ hi tadgocaragocaraṃ vā jñānam abhyupeyeta, arthakriyānirbhāsaṃ vā, tadgocaranāntarīyakārthadarśanaṃ vā ? tacca sarvaṃ svato'navadhṛtaprāmāṇyamavyavasthitaṃ sat kathaṃ pūrvaṃ pravartakaṃ jñānaṃ vyavasthāpayet ? svato vā'sya prāmāṇye ko'parādhaḥ pravartakajñānasya yena tasyāpi tanna syāt ? na ca prāmāṇyaṃ jñāyate svata ityuktameva, paratastvanavasthetyāśaṅkyāha--

### [1.1.24](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.24)

prāmāṇyaniścayaḥ kvacit svataḥ yathā'bhyāsadaśāpanne svakaratalādijñāne, snānapānāvagāhanodanyopaśamādāvarthakriyānirbhāse vā pratyakṣajñāne; nahi tatra parīkṣākāṅkṣāsti prekṣāvatām, tathāhi--jalajñānam, tato dāhapipāsārttasya tatra pravṛttiḥ, tatastatprāptiḥ, tataḥ snānapānādīni, tato dāhodanyopaśama ityetāvataiva bhavati kṛtī pramātā; na punardāhodanyopaśamajñānamapi parīkṣate ityasya svataḥ prāmāṇyam . anumāne tu sarvasminnapi sarvathā nirastasamastavyabhicārāśaṅke svata eva prāmāṇyam, avyabhicāriliṅgasamutthatvāt; na liṅgākāraṃ jñānaṃ liṅgaṃ vinā, na ca liṅgaṃ liṅginaṃ vineti .

### [1.1.25](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.25)

kvacit parataḥ prāmāṇyaniścayaḥ, yathā anabhyāsadaśāpanne pratyakṣe . nahi tat arthena gṛhītāvyabhicāramiti tadekaviṣayāt saṃvādakāt jñānāntarādvā, arthakriyānirbhāsādvā, nāntarīyārthadarśanādvā tasya prāmāṇyaṃ niścīyate . teṣāṃ ca svataḥ prāmāṇyaniścayānnānavasthādidausthyāvakāśaḥ .

### [1.1.26](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.26)

śābde tu pramāṇe dṛṣṭārthe'rthāvyabhicārasya durjñānatvāt saṃvādādyadhīnaḥ parataḥ prāmāṇyaniścayaḥ; adṛṣṭārthe tu dṛṣṭārthagrahoparāga-naṣṭa-muṣṭyādipratipādakānāṃ saṃvādena prāmāṇyaṃ niścitya saṃvādamantareṇāpyāptoktatvenaiva prāmāṇyaniścaya iti sarvamupapannam .

### [1.1.27](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.27)

arthopalabdhihetuḥ pramāṇam iti naiyāyikāḥ . tatrārthopalabdhau hetutvaṃ yadi nimittatvamātram; tadā tat sarvakārakasādhāraṇamiti kartṛkarmāderapi pramāṇatvaprasaṅgaḥ . atha kartṛkarmādivilakṣaṇaṃ karaṇaṃ hetuśabdena vivakṣitam; tarhi tat jñānameva yuktaṃ nendriyasannikarṣādi, yasmin hi satyartha upalabdho bhavati sa tatkaraṇam . na ca indriyasannikarṣasāmagryādau satyapi jñānābhāve sa bhavati, sādhakatamaṃ hi karaṇamavyavahitaphalaṃ ca tadiṣyate, vyavahitaphalasyāpi karaṇatve dadhibhojanāderapi tathāprasaṅgaḥ . tanna jñānādanyatra pramāṇatvam, anyatropacārāt .

### [1.1.28](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.28)

samyaganubhavasādhanaṃ pramāṇamnyāyasā॰ pṛ॰ 1 ityatrāpi sādhanagrahaṇāt kartṛkarmanirāsena karaṇasya pramāṇatvaṃ sidhyati, tathāpyavyavahitaphalatvena sādhakatamatvaṃ jñānasyaiveti tadeva pramāṇatvenaiṣṭavyam .

### [1.1.29](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.29)

pramāṇamavisaṃvādi jñānampramāṇavā॰ 2. 1 iti saugatāḥ . tatrāpi yadyavikalpakaṃ jñānam; tadā na tad vyavahārajananasamartham . sāṃvyavahārikasya caitat pramāṇasya lakṣaṇamiti ca bhavantaḥ, tatkathaṃ tasya prāmāṇyam ? uttarakālabhāvino vyavahārajananasamarthādvikalpāt tasya prāmāṇye yācitakamaṇḍananyāyaḥ, varaṃ ca vyavahārahetorvikalpasyaiva prāmāṇyamabhyupagantum; evaṃ hi paramparāpariśramaḥ parihṛto bhavati . vikalpasya cāprāmāṇye kathaṃ tannimitto vyavahāro'visaṃvādī ? dṛṣṭavikalpayorarthayorekīkaraṇena taimirikajñānavat saṃvādābhyupagame copacaritaṃ saṃvāditvaṃ syāt . tasmādanupacaritamavisaṃvāditvaṃ pramāṇasya lakṣaṇamicchatā nirṇayaḥ pramāṇameṣṭavya iti .. 8 ..

### [1.1.30](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.30)

pramāṇasāmānyalakṣaṇamuktvā parīkṣya ca viśeṣalakṣaṇaṃ vaktukāmo vibhāgamantareṇa tadvacanasyāśakyatvāt vibhāgapratipādanārthamāha--

### [1.1.31](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.31)

sāmānyalakṣaṇasūtre pramāṇagrahaṇaṃ parīkṣayāntaritamiti na tadā parāmṛṣṭaṃ kintu sākṣādevoktaṃ pramāṇam-iti . dvidhā dviprakārameva, vibhāgasyāvadhāraṇaphalatvāt . tena pratyakṣamevaikaṃ pramāṇamiti cārvākāḥ, pratyakṣānumānāgamāḥ pramāṇamiti vaiśeṣikāḥ, tānyeveti sāṅkhyāḥ, sahopamānena catvārīti naiyāyikāḥ, sahārthāpattyā pañceti prābhākarāḥ, sahā'bhāvena ṣaḍiti bhāṭṭāḥ iti nyūnādhikapramāṇavādinaḥ pratikṣiptāḥ . tatpratikṣepaśca vakṣyate .. 9 ..

### [1.1.32](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.32)

tarhi pramāṇadvaividhyaṃ kiṃ tathā yathāhuḥ saugatāḥ pratyakṣamanumānaṃ ca pramāṇasa॰ 1. 2, nyāyabi॰ 1. 3 . iti, utānyathā ? ityāha--

### [1.1.33](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.33)

aśnute akṣṇoti vā vyāpnoti sakaladravyakṣetrakālabhāvāniti akṣo jīvaḥ, aśnute viṣayam iti akṣam--indriyaṃ ca . pratiḥ pratigatārthaḥ . akṣaṃ pratigataṃ tadāśritam, akṣāṇi cendriyāṇi tāni pratigatamindriyāṇyāśrityojjihīte yat jñānaṃ tat pratyakṣaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇam . akṣebhyaḥ parato vartata iti pareṇendriyādinā cokṣyata iti parokṣaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇameva . cakāraḥ svaviṣaye dvayostulyabalatvakhyāpanārthaḥ . tena yadāhuḥ-sakalapramāṇajyeṣṭhaṃ pratyakṣam iti tadapāstam . pratyakṣapūrvakatvāditarapramāṇānāṃ tasya jyeṣṭhateti cet; na; pratyakṣasyāpi pramāṇāntarapūrvakatvopalabdheḥ, liṅgāt āptopadeśādvā vahnyādikamavagamya pravṛttasya tadviṣayapratyakṣotpatteḥ .. 10 ..

### [1.1.34](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.34)

na pratyakṣādanyatpramāṇamiti laukāyatikāḥ . tatrāha--

### [1.1.35](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.35)

pramāṇāpramāṇavibhāgasya, parabuddheḥ, atīndriyārthaniṣedhasya ca siddhirnānumānādipramāṇaṃ vinā . cārvāko hi kāścijjñānavyaktīḥ saṃvāditvenāvyabhicāriṇīrupalabhyānyāśca visaṃvāditvena vyabhicāriṇīḥ, punaḥ kālāntare tādṛśītarāṇāṃ jñānavyaktīnāmavaśyaṃ pramāṇetarate vyavasthāpayet . na ca sannihitārthabalenotpadyamānaṃ pūrvāparaparāmarśaśūnyaṃ pratyakṣaṃ pūrvāparakālabhāvinīnāṃ jñānavyaktīnāṃ prāmāṇyāprāmāṇyavyavasthāpakaṃ nimittamupalakṣayituṃ kṣamate . na cāyaṃ svapratītigocarāṇāmapi jñānavyaktīnāṃ paraṃ prati prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ vā vyavasthāpayituṃ prabhavati . tasmādyathādṛṣṭajñānavyaktisādharmyadvāreṇedānīntanajñānavyaktīnāṃ prāmāṇyāprāmāṇyavyavasthāpakaṃ parapratipādakaṃ ca parokṣāntargatamanumānarūpaṃ pramāṇāntaramupāsīta .

### [1.1.36](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.36)

api ca apratipitsitamarthaṃ pratipādayan nāyaṃ laukiko na parīkṣakaḥ ityunmattavadupekṣaṇīyaḥ syāt . na ca pratyakṣeṇa paracetovṛttīnāmadhigamosti . ceṣṭāviśeṣadarśanāttadavagame ca parokṣasya prāmāṇyamanicchato'pyāyātam .

### [1.1.37](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.37)

paralokādiniṣedhaśca na pratyakṣamātreṇa śakyaḥ kartum, sannihitamātraviṣayatvāttasya . paralokādikaṃ cāpratiṣidhya nāyaṃ sukhamāste pramāṇāntaraṃ ca necchatīti ḍimbhahevākaḥ .

### [1.1.38](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.38)

kiñca, pratyakṣasyāpyarthāvyabhicārādeva prāmāṇyaṃ taccārthapratibaddhaliṅgaśabdadvārā samunmajjataḥ parokṣasyāpyarthāvyabhicārādeva kiṃ neṣyate ? vyabhicāriṇopi parokṣasya darśanādaprāmāṇyamiti cet; pratyakṣasyāpi timirādidoṣādapramāṇasya darśanāt sarvatrāprāmāṇyaprasaṅgaḥ . pratyakṣābhāsaṃ taditi cet; itaratrāpi tulyametadanyatra pakṣapātāt . dharmakīrttirapyetadāha--

### [1.1.39](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.39)

pramāṇetarasāmānyasthiteranyadhiyo gateḥ .  
pramāṇāntarasadbhāvaḥ pratiṣedhācca kasyācit .. 1 ..  
arthasyāsambhave'bhāvāt pratyakṣe'pi pramāṇatā .  
pratibaddhasvabhāvasya taddhetutve samaṃ dvayam .. 2 .. iti .

### [1.1.40](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.40)

yathoktasaṅkhyāyoge'pi ca parokṣārthaviṣayamanumānameva saugatairupagamyate; tadayuktam; śabdādīnāmapi pramāṇatvāt teṣāṃ cānumāne'ntarbhāvayitumaśakyatvāt . ekena tu sarvasaṅgrāhiṇā pramāṇena pramāṇāntarasaṅgrahe nāyaṃ doṣaḥ . tatra yathā indriyajamānasātmasaṃvedanayogijñānānāṃ pratyakṣeṇa saṅgrahastathā smṛtipratyabhijñānohānumānāgamānāṃ parokṣeṇa saṅgraho lakṣaṇasyāviśeṣāt . smṛtyādīnāṃ ca viśeṣalakṣaṇāni svasthāna eva vakṣyante . evaṃ parokṣasyopamānasya pratyabhijñāne, arthāpatteranumāne'ntarbhāvo'bhidhāsyate .. 11 ..

### [1.1.41](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.41)

yattu pramāṇameva na bhavati na tenāntarbhūtena bahirbhūtena vā kiñcit prayojanam, yathā abhāvaḥ . kathamasyāprāmāṇyam ? nirviṣayatvāt iti brūmaḥ . tadeva katham ? iti cet--

### [1.1.42](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.42)

nahi bhāvaikarūpaṃ vastvasti viśvasya vaiśvarūpyaprasaṅgāt, nāpyabhāvaikarūpaṃ nīrū patvaprasaṅgāt; kintu svarūpeṇa sattvāt pararūpeṇa cāsaṃttvāt bhāvābhāvarūpaṃ vastu tathaiva pramāṇānāṃ pravṛtteḥ . tathāhi--pratyakṣaṃ tāvat bhūtalamevedaṃ ghaṭādirna bhavatītyanvayavyatirekadvāreṇa vastu paricchindat tadadhikaṃ viṣayamabhāvaikarūpaṃ nirācaṣṭa iti kaṃ viṣayamāśrityābhāvalakṣaṇaṃ pramāṇaṃ syāt ? . evaṃ parokṣāṇyapi pramāṇāni bhāvābhāvarūpavastugrahaṇapravaṇānyeva, anyathā'saṅkīrṇasvasvaviṣayagrahaṇāsiddheḥ, yadāha- ayameveti yo hyeṣa bhāve bhavati nirṇayaḥ . naiṣa vastvantarābhāvasaṃvittyanugamādṛte .. ślokavā॰ abhāva॰ ślo. 15. iti .

### [1.1.43](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.43)

atha bhavatu bhāvābhāvarūpatā vastunaḥ, kiṃ naścchinnam ?, vayamapi hi tathaiva pratyapīpadāma . kevalaṃ bhāvāṃśa indriyasannikṛṣṭatvāt pratyakṣapramāṇagocaraḥ abhāvāṃśastu na tathetyabhāvapramāṇagocara iti kathamaviṣayatvaṃ syāt ?, taduktam- na tāvadindriyeṇaiṣā nāstītyutpādyate matiḥ . bhāvāṃśenaiva saṃyogo yogyatvādindriyasya hi .. 1 .. gṛhītvā vastusadbhāvaṃ smṛtvā ca pratiyoginam . mānasaṃ nāstitājñānaṃ jāyate'kṣānapekṣayā .. 2 .. ślokavā॰ abhāva॰ ślo. 18, 27 iti .

### [1.1.44](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.44)

nanu bhāvāṃśādabhāvāṃśasyābhede kathaṃ pratyakṣeṇāgrahaṇam ?, bhede vā ghaṭādyabhāvarahitaṃ bhūtalaṃ pratyakṣeṇa gṛhyata iti ghaṭādayo gṛhyanta iti prāptam, tadabhāvāgrahaṇasya tadbhāvagrahaṇanāntarīyakatvāt . tathā cābhāvapramāṇamapi paścātpravṛttaṃ na tānutsārayituṃ paṭiṣṭhaṃ syāt, anyathā'saṅkīrṇasya saṅkīrṇatāgrahaṇāt pratyakṣaṃ bhrāntaṃ syāt .

### [1.1.45](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.45)

api cāyaṃ pramāṇapañcakanivṛttirūpatvāt tucchaḥ . tata evājñānarūpaḥ kathaṃ pramāṇaṃ bhavet ? . tasmādabhāvāṃśātkathañcidabhinnaṃ bhāvāṃśaṃ paricchindatā pratyakṣādinā pramāṇenābhāvāṃśo gṛhīta eveti tadatiriktaviṣayābhāvānnirviṣayo'bhāvaḥ . tathā ca na pramāṇamiti sthitam .. 12 ..

### [1.1.46](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.46)

vibhāgamuktvā viśeṣalakṣaṇamāha--

### [1.1.47](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.47)

sāmānyalakṣaṇānuvādena viśeṣalakṣaṇavidhānāt samyagarthanirṇayaḥ iti pramāṇasāmānyalakṣaṇamanūdya viśadaḥ iti viśeṣalakṣaṇaṃ prasiddhasya pratyakṣasya vidhīyate . tathā ca pratyakṣaṃ dharmi . viśadasamyagarthanirṇayātmakamiti sādhyo dharmaḥ . pratyakṣatvāditi hetuḥ . yadviśadasamyagarthanirṇayātmakaṃ na bhavati na tat pratyakṣam, yathā parokṣamiti vyatirekī . dharmmiṇo hetutve'nanvayadoṣa iti cet; na; viśeṣe dharmiṇi dharmisāmānyasya hetutvāt . tasya ca viśeṣaniṣṭhatvena viśeṣeṣvanvayasambhavāt . sapakṣe vṛttimantareṇāpi ca vipakṣavyāvṛttibalādgamakatvamityuktameva .. 13 ..

### [1.1.48](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.48)

atha kimidaṃ vaiśadyaṃ nāma ? . yadi svaviṣayagrahaṇam; tat parokṣepyakṣūṇam . atha sphuṭatvam; tadapi svasaṃviditatvāt sarvavijñānānāṃ samamityāśaṅkyāha--

### [1.1.49](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.49)

prastutāt pramāṇād yadanyat pramāṇaṃ śabdaliṅgādijñānaṃ tat pramāṇāntaraṃ tannirapekṣatā vaiśadyam . nahi śābdānumānādivat pratyakṣaṃ svotpattau śabdaliṅgādijñānaṃ pramāṇāntaramapekṣate ityekaṃ vaiśadyalakṣaṇam . lakṣaṇāntaramapi idantayā pratibhāso vā iti, idantayā viśeṣaniṣṭhatayā yaḥ pratibhāsaḥ samyagarthanirṇayasya so'pi vaiśadyam . vāśabdolakṣaṇāntaratvasūcanārthaḥ .. 14 ..

### [1.1.50](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.50)

atha mukhyasāṃvyavahārikabhedena dvaividhyaṃ pratyakṣasya hṛdi nidhāya mukhyasya lakṣaṇamāha--

### [1.1.51](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.51)

tat iti pratyakṣaparāmarśārtham, anyathānantarameva vaiśadyamabhisambadhyeta . dīrghakālanirantarasatkārāsevitaratnatrayaprakarṣaparyante ekatvavitarkāvicāradhyānabalena niḥśeṣatayā jñānāvaraṇādīnāṃ ghātikarmaṇāṃ prakṣaye sati cetanāsvabhāvasyātmanaḥ prakāśasvabhāvasyeti yāvat, svarūpasya prakāśasvabhāvasya sata evāvaraṇāpagamena āvirbhāvaḥ āvirbhūtaṃ svarūpaṃ mukhamiva śarīrasya sarvajñānānāṃ pradhānaṃ mukhyam pratyakṣam . taccendriyādisāhāyakavirahāt sakalaviṣayatvādasādhāraṇatvācca kevalam ityāgame prasiddham .

### [1.1.52](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.52)

prakāśasvabhāvatā kathamātmanaḥ siddheti cet; ete brūmaḥ--ātmā prakāśasvabhāvaḥ, asandigdhasvabhāvatvāt, yaḥ prakāśasvabhāvo na bhavati nāsāvasandigdhasvabhāvo yathā ghaṭaḥ, na ca tathātmā, na khalu kaścidahamasmi na veti sandigdhe iti nāsiddho hetuḥ . tathā, ātmā prakāśasvabhāvaḥ, boddhṛtvāt, yaḥ prakāśasvabhāvo na bhavati nāsau boddhā yathā ghaṭaḥ, na ca na boddhātmeti . tathā, yo yasyāḥ kriyāyāḥ karttā na sa tadviṣayo yathā gatikriyāyāḥ karttā caitro na tadviṣayaḥ, jñaptikriyāyāḥ kartā cātmeti .

### [1.1.53](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.53)

atha prakāśasvabhāvatva ātmanaḥ kathamāvaraṇam ?, āvaraṇe vā satatāvaraṇaprasaṅgaḥ; naivam; prakāśasvabhāvasyāpi candrārkāderiva rajonīhārābhrapaṭalādibhiriva jñānā varaṇīyādikarmmabhirāvaraṇasya sambhavāt, candrārkāderiva ca prabalapavamānaprāyairdhyānabhāvanādibhirvilayasyeti .

### [1.1.54](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.54)

nanu sāditve syādāvaraṇasyopāyato vilayaḥ; naivam; anāderapi suvarṇamalasya kṣāramṛtpuṭapākādinā vilayopalambhāt, tadvadevānāderapi jñānāvaraṇīyādikarmaṇaḥ pratipakṣabhūtaratnatrayābhyāsena vilayopapatteḥ .

### [1.1.55](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.55)

na cāmūrttasyātmanaḥ kathamāvaraṇamiti vācyam; amūrtāyā api cetanāśaktermadirāmadanakodravādibhirāvaraṇadarśanāt .

### [1.1.56](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.56)

athāvaraṇīyatatpratipakṣābhyāmātmā vikriyeta na vā ? . kiṃ cātaḥ ? . varṣātapābhyāṃ kiṃ vyomnaścarmaṇyasti tayoḥ phalam . carmopamaścet so'nityaḥ khatulyaścedasatphalaḥ .. iti cet; na; asya dūṣaṇasya kūṭasthanityatāpakṣa eva sambhavāt, pariṇāminityaścātmeti tasya pūrvāparaparyāyotpādavināśasahitānuvṛttirūpatvāt, ekāntanityakṣaṇikapakṣayoḥ sarvathārthakriyāvirahāt, yadāha-arthakriyā na yujyeta nityakṣaṇikapakṣayoḥ . kramākramābhyāṃ bhāvānāṃ sā lakṣaṇatayā matā .. laghī॰ 2. 1 iti .. 15 ..

### [1.1.57](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.57)

nanu pramāṇādhīnā prameyavyavasthā . na ca mukhyapratyakṣasya tadvato vā siddhau kiñcit pramāṇamasti . pratyakṣaṃ hi rūpādiviṣayaviniyamitavyāpāraṃ nātīndriye'rthe pravartitumutsahate . nāpyanumānam, pratyakṣadṛṣṭaliṅgaliṅgisambandhabalopajananadharmakatvāttasya . āgamastu yadyatīndriyajñānapūrvakastatsādhakaḥ; tadetaretarāśrayaḥ-narte tadāgamātsidhyenna ca tenāgamo vinā .ślokavā॰ sū॰ 2. ślo॰ 142 ̭ iti . apauruṣeyastu tatsādhako nāstyeva . yo'pi-apāṇipādo hyamano grahītā paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ . sa vetti viśvaṃ na hi tasya vettā tamāhuragryaṃ puruṣaṃ mahāntam ..śvetāśva॰ 3. 19. ̭ ityādiḥ kaścidarthavādarūpo'sti nāsau pramāṇam vidhāveva prāmāṇyopagamāt . pramāṇāntarāṇāṃ cātrānavasara evetyāśaṅkyāha--

### [1.1.58](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.58)

prajñāyā atiśayaḥ--tāratamyaṃ kvacidviśrāntam, atiśayatvāt, parimāṇātiśayavadityanumānena niratiśayaprajñāsiddhyā tasya kevalajñānasya siddhiḥ, tatsiddhirūpatvāt kevalajñānasiddheḥ . ādigrahaṇāt sūkṣmāntaritadūrārthāḥ kasyacit pratyakṣāḥ prameyatvāt ghaṭavadityato, jyotirjñānāvisaṃvādānyathānupapatteśca tatsiddhiḥ, yadāha--

### [1.1.59](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.59)

dhīratyantaparokṣe'rthe na cet puṃsāṃ kutaḥ punaḥ .  
jyotirjñānāvisaṃvādaḥ śrutāccet sādhanāntaram ..siddhivi॰ pṛ॰ 413A

### [1.1.60](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.60)

api ca--nodanā hi bhūtaṃ bhavantaṃ bhaviṣyantaṃ sūkṣmaṃ vyavahitaṃ viprakṛṣṭamebañjātīyakamarthamavagamayati nānyatkiñcanendriyam-śābara bhā॰ 1. 1. 2. iti vadatā bhūtādyarthaparijñānaṃ kasyacit puṃso'bhimatameva, anyathā kasmai vedastrikālaviṣayamarthaṃ nivedayet ? . sa hi nivedayaṃstrikālaviṣayatattvajñamevādhikāriṇamupādatte, tadāha-trikālaviṣayaṃ tattvaṃ kasmai vedo nivedayet . akṣayyāvaraṇaikāntānna cedveda tathā naraḥ .. siddhivi॰ pṛ॰ 414A iti trikālaviṣayavastunivedanā'nyathānupapatteratīndriyakevalajñānasiddhiḥ .

### [1.1.61](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.61)

kiñca, pratyakṣānumānasiddhasaṃvādaṃ śāstramevātīndriyārthadarśisadbhāve pramāṇam . ya eva hi śāstrasya viṣayaḥ syādvādaḥ sa eva pratyakṣāderapīti saṃvādaḥ, tathāhi-sarvamasti svarūpeṇa pararūpeṇa nāsti ca . anyathā sarvasattvaṃ syāt svarūpasyāpyasambhavaḥ .. iti diśā pramāṇasiddhaṃ syādvādaṃ pratipādayannāgamo'rhatassarvajñatāmapi pratipādayati, yadastuma-yadīyasamyaktvabalāt pratīmo bhavādṛśānāṃ paramātmabhāvam . kuvāsanāpāśavināśanāya namo'stu tasmai tava śāsanāya ..ayoga॰ 21 ̭ iti . pratyakṣaṃ tu yadyapyaindriyikaṃ nātīndriyajñānaviṣayaṃ tathāpi samādhibalalabdhajanmakaṃ yogipratyakṣameva bāhyārthasyeva svasyāpi vedakamiti pratyakṣato'pi tatsiddhiḥ .

### [1.1.62](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.62)

atha-jñānamapratighaṃ yasya vairāgyaṃ ca jagatpateḥ . aiśvaryaṃ caiva dharmmaśca sahasiddhaṃ catuṣṭayam .. iti vacanātsarvajñatvamīśvarādīnāmastu mānuṣasya tu kasyacidvidyācaraṇavatopi tadasambhāvanīyam, yatkumārilaḥ-athāpi vedadehatvād brahmaviṣṇumaheśvarāḥ . kāmaṃ bhavantu sarvajñāḥ sārvajñyaṃ mānuṣasya kim ? .. tattvasaṃ॰ kā॰ 3208 iti; āḥ ! sarvajñāpalāpapātakin ! durvadavādin ! mānuṣatvanindārthavādāpadeśena devādhidevānadhikṣipasi ? . ye hi janmāntarārjjitorjitapuṇyaprāgbhārāḥ surabhavabhavamanupamaṃ sukhamanubhūya duḥkhapaṅkamagnamakhilaṃ jīvalokamuddidhīrṣavo narakeṣvapi kṣaṇaṃ kṣiptasukhāsikāmṛtavṛṣṭayo manuṣyalokamavateruḥ janmasamayasamakālacalitāsanasakalasurendravṛndavihitajanmotsavāḥ kiṅkarāyamāṇasurasamūhāhamahamikārabdhasevāvidhayaḥ svayamupanatāmatiprājyasāmrājyaśriyaṃ tṛṇavadavadhūya samatṛṇamaṇiśatrumitravṛttayo nijaprabhāvapraśamitetimarakādijagadupadravāḥ śukladhyānānalanirdagdhaghātikarmāṇa āvirbhūtanikhilabhāvābhāvasvabhāvāvabhāsikevalabaladalitasakalajīvalokamohaprasarāḥ surāsuravinirmitāṃ samavasaraṇabhuvamadhiṣṭhāya svasvabhāṣāpariṇāminībhirvāgbhiḥ pravartitadharmatīrthāścatustriṃśadatiśayamayīṃ tīrthanāthatvalakṣmīmupabhujya paraṃ brahma satatānandaṃ sakalakarmanirmokṣamupeyivāṃsastānmānuṣatvādisādhāraṇadharmopadeśenāpa-vadan sumerumapi leṣṭvādinā sādhāraṇīkartuṃ pārthivatvenāpavadeḥ ! . kiñca, anavaratavanitāṅgasambhogadurlalitavṛttīnāṃ vividhahetisamūhadhāriṇāmakṣamālādyāyattamanaḥsaṃyamānāṃ rāgadveṣamohakaluṣitānāṃ brahmādīnāṃ sarvavittvasāmrājyam !, yadavadāma stutau-madena mānena manobhavena krodhena lobhena sasammadena . parājitānāṃ prasabhaṃ surāṇāṃ vṛthaiva sāmrājyarujā pareṣām .. ayoga--25 iti . athāpi rāgādidoṣakāluṣyavirahitāḥ satatajñānānandamayamūrtayo brahmādayaḥ; tarhi tādṛśeṣu teṣu na vipratipadyāmahe, avocāma hi-yatra tatra samaye yathā tathā yo'si so'syabhidhayā yayā tayā . vītadoṣakaluṣaḥ sa cedbhavāneka eva bhagavannamo'stu te ..ayoga--31 ̭ iti . kevalaṃ brahmādidevatāviṣayāṇāṃ śrutismṛtipurāṇetihāsakathānāṃ vaitathyamāsajyeta . tadevaṃ sādhakebhyaḥ pramāṇebhyo'tīndriyajñānasiddhiruktā .. 16 ..

### [1.1.63](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.63)

suniścitāsambhavadbādhakatvāt sukhādivat tatsiddhiḥ iti sambadhyate . tathāhi kevalajñānabādhakaṃ bhavat pratyakṣaṃ vā bhavet pramāṇāntaraṃ vā ? . na tāvat pratyakṣam; tasya vidhāvevādhikārāt-sambaddhaṃ vartamānaṃ ca gṛhyate cakṣurādinā . ślokavā॰ sū॰ 4. ślo॰ 84 iti svayameva bhāṣaṇāt .

### [1.1.64](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.64)

atha na pravartamānaṃ pratyakṣaṃ tadbādhakaṃ kintu nivartamānam tat; tarhiyadi niyatadeśakālaviṣayatvena bādhakaṃ tarhi sampratipadyāmahe . atha sakaladeśakālaviṣayatvena; tarhi na tat sakaladeśakālapuruṣapariṣatsākṣātkāramantareṇa sambhavatīti siddhaṃ naḥ samīhitam . na ca jaiminiranyo vā sakaladeśādisākṣātkārī sambhavati sattvapuruṣatvādeḥ rathyāpuruṣavat . atha prajñāyāḥ sātiśayatvāttatprakarṣo'pyanumīyate; tarhi tata eva sakalārthadarśī kiṃ nānumīyate ? . svapakṣe cānupalambhamapramāṇayan sarvajñābhāve kutaḥ pramāṇayedaviśeṣāt ? .

### [1.1.65](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.65)

na cānumānaṃ tadbādhakaṃ sambhavati; dharmigrahaṇamantareṇānumānāpravṛtteḥ, dharmmigrahaṇe vā tadgrāhakapramāṇabādhitatvādanutthānamevānumānasya . atha vivādādhyāsitaḥ puruṣaḥ sarvajño na bhavati vaktṛtvāt puruṣatvādvā rathyāpuruṣavadityanumānaṃ tadbādhakaṃ brūṣe; tadasat; yato yadi pramāṇaparidṛṣṭārthavaktṛtvaṃ hetuḥ; tadā viruddhaḥ, tādṛśasya vaktṛtvasya sarvajña eva bhāvāt . athāsadbhūtārthavaktṛtvam; tadā siddhasādhyatā, pramāṇaviruddhārthavādināmasarvajñatveneṣṭatvāt . vaktṛtvamātraṃ tu sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvādanaikāntikam jñānaprakarṣe vaktṛtvāpakarṣādarśanāt, pratyuta jñānātiśayavato vaktṛtvātiśayasyaivopalabdheḥ . etena puruṣatvamapi nirastam . puruṣatvaṃ hi yadi rāgādyadūṣitaṃ tadā viruddham, jñānavairāgyādiguṇayuktapuruṣatvasya sarvajñatāmantareṇānupapatteḥ . rāgādidūṣite tu puruṣatve siddhasādhyatā . puruṣatvasāmānyaṃ tu sandigdhavipakṣavyāvṛttikamityabādhakam .

### [1.1.66](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.66)

nāpyāgamastadbādhakaḥ tasyāpauruṣeyasyāsambhavāt; sambhave vā tadbādhakasya tasyādarśanāt . sarvajñopajñaścāgamaḥ kathaṃ tadbādhakaḥ ?, ityalamatiprasaṅgeneti .. 17 ..

### [1.1.67](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.67)

na kevalaṃ kevalameva mukhyaṃ pratyakṣamapi tvanyadapītyāha--

### [1.1.68](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.68)

sarvathāvaraṇavilaye kevalam, tasyāvaraṇavilayasya tāratamye āvaraṇakṣayopaśamaviśeṣe tannimittakaḥ avadhiḥ avadhijñānaṃ manaḥparyāyaḥ manaḥparyāyajñānaṃ ca mukhyamindriyānapekṣaṃ pratyakṣam . tatrāvadhīyata iti avadhiḥ maryādā sā ca rūpiṣvabadheḥ tattvā॰ 1. 28 iti vacanāt rūpavaddravyaviṣayā avadhyupalakṣitaṃ jñānamapyavadhiḥ . sa dvedhā bhavapratyayo guṇapratyayaśca . tatrādyo devanārakāṇāṃ pakṣiṇāmiva viyadgamanam . guṇapratyayo manuṣyāṇāṃ tiraścāṃ ca .

### [1.1.69](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.69)

manaso dravyarūpasya paryāyāścintanānuguṇāḥ pariṇāmabhedāstadviṣayaṃ jñānaṃ manaḥparyāyaḥ . tathāvidhamanaḥparyāyānyathānupapattyā tu yadbāhyacintanīyārthajñānaṃ tat ānumānikameva na manaḥparyāyapratyakṣam, yadāhuḥ--

### [1.1.70](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.70)

jāṇai bajjheṇumāṇeṇaṃ . viśeṣā॰ gā॰ 814 iti .. 18 ..

### [1.1.71](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.71)

nanu rūpidravyaviṣayatve kṣāyopaśamikatve ca tulye ko viśeṣo'vadhimanaḥparyāyayorityāha--

### [1.1.72](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.72)

satyapi kathañcitsādharmye viśuddhyādibhedādavadhimanaḥparyāyajñānayorbhedaḥ . tatrāvadhijñānānmanaḥparyāyajñānaṃ viśuddhataram . yāni hi manodravyāṇi avadhijñānī jānīte tāni manaḥparyāyajñānī viśuddhatarāṇi jānīte .

### [1.1.73](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.73)

kṣetrakṛtaścānayorbhedaḥ--avadhijñānamaṅgulasyāsaṅkheyabhāgādiṣu bhavati ā sarvalokāt, manaḥparyāyajñānaṃ tu manuṣyakṣetra eva bhavati .

### [1.1.74](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.74)

svāmikṛto'pi--avadhijñānaṃ saṃyatasyāsaṃyatasya saṃyatāsaṃyatasya ca sarvagatiṣu bhavati; manaḥparyāyajñānaṃ tu manuṣyasaṃyatasya prakṛṣṭacāritrasya pramattādiṣu kṣīṇakaṣāyānteṣu guṇasthānakeṣu bhavati . tatrāpi vardhamānapariṇāmasya netarasya . vardhamānapariṇāmasyāpi ṛddhiprāptasya netarasya . ṛddhiprāptasyāpi kasyacinna sarvasyeti .

### [1.1.75](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.75)

viṣayakṛtaśca--rūpavaddravyeṣvasarvaparyāyeṣvavadherviṣayanibandhastadanantabhāge manaḥparyāyasya iti . avasitaṃ mukhyaṃ pratyakṣam .. 19 ..

### [1.1.76](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.76)

atha sāṃvyavahārikamāha--

### [1.1.77](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.77)

indriyāṇi sparśanādīni vakṣyamāṇalakṣaṇāni, manaśca nimittaṃ kāraṇaṃ yasya sa tathā . sāmānyalakṣaṇānuvṛtteḥ samyagarthanirṇayasyedaṃ viśeṣaṇaṃ tena indriyamanonimittaḥ samyagarthanirṇayaḥ . kāraṇamuktvā svarūpamāha--avagrahehāvāyadhāraṇātmā . avagrahādayo vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ ta ātmā yasya so'vagrahehāvāyadhāraṇātmā . ātmagrahaṇaṃ ca krameṇotpadyamānānāmapyavagrahādīnāṃ nātyantiko bhedaḥ kintu pūrvapūrvasyottarottararūpatayā pariṇāmādekātmakatvamiti pradarśanārtham . samīcīnaḥ pravṛttinivṛttirūpo vyavahāraḥ saṃvyavahārastatprayojanaṃ sāṃvyavahārikam pratyakṣam . indriyamanonimittatvaṃ ca samastaṃ vyastaṃ ca boddhavyam . indriyaprādhānyāt manobalādhānāccotpadyamāna indriyajaḥ . manasa eva viśuddhisavyapekṣādupajāyamāno manonimitta iti .

### [1.1.78](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.78)

nanu svasaṃvedanarūpamanyadapi pratyakṣamasti tat kasmānnoktam ?, iti na vācyam; indriyajajñānasvasaṃvedanasyendriyapratyakṣe, anindriyajasukhādisaṃvedanasya manaḥpratyakṣe, yogipratyakṣasvasaṃvedanasya yogipratyakṣe'ntarbhāvāt . smṛtyādisvasaṃvedanaṃ tu mānasameveti nāparaṃ svasaṃvedanaṃ nāma pratyakṣamastīti bhedena noktam .. 20 ..

### [1.1.79](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.79)

indriyetyuktamitīndriyāṇi lakṣayati--

### [1.1.80](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.80)

sparśādigrahaṇaṃ lakṣaṇaṃ yeṣāṃ tāni yathāsaṅkhyaṃ sparśanādīnīndriyāṇi, tathāhi sparśādyupalabdhiḥ karaṇapūrvā kriyātvāt chidikriyāvat . tatrendreṇa karmaṇā sṛṣṭānīndriyāṇi nāmakarmodayanimittatvāt . indrasyātmano liṅgāni vā, karmamalīmasasya hi svayamarthānupalabdhumasamarthasyātmano'rthopalabdhau nimittāni indriyāṇi .

### [1.1.81](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.81)

nanvevamātmano'rthajñānamindriyāt liṅgādupajāyamānamānumānikaṃ syāt . tathā ca liṅgāparijñāne'numānānudayāt . tasyānumānātparijñāne'navasthāprasaṅgaḥ; naivam; bhāvendriyasya svasaṃviditatvenānavasthānavakāśāt . yadvā, indrasyātmano liṅgānyātmagamakāni indriyāṇi karaṇasya vāsyādivatkartradhiṣṭhitatvadarśanāt .

### [1.1.82](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.82)

tāni ca dravyabhāvarūpeṇa bhidyante . tatra dravyendriyāṇi nāmakarmodayanimi ttāni, bhāvendriyāṇi punastadāvaraṇavīryāntarāyakṣayopaśamanimittāni . saiṣā pañcasūtrī sparśagrahaṇalakṣaṇaṃ sparśanendriyaṃ, rasagrahaṇalakṣaṇaṃ rasanendriyamityādi . sakalasaṃsāriṣu bhāvāccharīravyāpakatvācca sparśanasya pūrvaṃ nirdeśaḥ, tataḥ krameṇālpālpajīvaviṣayatvādrasanaghrāṇacakṣuḥśrotrāṇām .

### [1.1.83](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.83)

tatra sparśanendriyaṃ tadāvaraṇakṣayopaśamasambhavaṃ pṛthivyaptejovāyuvanaspatīnāṃ śeṣendriyāvaraṇavatāṃ sthāvarāṇāṃ jīvānām . teṣāṃ ca puḍhavī cittamantamakkhāyā daśavai॰ 4. 1 ityāderāptāgamātsiddhiḥ . anumānācca--jñānaṃ kvacidātmani paramāpakarṣavat apakṛṣyamāṇaviśeṣatvāt parimāṇavat, yatra tadapakarṣaparyantasta ekendriyāḥ sthāvarāḥ . na ca sparśanendriyasyāpyabhāve bhasmādiṣu jñānasyāpakarṣo yuktaḥ . tatra hi jñānasyābhāva eva na punarapakarṣastato yathā gaganaparimāṇādārabhyāpakṛṣyamāṇaviśeṣaṃ parimāṇaṃ paramāṇau paramāpakarṣavat tathā jñānamapi kevalajñānādārabhyāpakṛṣyamāṇaviśeṣamekendriyeṣvatyantamapakṛṣyate . pṛthivyādīnāṃ ca pratyekaṃ jīvatvasiddhiragre vakṣyate . sparśanarasanendriye kṛmiapādikā-nūpuraka-gaṇḍūpada-śaṅkha-śuktikā-śambūkā-jalūkāprabhṛtīnāṃ trasānām . sparśanarasana-ghrāṇāni pipīlakā-rohaṇikā-upacikā-kunthu-tubaraka-trapusa-bīja-karpāsāsthikā-śatapadī-ayenaka-tṛṇapatra-kāṣṭhahārakādīnām . sparśana-rasana-ghrāṇa-cakṣūṃṣi bhramara-vaṭara-sāraṅgamakṣikā-puttikā-daṃśa-maśaka-vṛścika-nandyāvartta-kīṭaka-pataṅgādīnām . saha śrotreṇa tāni matsya-uraga-bhujaga-pakṣi-catuṣpadānāṃ tiryagyonijānāṃ sarveṣāṃ ca nārakamanuṣyadevānāmiti .

### [1.1.84](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.84)

nanu vacanādānaviharaṇotsargānandahetavo vākpāṇipādapāyūpasthalakṣaṇānyapīndriyāṇīti sāṅkhyāstatkathaṃ pañcaivendriyāṇi ?; na; jñānaviśeṣahetūnāmevehendriyatvenādhikṛtatvāt, ceṣṭāviśeṣanimittatvenendriyatvakalpanāyāmindriyānantyaprasaṅgaḥ, ceṣṭāviśeṣāṇāmanantatvāt, tasmādvyaktinirdeśāt pañcaivendriyāṇi .

### [1.1.85](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.85)

teṣāṃ ca parasparaṃ syādabhedo dravyārthādeśāt, syādbhedaḥ paryāyārthādeśāt, abhedaikānte hi sparśanena sparśasyeva rasāderapi grahaṇaprasaṅgaḥ . tathācendriyāntarakalpanā vaiyarthyam, kasyacit sākalye vaikalye vānyeṣāṃ sākalyavaikalyaprasaṅgaśca . bhedaikānte'pi teṣāmekatra sakalajñānajanakatvābhāvaprasaṅgaḥ santānāntarendriyavat . manastasya janakamiti cet; na; tasyendriyanirapekṣasya tajjanakatvābhāvāt . indriyāpekṣaṃ mano'nusandhānasya janakamiti cet; santānāntarendriyāpekṣasya kuto na janakatvamiti vācyam ? . pratyāsatterabhāvāditi cet; atra kā pratyāsattiranyatraikadravyatādātmyāt ?, pratyāsattyantarasya ca vyabhicārāditi . etena teṣāmātmanā bhedābhedaikāntau prativyūḍhau . ātmanā karaṇānāmabhedaikānte kartṛtvaprasaṅgaḥ, ātmano vā karaṇatvaprasaṅgaḥ, ubhayorubhayātmakatvaprasaṅgo vā, viśeṣābhāvāt . tatasteṣāṃ bhedaikānte cātmanaḥ karaṇatvābhāvaḥ santānāntarakaraṇavadviparyayo veti pratītisiddhatvādbādhakābhāvāccānekānta evāśrayaṇīyaḥ .

### [1.1.86](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.86)

dravyendriyāṇāmapi parasparaṃ svārambhakapudgaladravyebhyaśca bhedābhedadvārānekānta eva yuktaḥ, pudgaladravyārthādeśādabhedasya paryāyārthādeśācca bhedasyopapadyamānatvāt .

### [1.1.87](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.87)

evamindriyaviṣayāṇāṃ sparśādīnāmapi dravyaparyāyarūpatayā bhedābhedātmakatvamavaseyam, tathaiva nirbādhamupalabdheḥ . tathā ca na dravyamātraṃ paryāyamātraṃ vendriyaviṣaya iti sparśādīnāṃ karmasādhanatvaṃ bhāvasādhanatvaṃ ca draṣṭavyam .. 21 ..

### [1.1.88](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.88)

dravyabhāvabhedāni ityuktaṃ tāni krameṇa lakṣayati--

### [1.1.89](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.89)

dravyendriyam ityekavacanaṃ jātyāśrayaṇāt . niyato viśiṣṭo bāhya ābhyantaraścākāraḥ saṃsthānaviśeṣo yeṣāṃ te niyatākārāḥ pūraṇagalanadharmāṇaḥ sparśarasagandhavarṇavantaḥ pudgalāḥ, tathāhi śrotrādiṣu yaḥ karṇaśaṣkulīprabhṛtirbāhyaḥ pudgalānāṃ pracayo yaścābhyantaraḥ kadambagolakādyākāraḥ sa sarvo dravyendriyam, pudgaladravyarūpatvāt . aprādhānye vā dravyaśabdo yathā aṅgāramarddako dravyācārya iti . apradhānamindriyaṃ dravyendriyam, vyāpāravatyapi tasmin sannihite'pi cālokaprabhṛtini sahakāripaṭale bhāvendriyaṃ vinā sparśādyupalabdhyasiddheḥ .. 22 ..

### [1.1.90](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.90)

lambhanaṃ labdhiḥ jñānāvaraṇakarmakṣayopaśamaviśeṣaḥ . yatsannidhānādātmā dravyendriyanirvṛttiṃ prati vyāpriyate tannimitta ātmanaḥ pariṇāmaviśeṣa upayogaḥ . atrāpi bhāvendriyam ityekavacanaṃ jātyāśrayaṇāt . bhāvaśabdo'nupasarjanārthaḥ . yathaivendanadharmayogitvenānupacaritendratvo bhāvendra ucyate tathaivendraliṅgatvādidharmayogenānupacaritendraliṅgatvādidharmayogi bhāvendriyam .

### [1.1.91](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.91)

tatra labdhisvabhāvaṃ tāvadindriyaṃ svārthasaṃvittāvātmano yogyatāmādadhadbhāvendriyatāṃ pratipadyate . nahi tatrāyogyasya tadutpattirākāśavadupapadyate svārthasaṃvidyogyataiva ca labdhiriti . upayogasvabhāvaṃ punaḥ svārthasaṃvidi vyāpārātmakam . nahyavyāpṛtaṃ sparśanādisaṃvedanaṃ sparśādi prakāśayituṃ śaktam, suṣuptādīnāmapi tatprakāśakatvaprāpteḥ .

### [1.1.92](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.92)

svārthaprakāśane vyāpṛtasya saṃvedanasyopayogatve phalatvādindriyatvānupapattiriti cet; na; kāraṇadharmasya kārye'nuvṛtteḥ . nahi pāvakasya prakāśakatve tatkāryasya pradīpasya prakāśakatvaṃ virudhyate . na ca yenaiva svabhāvenopayogasyendriyatvam, tenaiva phalatvamiṣyate yena virodhaḥ syāt . sādhakatamasvabhāvena hi tasyendriyatvaṃ kriyārūpatayā ca phalatvam . yathaiva hi pradīpaḥ prakāśātmanā prakāśayatītyatra sādhakatamaḥ prakāśātmā karaṇam, kriyātmā phalam, svatantratvācca kartteti sarvamidamanekāntavāde na durlabhamityalaṃ prasaṅgena .. 23 ..

### [1.1.93](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.93)

manonimittaḥ ityuktamiti mano lakṣayati--

### [1.1.94](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.94)

sarve na tu sparśanādīnāṃ sparśādivat pratiniyatā evārthā gṛhyante'neneti sarvārthagrahaṇaṃ manaḥ anindriyam iti noindriyam iti cocyate . sarvārthaṃ mana ityucyamāne ātmanyapi prasaṅga iti karaṇatvapratipādanārthaṃ grahaṇam ityuktam . ātmā tu kartteti nātivyāptiḥ, sarvārthagrahaṇaṃ ca manasaḥ prasiddhameva . yat vācakamukhyaḥ śrutamanindriyasya . tattvā॰ 2. 22 śrutamiti hi viṣayiṇā viṣayasya nirdeśaḥ . upalakṣaṇaṃ ca śrutaṃ mateḥ tena matiśrutayoryo viṣayaḥ sa manaso viṣaya ityarthaḥ . matiśrutayornibandho dravyeṣvasarvaparyāyeṣu tattvā॰ 1. 27 iti vācakavacanānmatiśrutajñānayoḥ sarvaviṣayatva miti manaso'pi sarvaviṣayatvaṃ siddham .

### [1.1.95](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.95)

mano'pi pañcendriyavad dravyabhāvabhedāt dvividhameva . tatra dravyamano manastvena pariṇatāni pudgaladravyāṇi . bhāvamanastu tadāvaraṇīyakarmakṣayopaśamātmā labdhirātmanaścārthagrahaṇonmukho vyāpāraviśeṣa iti .. 24 ..

### [1.1.96](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.96)

nanvatyalpamidamucyate indriyamanonimittaḥ iti . anyadapi hi cakṣurjñānasya nimittamartha ālokaścāsti, yadāhuḥ-rūpālokamanaskāracakṣurbhyaḥ samprajāyate . vijñānaṃ maṇisūryāṃśugośakṛdbhya ivānalaḥ .. ityatrāha--

### [1.1.97](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.97)

bāhyo viṣayaḥ prakāśaśca na cakṣurjñānasya sākṣātkāraṇam, deśakālādivattu vyavahitakāraṇatvaṃ na nivāryate, jñānāvaraṇādikṣayopaśamasāmagryāmārādupakāritvenāñjanādivaccakṣurupakāritvena cābhyupagamāt . kutaḥ punaḥ sākṣānna kāraṇatvamityāha--avyatirekāt vyatirekābhāvāt . na hi tadbhāve bhāvalakṣaṇo'nvaya eva hetuphalabhāvaniścayanimittam, api tu tadabhāve'bhāvalakṣaṇo vyatireko'pi . na cāsāvarthālokayorhetubhāve'sti; marumarīcikādau jalābhāve'pi jalajñānasya, vṛṣadaṃśādīnāṃ cālokābhāve'pi sāndratamatamaḥpaṭalaviliptadeśagatavastupratipatteśca darśanāt . yogināṃ cātītānāgatārthagrahaṇe kimarthasya nimittatvam ? . nimittatve cārthakriyākāritvena sattvādatītānāgatatvakṣatiḥ .

### [1.1.98](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.98)

na ca prakāśyādātmalābha eva prakāśakasya prakāśakatvam, pradīpāderghaṭādibhyo 'nutpannasyāpi tatprakāśakatvadarśanāt . īśvarajñānasya ca nityatvenābhyupagatasya kathamarthajanyatvaṃ nāma ? . asmadādīnāmapi janakasyaiva grāhyatvābhyupagame smṛtipratyabhijñānādeḥ pramāṇasyāprāmāṇyaprasaṅgaḥ . yeṣāṃ caikāntakṣaṇiko'rtho janakaśca grāhya iti darśanam teṣāmapi janyajanakayorjñānārthayorbhinnakālatvānna grāhyagrāhakabhāvaḥ sambhavati . atha na janyajanakabhāvātiriktaḥ sandaṃśāyogolakavat jñānārthayoḥ kaścid grāhyagrāhakabhāva iti matam, bhinnakālaṃ kathaṃ grāhyamiti ced grāhyatāṃ viduḥ . hetutvameva yuktijñā jñānākārārpaṇakṣamam pramāṇavā॰ 3. 247 iti vacanāt; tarhi sarvajñajñānasya vārtamānikārthaviṣayatvaṃ na kathañcidupapadyate vārtamānikakṣaṇasyājanakatvāt ajanakasya cāgrahaṇāt . svasaṃvedanasya ca svarūpājanyatve kathaṃ grāhakatvaṃ svarūpasya vā kathaṃ grāhyatvamiti cintyam . tasmāt svasvasāmagrīprabhavayordīpaprakāśaghaṭayoriva jñānārthayoḥ prakāśyaprakāśakabhāvasambhavānna jñānanimittatvamarthālokayoriti sthitam .

### [1.1.99](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.99)

nanvarthājanyatvejñānasya kathaṃ pratikarmavyavasthā ?, tadutpattitadākāratābhyāṃ hi sopapadyate, tasmādanutpannasyātadākārasya ca jñānasya sarvārthān pratyaviśeṣāt; naivam; tadutpattimantareṇāpyāvaraṇakṣayopaśamalakṣaṇayā yogyatayaiva pratiniyatārthaprakāśakatvopapatteḥ . tadutpattāvapi ca yogyatāvaśyāśrayaṇīyā, anyathā'śeṣārthasānnidhye'pi kutaścidevārthāt kasyacideva jñānasya janmeti kautaskuto'yaṃ vibhāgaḥ . tadākāratā tvarthākārasaṅkrāntyā tāvadanupapannā, arthasya nirākāratvaprasaṅgāt . arthena ca mūrtenāmūrtasya jñānasya kīdṛśaṃ sādṛśyamityarthaviśeṣagrahaṇapariṇāma eva sābhyupeyā . ataḥ-arthena ghaṭayatyenāṃ nahi muktvā'rtharūpatām pramāṇa vā॰ 3. 305 iti yatkiñcidetat .

### [1.1.100](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.100)

api ca vyaste samaste vaite grahaṇakāraṇaṃ syātām . yadi vyaste; tadā kapālādyakṣaṇo ghaṭāntyakṣaṇasya, jalacandro vā nabhaścandrasya grāhakaḥ prāpnoti, tadutpattestadākāratvācca . atha samaste; tarhi ghaṭottarakṣaṇaḥ pūrvaghaṭakṣaṇasya grāhakaḥ prasajati . jñānarūpatve satyete grahaṇakāraṇamiti cet; tarhi samānajātīyajñānasya samanantarapūrvajñānagrāhakatvaṃ prasajyeta . tanna yogyatāmantareṇānyad grahaṇakāraṇaṃ paśyāmaḥ .. 25 ..

### [1.1.101](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.101)

avagrahehāvāyadhāraṇātmā ityuktamityavagrahādīllam̐kṣayati--

### [1.1.102](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.102)

akṣam indriyaṃ dravyabhāvarūpam, arthaḥ dravyaparyāyātmā tayoḥ yogaḥ sambandho'natidūrāsannavyavahitadeśādyavasthānalakṣaṇā yogyatā . niyatā hi sā viṣayaviṣayiṇoḥ, yadāha, puṭṭhaṃ suṇei saddaṃ rūvaṃ puṇa pāsae apuṭṭhaṃ tu .. āva॰ ni॰ 5 ityādi . tasminnakṣārthayoge sati darśanam anullikhitaviśeṣasya vastunaḥ pratipattiḥ . tadanantaramiti kramapratipādanārthametat . etena darśanasyāvagrahaṃ prati pariṇāmitoktā, nahyasata eva sarvathā kasyacidutpādaḥ, sato vā sarvathā vināśa iti darśanamevottaraṃ pariṇāmaṃ pratipadyate . arthasya dravyaparyāyātmano'rthakriyākṣamasya grahaṇam, samyagarthanirṇayaḥ iti sāmānyalakṣaṇānuvṛtternirṇayo na punaravikalpakaṃ darśanamātram avagrahaḥ .

### [1.1.103](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.103)

na cāyaṃ mānaso vikalpaḥ, cakṣurādisannidhānāpekṣatvāt pratisaṅkhyānenāpratyākhyeyatvācca . mānaso hi vikalpaḥ pratisaṅkhyānena nirudhyate, na cāyaṃ tatheti na vikalpaḥ .. 26 ..

### [1.1.104](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.104)

avagrahagṛhītasya śabdāderarthasya kimayaṃ śabdaḥ śāṅkhaḥ śārṅgo vā iti saṃśaye sati mādhuryādayaḥ śāṅkhadharmā evopalabhyante na kārkaśyādayaḥ śārṅgadharmāḥ ityanvayavyatirekarūpaviśeṣaparyālocanarūpā mateśceṣṭā ihā . iha cāvagrahehayorantarāle abhyaste'pi viṣaye saṃśayajñānamastyeva āśubhāvāttu nopalakṣyate . na tu pramāṇam, samyagarthanirṇayātmaka tvābhāvāt .

### [1.1.105](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.105)

nanu parokṣapramāṇabhedarūpamūhākhyaṃ pramāṇaṃ vakṣyate tatkastasmādīhāyā bhedaḥ ? . ucyate--trikālagocaraḥ sādhyasādhanayorvyāptigrahaṇapaṭurūho yamāśritya vyāptigrahaṇakāle yogīva sampadyate pramātā iti nyāyavido vadanti . īhā tu vārttamānikārthaviṣayā pratyakṣaprabheda ityapaunaruktyam .

### [1.1.106](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.106)

īhā ca yadyapi ceṣṭocyate tathāpi cetanasya seti jñānarūpaiveti yuktaṃ pratyakṣabhedatvamasyāḥ . na cānirṇayarūpatvādapramāṇatvamasyāḥ śaṅkanīyam; svaviṣayanirṇayarūpatvāt, nirṇayāntarāsādṛśye nirṇayāntarāṇāmapyanirṇayatvaprasaṅgaḥ .. 27 ..

### [1.1.107](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.107)

īhākroḍīkṛte vastuni viśeṣasya śāṅkha evāyaṃ śabdo na śārṅgaḥ ityevaṃrūpasyāvadhāraṇam avāyaḥ .. 28 ..

### [1.1.108](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.108)

smṛteḥ atītānusandhānarūpāyā hetuḥ pariṇāmikāraṇam, saṃskāra iti yāvat, saṅkhyeyamasaṅkhyeyaṃ vā kālaṃ jñānasyāvasthānaṃ dhāraṇā . avagrahādayastu traya āntarmauhūrttikāḥ .

### [1.1.109](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.109)

saṃskārasya ca pratyakṣabhedarūpatvāt jñānatvamunneyam, na punaryathāhuḥ pare-jñānādatirikto bhāvanākhyo'yaṃ saṃskāraḥ iti . asya hyajñānarūpatve jñānarūpasmṛtijanakatvaṃ na syāt, nahi sattā sattāntaramanuviśati . ajñānarūpatve cāsyātmadharmatvaṃ na syāt, cetanadharmasyācetanatvābhāvāt .

### [1.1.110](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.110)

nanvavicyutimapi dhāraṇāmanvaśiṣan vṛddhāḥ, yadbhāṣyakāraḥ--aviccuī dhāraṇā hoi viśeṣā॰ gā॰ 180 tatkathaṃ smṛtihetoreva dhāraṇātvamasūtrayaḥ ? . satyam, astyavicyutirnāma dhāraṇā, kintu sā'vāya evāntarbhūteti na pṛthaguktā . avāya eva hi dīrghadīrgho'vicyutirdhāraṇetyucyata iti . smṛtihetutvādvā'vicyutirdhāraṇayaiva saṅgṛhītā . na hyavāyamātrādavicyutirahitāt smṛtirbhavati, gacchattṛṇasparśaprāyāṇāmavāyānāṃ pariśīlanavikalānāṃ smṛtijanakatvādarśanāt . tasmāt smṛtihetū avicyutisaṃskārāvanena saṅgṛhītāvityadoṣaḥ . yadyapi smṛtirapi dhāraṇābhedatvena siddhānte'bhihitā tathāpi parokṣapramāṇabhedatvādiha nokteti sarvamavadātam .

### [1.1.111](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.111)

iha ca kramabhāvināmapyavagrahādīnāṃ kathañcidekatvamavaseyam . viruddhadharmādhyāso hyekatvapratipattiparipanthī . na cā'sau pramāṇapratipanne'rthe pratyarthitāṃ bhajate . anubhūyate hi khalu harṣaviṣādādiviruddhavivarttākrāntamekaṃ caitanyam . viruddhadharmmādhyāsācca bibhyadbhirapi kathamekaṃ citrapaṭījñānamekānekākārollekhaśekharamabhyupagamyate saugataiḥ, citraṃ vā rūpaṃ naiyāyikādibhiriti ? .

### [1.1.112](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.112)

naiyāyikāstu--indriyārthasannikarṣotpannaṃ jñānamavyapadeśyamavyabhicāri vyavasāyātmakaṃ pratyakṣam nyā॰ 1.1. 4. iti pratyakṣalakṣaṇamācakṣate . atra ca pūrvācāryakṛtavyākhyāvaimukhyena saṅkhyāvadbhistrilocanavācaspatipramukhairayamarthaḥ samarthito yathā--indriyārthasannikarṣotpannaṃ jñānamavyabhicāri pratyakṣamityeva pratyakṣalakṣaṇam . yataḥśabdādhyāhāreṇa ca yattadornityābhisambandhāduktaviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ jñānaṃ yato bhavati tat tathāvidhajñānasādhanaṃ jñānarūpamajñānarūpaṃ vā pratyakṣaṃ pramāṇamiti . asya ca phalabhūtasya jñānasya dvayī gatiravikalpaṃ savikalpaṃ ca . tayorubhayorapi pramāṇarūpatvamabhidhātuṃ vibhāgavacanametad avyapadeśyaṃ vyavasāyātmakam iti .

### [1.1.113](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.113)

tatrobhayarūpasyāpi jñānasya prāmāṇyamupekṣya yataḥśabdādhyāhārakleśenā'jñānarūpasya sannikarṣādeḥ prāmāṇyasamarthanamayuktam . kathaṃ hyajñānarūpāḥ sannikarṣādayo'rthapari cchittau sādhakatamā bhavanti vyabhicārāt ?, satyapīndriyārthasannikarṣe'rthopalabdherabhāvāt . jñāne satyeva bhāvāt, sādhakatamaṃ hi karaṇamavyavahitaphalaṃ ca taditi .

### [1.1.114](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.114)

sannikarṣo'pi yadi yogyatātiriktaḥ saṃyogādisambandhastarhi sa cakṣuṣo'rthena saha nāsti aprāpyakāritvāttasya . dṛśyate hi kācābhrasphaṭikādivyavahitasyāpyarthasya cakṣuṣopalabdhiḥ . atha prāpyakāri cakṣuḥ karaṇatvādvāsyādivaditi brūṣe; tarhyayaskāntākarṣaṇopalena lohāsannikṛṣṭena vyabhicāraḥ . na ca saṃyuktasaṃyogādiḥ sannikarṣastatra kalpayituṃ śakyate, atiprasaṅgāditi .

### [1.1.115](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.115)

saugatāstu pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhamabhrāntam nyāyabi॰ 1. 4 iti lakṣaṇamavocan . abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsā pratītiḥ kalpanātayā rahitam--nyāyabi॰ 1. 5, 6 kalpanāpoḍham iti . etacca vyavahārānupayogitvātpramāṇasya lakṣaṇamanupapannam, tathāhi etasmādviniścityārthamarthakriyārthinastatsamarthe'rthe pravartamānā visaṃvādabhājo mā bhūvanniti pramāṇasya lakṣaṇaparīkṣāyāṃ pravartante parīkṣakāḥ . vyavahārānupayoginaśca tasya vāyasasadasaddaśanaparīkṣāyāmiva niṣphalaḥ pariśramaḥ . nirvikalpottarakālabhāvinaḥ savikalpakāttu vyavahāropagame varaṃ tasyaiva prāmāṇyamāstheyam, kimavikalpakena śikhaṇḍineti ? .

### [1.1.116](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.116)

jaiminīyāstu dharmaṃ prati animittatvavyājena satsamprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma tat pratyakṣamanimittaṃ vidyamānopalambhanatvāt jaimi॰ 1. 1. 4 ityanuvādabhaṅgyā pratyakṣalakṣaṇamācakṣate, yadāhuḥ-evaṃ satyanuvāditvaṃ lakṣaṇasyāpi sambhavet . ślokavā॰ sū॰ 4. 39 iti . vyācakṣate ca--indriyāṇāṃ samprayoge sati puruṣasya jāyamānā buddhiḥ pratyakṣamiti .

### [1.1.117](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.117)

atra saṃśayaviparyayabuddhijanmano'pīndriyasaṃprayoge sati pratyakṣatvaprasaṅgādativyāptiḥ . atha satsamprayoga iti satā samprayoga iti vyākhyāyate tarhi nirālambanavibhramā evārthanirapekṣajanmāno nirastā bhaveyurna sālambanau saṃśayaviparyayau . atha sati samprayoga iti satsaptamipakṣa eva na tyajyate saṃśayaviparyayanirāsāya ca samprayoga ityatra sam ityupasargo varṇyate, yadāha-samyagarthe ca saṃśabdo duṣprayoganivāraṇaḥ . duṣṭatvācchuktikāyogo vāryate rajatekṣaṇāt ślokavā॰ sū॰ 4. 38--9 iti; tathāpi prayogasamyaktvasyātīndriyatvena pratyakṣānavagamyatvātkāryato'vagatirvaktavyā . kāryaṃ ca jñānam na ca tadaviśeṣitameva prayogasamyaktvāvagamanāyālam . na ca tadviśeṣaṇaparamaparamiha padamasti . satāṃ samprayogaiti ca varaṃ nirālambanavijñānanivṛttaye, satiiti tu saptamyaiva gatārthatvādanarthakam .

### [1.1.118](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.118)

ye'pi tatsaṃprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma satpratyakṣaṃ yadviṣayaṃ jñānaṃ tena samprayoge indriyāṇāṃ puruṣasya buddhijanma satpratyakṣaṃ yadanyaviṣayaṃjñānamanyasamprayoge bhavati na tatpratyakṣam . śābarabhā॰ 1. 1. 5 ityevaṃ tatsatorvyatyayena lakṣaṇamanavadyamityāhuḥ, teṣāmapi kliṣṭakalpanaiva, saṃśayajñānena vyabhicārānivṛtteḥ . tatra hi yadviṣayaṃ jñānaṃ tena samprayoga indriyāṇāmastyeva . yadyapi cobhayaviṣayaṃ saṃśayajñānaṃ tathāpi tayoranyatareṇendriyaṃ saṃyuktameva ubhayāvamarśitvācca saṃśayasya yena saṃyuktaṃ cakṣustadviṣayamapi tajjñānaṃ bhavatyeveti nātivyāptiparihāraḥ . avyāptiśca cākṣuṣajñānasyendriyasamprayogajatvābhāvāt . aprāpyakāri ca cakṣurityuktaprāyam .

### [1.1.119](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.119)

śrotrādivṛttiravikalpikā pratyakṣam iti vṛddhasāṅkhyāḥ . atra śrotrādīnāmacetanatvāttadvṛtteḥ sutarāmacaitanyamiti kathaṃ pramāṇatvam ? . cetanasaṃsargāttaccaitanyābhyupagame varaṃ cita eva prāmāṇyamabhyupagantuṃ yuktam . na cāvikalpakatve prāmāṇyamastīti yatkiñcidetat .

### [1.1.120](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.120)

prativiṣayādhyavasāyo dṛṣṭamsāṃ॰ kā॰ 5 iti pratyakṣalakṣaṇamitīśvarakṛṣṇaḥ . tadapyanumānena vyabhicāritvādalakṣaṇam . atha pratiḥ ābhimukhye vartate tenābhimukhyena viṣayādhyavasāyaḥ pratyakṣamityucyate;tadapyanumānena tulyam ghaṭo'yamitivadayaṃ parvato'gnimānityābhimukhyena pratīteḥ . atha anumānādivilakṣaṇo abhimukho'dhyavasāyaḥ pratyakṣam; tarhi pratyakṣalakṣaṇamakaraṇīyameva śabdānumānalakṣaṇavilakṣaṇatayaiva tatsiddheḥ .

### [1.1.121](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.121)

tataśca parakīyalakṣaṇānāṃ duṣṭatvādidameva viśadaḥ pratyakṣam iti pratyakṣalakṣaṇamanavadyam .. 29 ..

### [1.1.122](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.122)

pramāṇaviṣayaphalapramātṛrūpeṣu caturṣu vidhiṣu tattvaṃ parisamāpyata iti viṣayādilakṣaṇamantareṇa pramāṇalakṣaṇamasampūrṇamiti viṣayaṃ lakṣayati--

### [1.1.123](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.123)

pratyakṣasya prakṛtatvāttasyaiva viṣayādau lakṣayitavye pramāṇasya iti pramāṇasāmānyagrahaṇaṃ pratyakṣavat pramāṇāntarāṇāmapi viṣayādilakṣaṇamihaiva vaktuṃ yuktamaviśeṣāttathā ca lāghavamapi bhavatītyevamartham . jātinirdeśācca pramāṇānāṃ pratyakṣādīnāṃ viṣayaḥ gocaro dravyaparyāyātmakaṃ vastu . dravati tāṃstān paryāyān gacchati iti dravyaṃ dhrauvyalakṣaṇam . pūrvottaravivarttavarttyanvayapratyayasamadhigamyamūrdhvatāsāmānyamiti yāvat . pariyantyutpādavināśadharmmāṇo bhavantīti paryāyā vivarttāḥ . tacca te cātmā svarūpaṃ yasya tat dravyaparyāyātmakaṃ vastu, paramārthasadityarthaḥ, yadvācakamukhyaḥ--utpādavyayadhrauvyayuktaṃ sad tattvā॰ 5. 29 iti, pāramarṣamapi upannei vā vigamei vā dhuvei vā iti .

### [1.1.124](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.124)

tatra dravyaparyāyagrahaṇena dravyaikāntaparyāyaikāntavādiparikalpitaviṣayavyudāsaḥ . ātmagrahaṇena cātyantavyatiriktadravyaparyāyavādikāṇādayaugābhyupagataviṣayanirāsaḥ . yacchrīsiddhasenaḥ--

### [1.1.125](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.125)

dohiṃ vi naehiṃ nīyaṃ satthamulūeṇa tahavi micchattaṃ .  
jaṃ savisayappahāṇattaṇeṇa annonnaniravikkha .. sanma॰ 3. 49 tti .. 30 ..

### [1.1.126](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.126)

kutaḥ punardravyaparyāyātmakameva vastu pramāṇānāṃ viṣayo na dravyamātraṃ paryāyamātramubhayaṃ vā svatantram ? ityāha--

### [1.1.127](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.127)

arthasya hānopādānādilakṣaṇasya kriyā niṣpattistatra sāmarthyāt, dravyaparyāyātmakasyaiva vastuno'rthakriyāsamarthatvādityarthaḥ .. 31 ..

### [1.1.128](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.128)

yadi nāmaivaṃ tataḥ kimityāha--

### [1.1.129](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1.129)

tad arthakriyāsāmarthyaṃ lakṣaṇam asādhāraṇaṃ rūpaṃ yasya tat tallakṣaṇaṃ tasya bhāvastattvaṃ tasmāt . kasya ? . vastunaḥ paramārthasato rūpasya . ayamarthaḥ--arthakriyārthī hi sarvaḥ pramāṇamanveṣate, api nāmetaḥ prameyamarthakriyākṣamaṃ viniścitya kṛtārtho bhaveyamiti na vyasanitayā . tadyadi pramāṇaviṣayo'rtho'rthakriyākṣamo na bhavettadā nāsau pramāṇaparīkṣaṇamādriyeta . yadāha--

_First 129 of 166 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1)_

## Linked texts (3)

- [Pramāṇamīmāṃsā](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa.1.1.1) — Hemacandra, Sanskrit
- [Bārhaspatyasūtra (fragments)](https://indike.org/pramana/in.darsana.nastika.carvaka.brhaspatisutra*fragments.1.10) — Sanskrit
- [Vindhyavāsin (fragments)](https://indike.org/pramana/in.darsana.samkhya.vindhyavasin*fragments.1.3) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1](https://indike.org/pramana/in.jaina.post.pramanamimamsa!svopajna.1.1) · Pramāṇa
