Pramāṇa · Search · About · API

Kalpah 2.2.1

Kalpaḥ 2.2.1

Language
Sanskrit

2.2.1.1

bhāradvāja śrautasūtram
atha prathamaḥ praśnaḥ
darśapūrṇamāsau vyākhyāsyāmaḥ 1 āmāvāsyena haviṣā yakṣyamāṇa ekasyā dvayorvā pūrvedyurhavirātañcanaṃ dohayati 2 api vā purastādeva dvyahe tr! yahe vānuguptaṃ dugdhaṃ dohayitvānuguptena dadhnātanakti 3 saṃtatamavicchinnamabhiduhantyopavasathāt 4 yadahaḥ pūrṇaścandra māḥ syāt tāṃ paurṇamāsīmupavaset 5 śvaḥ pūriteti vā 6 yadaharna dṛśyeta tāmamāvāsyām 7 śvo nodeteti vā 8 tatraiṣo'tyantapradeśo ye kecana paurṇamāsīmamāvāsyāṃ vā dharmā anārabhyāmnāyanta ubhayatraiva te kriyante 9 yajñopavītyeva daiveṣu karmasu bhavati 10 prācīnāvītī pitr! yeṣu 11 prāṅnyāyānyudaṅnyāyāni vā pradakṣiṇaṃ daivāni karmāṇi kuryāt 12 viparītaṃ pitr! yāṇi 13 na vihārādapaparyāvarteta 14 na yajñāṅgenātmānamabhipariharedanyaṃ vā 15 uttarataupacāro vihāraḥ 16 yatra kva ca juhotīti codayedadhvaryureva juhvājyenāhavanīye juhuyāt 17 adhvaryumevānādiṣṭe kartari pratīyādāgnīdhraṃ dvitīyam 18 yatra kva copatiṣṭhate'numantrayata iti codayed yajamāna eva tat kuryāt 19 ekamantrāṇi karmāṇi 20 ādipradiṣṭā mantrā bhavanti 21 1.1

2.2.1.2

uttarasyādinā pūrvasyāvasānam 1 mantrāntaiḥ karmādīn saṃnipātayet 2 atha yatra hrasvo mantraḥ syād dīrghaṃ karma karmādau mantraṃ japet 3 atha yatra dvābhyāṃ juhoti pañcabhirjuhotīti codayet pratimantraṃ tatrāhutīrjuhuyāt 4 atha yatra yajñāṅge karmābhyāvartayenna mantro'bhyāvarteta 5 jvalatyeva sarvā āhutīrjuhuyāt 6 vratamupaiṣyati śākhāmacchaiti 7 palāśaśākhām̐ śamīśākhāṃ vā 8 sā yā prācyudīcī prācī vodīcī vā bahuparṇā bahuśākhāpratiśuṣkāgrāsuṣirā tāmāchinatti iṣe tvā iti 9 ūrje tvā iti saṃnamayatyanumārṣṭi vā 10 athaināmāharati
imāṃ prācīmudīcīmiṣamūrjamabhisam̐ skṛtām .
bahuparṇāmaśuṣkāgrām̐ harāmi paśupāmaham ..
iti 11 tayā ṣaḍavarārdhyān vatsānapākaroti vāyava sthopāyava stha iti 12 yāvatīnāmekā kumbhī dugdham̐ saṃbharet tāvatī parārdhyā mātrā syāt 13 ekam̐ śākhayopaspṛśati 14 tayaiva gāḥ prasthāpayati devo vaḥ savitā prārpayatu śreṣṭhatamāya karmaṇa ā pyāyadhvamaghniyā indrā ya devabhāgamiti 15 mahendrā ya iti vā yadi mahendra yājī bhavati 16 ekām̐ śākhayopaspṛśati 17 prasthitā anumantrayate
śuddhā apaḥ suprapāṇe pibantīḥ śatamindrā ya śarado duhānāḥ .
rudra sya hetiḥ pari vo vṛṇaktu ..
iti 18 mahendrā ya iti vā yadi mahendra yājī bhavati 19 1.2

2.2.1.3

dhruvā asmin gopatau syāta bahvīḥ iti yajamānasya gṛhānabhiparyāvartate 1 agniṣṭhe'nasyagnyagāre vā purastātpratīcīm̐ śākhāmupagūhati yajamānasya paśūn pāhi iti 2 paścātprācīmityekeṣām 3 yo vā adhvaryorgṛhān veda gṛhavān bhavati . ā caturthāt karmaṇo'bhisamīkṣetedaṃ kariṣyāmīdaṃ kariṣyāmīti . ete vā adhvaryorgṛhāḥ . ya evaṃ veda gṛhavān bhavatīti vijñāyate 4 sāvitreṇāśvaparśumanaḍutparśumasidaṃ vādāya gārhapatyamabhimantrayate yajñasya ghoṣadasi iti 5 pratyuṣṭam̐ rakṣaḥ pratyuṣṭā arātayaḥ ityāhavanīye dātraṃ pratitapati 6 preyamagāddhiṣaṇā barhiraccha iti prāṅ vodaṅ vābhipravrajya yataḥ kutaśca darbhamayaṃ barhirāharati 7 viṣṇo stūpo'si iti prathamam̐ stambamutsṛjati 8 dvitīyaṃ pariṣauti devānāṃ pariṣūtamasi varṣavṛddhamasi iti 9 tasya dve tisro vā nāḍīrutsṛjati avaśiṣṭo gavāṃ bhāgaḥ iti 10 stambamārabhate devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ barhirdevasadanamārabhe iti 11 parvaṇi dāti devabarhirmā tvānvaṅ mā tiryak parva te rādhyāsamāchettā te mā riṣam iti 12 saṃnakhaṃ muṣṭiṃ lunoti 13 sa prastaro bhavati 14 kulmimātra ityekeṣām 15 ūrvasthimātra ityekeṣām 16 srugdaṇḍamātra ityekeṣām 17 aparimita ityekeṣām 18 evamevāyujo muṣṭīṃllunoti 19 yadanyat pariṣavaṇādutsarjanāditi sarvaṃ tat karoti 20 prastaro yuktamityekeṣāmayuktamityekeṣām 21 ayuñji nidhanāni lunotītyekeṣām 22 1.3

2.2.1.4

devabarhiḥ śatavalśaṃ viroha ityālavān pratyabhimṛśati 1 sahasravalśā vi vayam̐ ruhema ityātmānam 2 athainat saṃbharati pṛthivyāḥ saṃpṛcaḥ pāhi susaṃbhṛtā tvā saṃbharāmi iti 3 ata eva barhiṣaḥ śulbaṃ karoti tridhātu pañcadhātu vā 4 ayupito yoniḥ iti śulbamāveṣṭayati 5 adityai rāsnāsi iti pratidadhāti 6 tatraiṣo'tyantapradeśo yāni kāni ca śulbāni na samasyante pradakṣiṇaṃ tānyāveṣṭayet 7 atha yāni samasyante prasavyaṃ teṣāṃ guṇamāveṣṭya pradakṣiṇamabhisamasyet 8 udagagram̐ śulbaṃ nidhāya tasmin prāgagraṃ barhirnidadhāti 9 alubhito yoniḥ ityuttame nidhane prastaramatyādadhāti 10 athainat saṃnahyati indrāṇyai saṃnahanam iti 11 pūṣā te granthiṃ grathnātu iti granthiṃ karoti 12 sa te mā syāt iti paścātprāñcamupagūhati 13 purastātpratyañcamityekeṣām 14 athainadārabhate
āpastvāmaśvinau tvāmṛṣayaḥ sapta māmṛjuḥ .
barhiḥ sūryasya raśmibhiruṣasāṃ ketumārabhe ..
iti 15 udyacchate indrasya tvā bāhubhyāmudyacche iti 16 śīrṣannadhinidhatte bṛhaspatermūrdhnā harāmi iti 17 āharati urvantarikṣamanvihi iti 18 apareṇāhavanīyaṃ paridhīnāṃ kāle'ntarvedyanadhaḥ sādayati adityāstvopasthe sādayāmi iti 19 devaṃgamamasi ityāsannamabhimantrayate 20 uparīva prajñātaṃ nidadhāti 21 1.4

2.2.1.5

yā jātā oṣadhayo devebhyastriyugaṃ purā .
tāsāṃ parva rādhyāsaṃ paristaramāharan ..
apāṃ medhyaṃ yajñiyam̐ sadevam̐ śivamastu me .
āchettā vo mā riṣaṃ jīvāni śaradaḥ śatam ..
aparimitānāṃ parimitāḥ saṃnahye sukṛtāya kam .
eno mā nigāṃ katamaccanāhaṃ punarutthāya bahulā bhavantu ..
iti paristaraṇānāṃ darbhāṇāmadhinidhānyāchedanī saṃnahanītyetā āmnātā bhavanti 1 ekavim̐ śatidārumidhmaṃ karoti pālāśaṃ khādiraṃ vā 2 aṣṭādaśadārumidhmam̐ saṃnahyatītyekeṣām 3 pañcadaśa sāmidhenīdārūṇi bhavanti 4 trayaḥ paridhayaḥ 5 pālāśāḥ kārṣmaryamayā vā śuṣkā vārdrā vā savalkalāḥ 6 atho khādirā bailvā audumbarā vaikaṅkatā rauhitakā veti vijñāyate 7 sthaviṣṭho madhyamo'ṇīyān drāghīyān dakṣiṇārdhyo'ṇiṣṭho hvasiṣṭha uttarārdhyaḥ 8 dve āghārasamidhau 9 anūyājasamidekavim̐ śī 10 samūlānāmamūlānāṃ vā darbhāṇāmayugdhātu tathaiva śulbaṃ karoti 11 tasminnidhmam̐ saṃbharati 12
yat kṛṣṇo rūpaṃ kṛtvā prāviśastvaṃ vanaspatīn .
tatastvāmekavim̐ śatidhā saṃbharāmi susaṃbhṛtā ..
trīn paridhīm̐stisraḥ samidho yajñāyuranusaṃcarān .
upaveṣaṃ mekṣaṇaṃ dhṛṣṭim̐ saṃbharāmi susaṃbhṛtā ..
iti saṃnahyati 13 kṛṣṇo'syākhareṣṭhaḥ ..
deva puraścara saghyāsaṃ tvā iti purastātpratyañcaṃ granthimupagūhati 14 athainamanadhaḥ sādayitvā prajñātānīdhmapravraścanāni nidadhāti 15 1.5

2.2.1.6

śvo bhūta idhmābarhiṣī vratopete paurṇamāsyāṃ kuryāt 1 pūrvedyurevāmāvāsyāyām 2 yāthākāmī paurṇamāsyāmityaparam 3 darbhamayaṃ vedaṃ karoti vedo'si yena tvaṃ deva veda devebhyo vedo'bhavastena mahyaṃ vedo bhūyāḥ iti 4 vatsajñuṃ paśukāmasya mūtakāryamannādyakāmasya trivṛtaṃ brahmavarcasakāmasya . trivṛcchirasaṃ bruvate 5 nityavat pūrvau kalpāveke samāmananti 6 athainaṃ prādeśamātre parivāsayati 7 śulbāt prādeśamātra ityekeṣām 8 prajñātāni vedāgrāṇi nidhāya yayā śākhayā vatsānapākaroti tasyā antarvedi palāśānāmekadeśaṃ praśātayati 9 mūlataḥ śākhāṃ parivāsya tamupaveṣaṃ karoti upaveṣo'si yajñāya tvāṃ pariveṣamadhārayan . indrāya haviḥ kṛṇvantaḥ śivaḥ śagmo bhavāsi naḥ iti 10 athāsyā darbhamayaṃ prādeśamātraṃ pavitraṃ karoti trivṛdavalayaṃ vasūnāṃ pavitramasi śatadhāraṃ vasūnāṃ pavitramasi sahasradhāram iti 11 mūle mūlamavasajatyagre'gram . na granthiṃ karoti 12 kriyamāṇaṃ yajamāno'numantrayate
trivṛtpalāśe darbha iyān prādeśasaṃmitaḥ .
yajñe pavitraṃ potṛtamaṃ payo havyaṃ karotu me ..
iti 13 parisamūhantyagnyagārāṇyupalimpantyāyatanāni 14 yāvaccharkaram̐ sāṃnāyyakumbhyau gomayenopalipte bhavataḥ 15 alaṃkurvāte yajamānaḥ patnī ca 16 1.6

2.2.1.7

amāvāsyāyāmadhivṛkṣasūrye piṇḍapitṛyajñena caranti 1 dakṣiṇāprāgagrairdarbhairanvāhāryapacanaṃ paristīryaikaikaśaḥ piṇḍapitṛyajñapātrāṇi prakṣālya prayunakti sphyam̐ sruvamājyasthālīṃ mekṣaṇaṃ kṛṣṇājinamulūkhalaṃ musalam̐ śūrpaṃ yena cārthī bhavati 2 adhvaryuryajñopavītī dakṣiṇataḥ śakaṭādekapavitre'dhi sthālyāṃ nirvapati 3 pūrayitvā nimārṣṭi 4 kṛṣṇājina ulūkhalaṃ pratiṣṭhāpya dakṣiṇāprācī patnī tiṣṭhantī parāpāvamavivekamavahanti 5 sakṛt phalīkaroti 6 dakṣiṇāgnau jīvataṇḍulamiva śrapayitvotpūtena navanītenābhighārayatyanutpūtena vā sarpiṣā 7 dakṣiṇapūrveṇānvāhāryapacanamuttarāpareṇa vā dakṣiṇāprācīmekasphyāṃ vedimuddhatyāvokṣya sakṛdācchinnena barhiṣā stṛṇāti
sakṛdācchinnaṃ barhirūrṇāmṛdu syonaṃ pitṛbhyastvā bharāmyaham .
asmin sīdantu me pitaraḥ somyāḥ pitāmahāḥ prapitāmahāścānugaiḥ saha ..
iti 8 tasyāmetam̐ sthālīpākaṃ pratiṣṭhāpya dakṣiṇataḥ kaśipūpabarhaṇamāñjanamabhyañjanamityekaikaśa āsādya 9 1.7

2.2.1.8

adhvaryuryajñopavītī dakṣiṇaṃ jānvācya mekṣaṇena sthālīpākasyopahatyābhighārya juhoti . somāya pitṛpītāya svadhā namaḥ iti prathamām 1 yamāyāṅgirasvate pitṛmate svadhā namaḥ iti dvitīyām 2 ye mekṣaṇe taṇḍulāstān agnaye kavyavāhanāya sviṣṭakṛte svadhā namaḥ iti tṛtīyām 3 tūṣṇīṃ mekṣaṇamādadhāti 4 dakṣiṇāgnerekolmuktaṃ nirūhati ye rūpāṇi pratimuñcamānā asurāḥ santaḥ svadhayā caranti . parāpuro nipuro ye harantyagniṣṭāṃllokāt praṇudātvasmāt iti 5 yajamānaḥ savyaṃ jānvācya prācīnāvītī trīnudakāñjalīnekasphyāyāmupaninayati asāvavaneniṅkṣva iti pitaram asāvavaneniṅkṣva iti pitāmaham asāvavaneniṅkṣva prapitāmaham 6 atraiva nāmādeśamavācīnapāṇi-rdakṣiṇāpavargāsm̐! trīn piṇḍān nidadhāti etatte tata ye ca tvāmanu ityetairmantraiḥ 7 atha yadi dvipitā syāt pratipūruṣaṃ piṇḍān dadyāt 8 api vaikaikasmin piṇḍe dvaudvāvupalakṣayet 9 atha yadi jīvapitā syāt pitāmahāya prapitāmahāya ca dadyāt 10 na jīvantamatidadātītyekeṣām 11 homāntameva kurvīta 12 1.8

2.2.1.9

atha yadi bandhunāma na viditaṃ svadhā pitṛbhyaḥ pṛthivīṣadbhyaḥ iti prathamaṃ piṇḍaṃ dadyāt . svadhā pitṛbhyo'ntarikṣasadbhyaḥ iti dvitīyam̐ svadhā pitṛbhyo diviṣadbhyaḥ iti tṛtīyam 1 tūṣṇīṃ caturthaṃ piṇḍaṃ nidhāya atra pitaro yathābhāgaṃ mandadhvam ityuktvā parāṅāvartate 2 oṣmaṇo vyāvṛta upāste 3 vyāvṛtta ūṣma-ṇyabhiparyāvartate'vyāvṛtte vā amīmadanta pitaraḥ somyāḥ iti 4 abhiparyāvṛtya yaḥ sthālyām̐ śeṣastamavajighrati vīraṃ dhatta pitaraḥ iti 5 āmayāvinā prāśyo'nnādyakāmena prāśyo yo'lamannādyāya sannannaṃ nādyāt tena prāśya iti vijñāyate 6 tathaivodakāñjalīnupaninīyāñjanābhyañjane dadāti āṅkṣvāsau .. abhyaṅkṣvāsau iti triranupiṇḍam 7 etāni vaḥ pitaro vāsām̐ syato no'nyat pitaro mā yoṣṭa iti loma chittvopanyasyati vāsaso vā daśām 8 uttara āyuṣi loma chindīta 9 chittvā namaskārairupatiṣṭhate namo vaḥ pitaro rasāya iti pratipadya ahaṃ teṣāṃ vasiṣṭho bhūyāsam ityantena 10 atha pitṝnutthāpayati uttiṣṭhata pitaraḥ preta śūrā yamasya panthāmanuvetā purāṇam . dhattādasmāsu dra viṇaṃ yacca bhadraṃ pra ṇo brūtād bhāgadhān devatāsu iti 11 pitṝn pravāhayati pareta pitaraḥ somyāḥ ityetayā 12 manasvatībhirupatiṣṭhate mano nvā huvāmahe iti tisṛbhiḥ 13 1.9

2.2.1.10

ulmukamapisṛjati abhūnno dūto haviṣo jātavedā avāḍḍhavyāni surabhīṇi kṛtvā . prādāḥ pitṛbhyaḥ svadhayā te akṣan prajānannagne punarapyehi devān iti 1 prājāpatyayarcā punareti prajāpate ityetayā 2 paṅktyā gārhapatyamupatiṣṭhate yadantarikṣaṃ pṛthivīmuta dyām iti 3 agnau sakṛdāchinnaṃ prahṛtyādbhiḥ prokṣya dvandvaṃ piṇḍapitṛyajñapātrāṇi pratyudāharati 4 apaḥ piṇḍānabhyavaharedbrāhmaṇaṃ vā bhojayedagnau vā praharet 5 ye samānāḥ samanasaḥ pitaro yamarājye . teṣām̐ lokaḥ svadhā namo yajño deveṣu kalpatām iti prathamaṃ piṇḍaṃ praharati 6 ye sajātāḥ samanaso jīvā jīveṣu māmakāḥ . teṣām̐ śrīrmayi kalpatāmasmiṃlloke śatam̐ samāḥ itītarau 7 patnī vā madhyamaṃ piṇḍaṃ prāśnāti 8 pumām̐ sam̐ ha jānukā bhavatīti vijñāyate 9 ādhatta pitaro garbhaṃ kumāraṃ puṣkarasrajam . yatheha pitaro loke dīrghamāyuḥ prajīvitāt iti prāśana āmnāto bhavati 10 saṃtiṣṭhate piṇḍapitṛyajñaḥ 11 evaṃvihita evānāhitāgnerbhavatyanyatra gārhapatyopasthānāt 12 anyaṃ gārhapatyasthānīyamāgamayedityekam 13 yasmin praharet tamupatiṣṭhetetyaparam 14 tatra gārhapatyaśabdo lupyeta sam̐ skārapratiṣedhāt 15 1.10

2.2.1.11

tataḥ saṃpreṣyati paristṛṇīta paridhattāgniṃ parihito'gniryajamānaṃ bhunaktu . apām̐ rasa oṣadhīnām̐ suvarṇo niṣkā ime yajamānasya santu kāmadughā amutrāmuṣmiṃlloke iti 1 tato'gnīn paristṛṇāti pūrvāścām̐ parau ca prāgagrairdarbhaiḥ 2 api vodagagrāḥ paścāt purastācca bhavanti 3 dakṣiṇāḥ pakṣa upariṣṭād bhavatyadhastāduttaraḥ 4 dakṣiṇenāhavanīyaṃ brahmayajamānayorāyatane kalpayati 5 pūrvaṃ brahmaṇo'paraṃ yajamānasya 6 svayaṃ yajamānaḥ parvaṇyagnihotraṃ juhoti 7 nāsyāmāvāsyām̐ rātriṃ kumārā api payaḥ pibanti 8 yavāgvāsyaitām̐ rātrimagnihotram̐ hutvāgnihotroccheṣaṇam̐ havirātañcanaṃ nidadhāti 9 sāṃnāyyapātrāṇi prakṣālya dvandvaṃ prayunakti 10 uttareṇa gārhapatyaṃ kumbhīṃ dohanam̐ śākhāpavitra-mupaveṣamabhidhānīṃ nidāne yena cārthī bhavati 11 agnihotrahavaṇyāṃ tiraḥ pavitramapa ānīyodagagrābhyāṃ trirutpunāti devo vaḥ savitotpunātu iti paccho gāyatr! yā 12 athainā abhimantrayate āpo devīragrepuvaḥ iti pratipadya prokṣitā sthā ityantena 13 sāṃnāyyapātrāṇi prokṣatyuttānāni paryāvṛtya 14 1.11

2.2.1.12

śundhadhvaṃ daivyāya karmaṇe devayajyāyai iti triḥ 1 athaitāni niṣṭapati niṣṭaptam̐ rakṣo niṣṭapto'ghaśam̐ saḥ iti 2 atha gā āyatīḥ pratīkṣate etā ācaranti madhumad duhānāḥ prajāvatīryaśaso viśvarūpāḥ . bahvīrbhavantīrupajāyamānā iha va indro ramayatu gāvaḥ iti 3 adityai rāsnāsi ityabhidhānīmādāya pūṣāsi iti vatsamabhidadhāti . pūṣā stha iti vā sarvān 4 tata āha upasṛṣṭāṃ me prabrūtāt iti 5 upasṛṣṭāmanumantrayate ayakṣmā vaḥ prajayā sam̐ sṛjāmi rāyaspoṣeṇa bahulā bhavantīḥ iti 6 upasīdantamanumantrayate ūrjaṃ payaḥ pinvamānā ghṛtaṃ ca jīvo jīvantīrupa vaḥ sadeyam iti 7 tataḥ saṃpreṣyati vihāraṃ gāṃ copasṛṣṭāmantareṇa mā saṃcāriṣṭa iti 8 na duhyamānāmantareṇa saṃcaranti vihāraṃ ca 9 yadi vyaveyāt sāṃnāyyaṃ mā vilopi iti brūyāt 10 dhṛṣṭirasi brahma yaccha ityupaveṣamādāya gārhapatyādudīco'ṅgārān nirūhati nirūḍhaṃ janyaṃ bhayam iti 11 teṣu kumbhīmadhiśrayati mātariśvano gharmo'si iti 12 athaināṃ pradakṣiṇamaṅgāraiḥ paryūhati bhṛgūṇāmaṅgirasāṃ tapasā tapyasva iti 13 athāsyām̐ śākhāpavitraṃ prāgagraṃ nidadhāti vasūnāṃ pavitramasi śatadhāraṃ vasūnāṃ pavitramasi sahasradhāram iti 14 1.12

2.2.1.13

sapavitrāṃ kumbhīmanvārabhya vācaṃ yacchati 1 dhārayannāste 2 dhārāghoṣamabhimantrayate utsaṃ duhanti kalaśaṃ caturbilamiḍāṃ devīṃ madhumatīm̐ suvarvidam . tadindrā gnī jinvatam̐ sūnṛtāvat tadyajamānamamṛtatve dadhātu iti 3 duhyamāne vipruṣo'numantrayate huta stoko huto dra psaḥ iti 4 dugdhvā harati 5 taṃ pṛcchati kāmadhukṣaḥ pra ṇo brūhīndrā ya havirindriyam iti 6 mahendrāya iti vā yadi mahendrayājī bhavati 7 amūṃ yasyāṃ devānāṃ manuṣyāṇāṃ payo hitam iti nāma gṛhṇāti 8 sā viśvāyuḥ ityanumantrayate 9 kumbhyāṃ tiraḥ pavitramānayati devastvā savitā punātu vasoḥ pavitreṇa śatadhāreṇa supuvā iti 10 ānīyamāne vipruṣo'numantrayate huta stoko huto dra psaḥ iti 11 evamevottare dohayati 12 sā viśvavyacāḥ iti dvitīyāmanumantrayate . sā viśvakarmā iti tṛtīyām 13 tisṛṣu dugdhāsu vācaṃ visṛjate bahu dugdhīndrā ya devebhyo havyamāpyāyatāṃ punaḥ . vatsebhyo manuṣyebhyaḥ punardohāya kalpatām iti . trirudvadati 14 mahendrā ya iti vā yadi mahendra yājī bhavati 15 1.13

2.2.1.14

visṛṣṭavāgananvārabhya tūṣṇīmuttarā dohayitvā kumbhyām̐ saṃkṣālanamānayati saṃpṛcyadhvamṛtāvarīḥ iti 1 śrapayitvā karṣannivodagudvāsayati dṛm̐ ha gā dṛm̐ ha gopatiṃ mā vo yajñapatī riṣat iti 2 prāgityekeṣāṃ prāgudagityekeṣām 3 śītaṃ budhnaṃ kṛtvā dadhnātanakti somena tvā tanacmīndrā ya dadhi iti 4 mahendrā ya iti vā yadi mahendra yājī bhavati 5 agnihotroccheṣaṇamānayati yajñasya saṃtati-rasi yajñasya tvā saṃtatimanu saṃtanomi iti 6 agnihotroccheṣaṇamānīya dadhyā-nayedityāśmarathyaḥ . dadhyānīyāgnihotroccheṣaṇamityālekhanaḥ 7 yadyagni-hotroccheṣaṇaṃ na vindet taṇḍulairātañcyāt . yadi taṇḍulān na vindedoṣadhībhi-rātañcyāt 8 āpo haviḥṣu jāgṛta yathā deveṣu jāgratha . evamasmin yajñe yajamānāya jāgṛta ityapidhāne'pa ānīyodanvatāyaspātreṇa dārupātreṇa vāpidadhāti adastamasi viṣṇave tvā yajñāyāpidadhāmyaham . adbhirariktena pātreṇa yāḥ pūtāḥ pariśerate iti 9 1.14

2.2.1.15

na mṛnmayenāpidadhyāt . yadi mṛnmayenāpidadhyāt tṛṇaṃ kāṣṭhaṃ vāntardhāyāpidadhyāt 1 apidhāyānadhaḥ sādayati viṣṇo havyam̐ rakṣasva iti 2 tathaiva rātrau prātardohāya vatsānapākaroti 3 api vāparāhṇa evobhayordohayorvatsā-napākuryāt 4 upadhāya kapālāni sāyaṃdohavat prātardohaṃ dohayati 5 etāvannānā . udagagraṃ pavitraṃ nidadhāti 6 nātanakti 7 nāsomayājī saṃnayediti vijñāyate 8 saṃnayedityekeṣām 9 aindra meke sāṃnāyyam̐ samāmananti māhendra meke 10 ta ete mahendra yājinaḥ śuśruvān grāmaṇī rājanya aurvo gautamo bhāradvājaḥ 11 ta ādita evāgnīnādhāya mahendraṃ yajeran 12 athetara indra yājinaḥ 13 sa ya indra yājī mahendraṃ yiyakṣeta saṃvatsaramindra miṣṭvāgnaye vratapataye puroḍāśamaṣṭākapālaṃ nirvapet 14 tato'dhi kāmaṃ mahendraṃ yajeteti vijñāyate 15 tasmād yaḥ kaścana someneṣṭvā mahendraṃ yajeteti vijñāyate 16 1.15

2.2.1.16

śvo bhūte'gnīn paristīrya yathā purastāt karmaṇe vāṃ devebhyaḥ śakeyam iti hastāvavanijya pātrāṇi prakṣālya dvandvaṃ prayunakti daśāparāṇi daśa pūrvāṇi 1 sphyaṃ ca kapālāni cāgnihotrahavaṇīṃ ca śūrpaṃ ca kṛṣṇājinaṃ ca śamyāṃ colūkhalaṃ ca musalaṃ ca dṛṣadaṃ copalāṃ cetyuttareṇa gārhapatyam 2 sruvaṃ ca juhūṃ copabhṛtaṃ ca dhruvāṃ ca prāśitraharaṇaṃ cājyasthālīṃ ca vedaṃ pātrīṃ ca praṇītāpraṇayanaṃ ceḍāpātraṃ cetyuttareṇāhavanīyam 3 yathopapātamavaśiṣṭānyantataḥ prātardohapātrāṇi 4 khādiraḥ sruvaḥ sphyaḥ śamyā prāśitraharaṇaṃ ca . parṇamayī juhūḥ . āśvatthyupabhṛt . vaikaṅkatī dhruvāgnihotrahavaṇī ca 5 prādeśamātr! yo'ratnimātr! yo bāhumātr! yo vā sruco bhavanti tvagbilā mūladaṇḍā hastyoṣṭhyo vāyasapucchā ham̐ samukhaprasecanā vā 6 yānyanādiṣṭavṛkṣāṇi yaḥ kaśca yajñiyo vṛkṣastasya syurityāśmarathyaḥ 7 1.16

2.2.1.17

vaikaṅkatānītyālekhanaḥ 1 vāraṇānyahomārthāni syuḥ 2 vijñāyate tasmādvāraṇo yajñāpacāraḥ . na tvenena juhuyāditi 3 gārhapatyātprakramya saṃtatāṃ prācīmulaparājīm̐ stṛṇātyāhavanīyāt yajñasya saṃtatirasi yajñasya tvā saṃtatyai stṛṇāmi saṃtatyai tvā yajñasya iti 4 atra brahmā prapadyate 5 barhiṣaḥ samāvaprachinnāgnau darbhau prādeśamātrau pavitre kurute pavitre stho vaiṣṇavī vāyurvāṃ manasā punātu iti 6 tṛṇaṃ kāṣṭhaṃ vāntardhāya chinatti na nakhena 7 athaine adbhiranumārṣṭi viṣṇormanasā pūte stho vaiṣṇavī stho vāyupūte sthaḥ iti 8 athaine abhimantrayate imau prāṇāpānau yajñasyāṅgāni sarvaśaḥ . āpyāyayantau saṃcaratāṃ pavitre havyaśodhane iti 9 veṣāya tvā iti praṇītāpraṇayanaṃ camasamādāya prakṣālayati vānaspatyo'si devebhyaḥ śundhasva iti 10 kam̐ sena brahmavarcasa-kāmasya praṇayed godohanena paśukāmasya mṛnmayena pratiṣṭhākāmasyeti vijñāyate 11 1.17

2.2.1.18

tasminnuttareṇa gārhapatyamupaviśya pavitrāntarhite pātre'pa ānayati ko vo gṛhṇāti sa gṛhṇātu iti 1 apo gṛhṇannimāṃ manasā dhyāyati 2 upabilaṃ camasaṃ pūrayitvodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ trirutpūyābhimantrayate yathā purastāt 3 brahmāṇamāmantrayate brahmannapaḥ praṇeṣyāmi yajamāna vācaṃ yaccha iti 4 praṇītāḥ praṇayan vācaṃ yacchatyā haviṣkṛtaḥ 5 prasūto brahmaṇā samaṃ prāṇairdhāraya-māṇo'viṣiñcan sphyenopasaṃgṛhya haratyanupasaṃgṛhya vā ko vaḥ praṇayati sa vaḥ praṇayatu .. apo devīḥ praṇayāmi yajñam̐ sam̐ sādayantu naḥ . iraṃ madantīrghṛtapṛṣṭhā udākuḥ sahasrapoṣaṃ yajamāne nyañcatīḥ iti 6 manasā mantraṃ japati 7 uttareṇāhavanīyaṃ praṇītāḥ sādayati ko vo yunakti sa vo yunaktu iti 8 darbhairapidhāya pavitre ādāya pātrāṇi saṃmṛśati sam̐ sīdantāṃ daivīrviśaḥ pātrāṇi devayajyāyai iti 9 devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmā dade vānaspatyāsi ityagnihotrahavaṇīmāḍatte 10 veṣāya tvā iti śūrpam 11 urvantarikṣamanvihi ityabhipravrajyāhavanīye niṣṭapati pratyuṣṭam̐ rakṣaḥ pratyuṣṭā arātayaḥ iti 12 1.18

2.2.1.19

yajamānamāmantrayate yajamāna havirnirvapsyāmi iti 1 oṃ nirvapa iti yajamānaḥ pratyāha 2 yadi yajamānaḥ pravaset agne havirnirvapsyāmi iti brūyāt 3 apareṇa gārhapatyaṃ prāgīṣam̐ śakaṭamavasthāpya tasmin puroḍāśīyānādhāya dakṣiṇāṃ yugadhuramabhimṛśati dhūrasi dhūrva dhūrvantam iti 4 evamuttarām 5 tvaṃ devānāmasi sasnitamam ityuttarāmīṣāmālabhya japati 6 viṣṇustvākram̐ sta ityuttare cakre dakṣiṇaṃ pādamatyādadhāti 7 ahrutamasi havirdhānam ityārohati 8 mitrasya tvā cakṣuṣā prekṣe iti pariṇāhaṃ prekṣate 9 uru vātāya ityapacchādyāntaḥ śakaṭa upaviśya daśahotāraṃ vyākhyāya yacchantu tvā pañca iti vrīhīn yavān vāgnihotrahavaṇyāṃ muṣṭīnopya tiraḥ pavitram̐ śūrpe nirvapati devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmagnaye juṣṭaṃ nirvapāmi iti 10 trīn muṣṭīn yajuṣā tūṣṇīṃ caturtham 11 nirupteṣvanvāvapati bhakṣāṇāṃ prarekāya 12 evamevottaraṃ puroḍāśaṃ nirvapati agnīṣomābhyām iti paurṇamāsyām indrā gnibhyām ityamāvāsyāyāmasaṃnayataḥ 13 atha yadi pātr! yāṃ nirvaped dakṣiṇataḥ sphyamava-dhāya tasyām̐ sarvān śakaṭamantrān japet 14 1.19

2.2.1.20

idaṃ devānām iti niruptānabhimṛśati . idamu naḥ saha iti yato'dhi nirvapati 1 sphātyai tvā nārātyai iti havirādāyopaniṣkrāmati idamahaṃ nirvaruṇasya pāśāt iti 2 vihāramabhivīkṣate suvarabhi vi khyeṣaṃ vaiśvānaraṃ jyotiḥ iti 3 dṛm̐ hantāṃ duryā dyāvāpṛthivyoḥ iti pratyavarohati 4 āharati urvantarikṣama-nvihi iti 5 apareṇāhavanīyamupasādayati adityāstvopasthe sādayāmi iti 6 paridadāti agne havyam̐ rakṣasva .. agnīṣomau havyam̐ rakṣethām .. indrā gnī havyam̐ rakṣethām iti yathādevatam 7 agne havyam̐ rakṣasva iti vā 8 saśūkāyā-magnihotrahavaṇyāṃ tiraḥ pavitramapa ānīyodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ trirutpūyā-bhimantrayate yathā purastāt 9 brahmāṇamāmantrayate brahman prokṣiṣyāmi iti 10 prasūto brahmaṇā haviḥ prokṣati devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmagnaye juṣṭaṃ prokṣāmi .. agnīṣomābhyām iti yathādevatam . ekaikaṃ tristriḥ prokṣati 11 haviḥ prokṣannāgnimabhiprokṣati 12 haviḥ prokṣya pātrāṇi prokṣati 13 uttānāni paryāvṛtya śundhadhvaṃ daivyāya karmaṇe devayajyāyai iti triḥ kuryāt 14 prokṣaṇīnām̐ śeṣamityāśmarathyaḥ . sarvābhiḥ prokṣedityālekhanaḥ 15 1.20

2.2.1.21

sāvitreṇa kṛṣṇājinamādāyotkare triravadhūnotyūrdhvagrīvaṃ bahirviśasanam ava-dhūtam̐ rakṣo'vadhūtā arātayaḥ iti 1 uttareṇa vihāraṃ pratīcīnagrīvamu-ttaralomāstṛṇāti adityāstvagasi iti 2 prati tvā pṛthivī vettu iti pratīcīṃ bhasadaṃ pratisamasyati 3 anutsṛjan kṛṣṇājinamulūkhalamadhivartayati adhi-ṣavaṇamasi vānaspatyam iti 4 anutsṛjannulūkhalam̐ havirāvapati agnestanūrasi vāco visarjanaṃ devavītaye tvā gṛhṇāmi iti triryajuṣā tūṣṇīṃ caturtham 5 adri rasi vānaspatyaḥ iti musalamādāya haviṣkṛtaṃ trirāhvayati . haviṣkṛdehi iti brāhmaṇasya ādra va iti rājanyasya āgahi iti vaiśyasya 6 avahanti ava rakṣo divaḥ sapatnaṃ vadhyāsam iti 7 prādurbhūteṣu taṇḍuleṣu uccaiḥ samāhantavai ityāgnīdhraṃ preṣyati 8 kuṭarurasi madhujihvaḥ ityāgnīdhro'śmānamādāya śamyāṃ vā sāvitreṇoccairdṛṣadupale samāhanti iṣamā vadorjamā vada iti 9 dvirdṛṣadi sakṛdupalāyām . triḥ saṃcārayan navakṛtvaḥ saṃpādayati 10 1.21

2.2.1.22

uttarataḥ śūrpamupohati vaiṇavamaiṣīkaṃ nalamayaṃ vā varṣavṛddhamasi iti 1 havirudvapati prati tvā varṣavṛddhaṃ vettu iti 2 utkare parāpunāti parāpūtam̐ rakṣaḥ parāpūtā arātayaḥ iti 3 apahatam̐ rakṣaḥ iti tuṣān pratihanti 4 madhyame puroḍāśakapāle tuṣānopyādhastāt kṛṣṇājinasyopavapati rakṣasāṃ bhāgo'si iti 5 apa upaspṛśya vivinakti vāyurvo vi vinaktu iti 6 pātr! yāṃ taṇḍulān praskandayati devo vaḥ savitā hiraṇyapāṇiḥ prati gṛhṇātu iti 7 praskannānabhimṛśati devebhyaḥ śundhadhvam iti 8 haviṣkṛtaṃ preṣyati triṣphalī-kartavai iti 9 yā yajamānasya patnī sābhyudetyāvahantyanyo vā 10 triḥ suphalīkṛtān karoti 11 prajñātān phalīkaraṇān nidhāyotkare taṇḍula-prakṣālanaṃ ninayati triṣphalīkriyamāṇānāṃ yo nyaṅgo avaśiṣyate . rakṣasāṃ bhāgadheyamāpastat pravahatāditaḥ iti 12 tathaiva kṛṣṇājinamādāyāvadhūnoti 13 1.22

2.2.1.23

vyākhyātamāstaraṇam 1 kṛṣṇājine'bhīva grīvāḥ paścādudīcīnakumbām̐ śamyāṃ nidadhāti diva skambhanirasi iti 2 śamyāyāṃ dṛṣadaṃ dhiṣaṇāsi parvatyā iti . dṛṣadyupalāṃ dhiṣaṇāsi pārvateyī iti 3 dṛṣadi taṇḍulānadhivapati devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmagnaye juṣṭamadhi vapāmi .. agnīṣomābhyām iti yathādevatam . triryajuṣā tūṣṇīṃ caturtham 4 saṃtataṃ pinaṣṭi 5 prāṇāya tvā iti prācīmupalāṃ prohati . apānāya tvā iti pratīcīm . vyānāya tvā iti madhyadeśe vyavadhārayati 6 dīrghāmanu prasitimāyuṣe dhām iti prācīmantato'nuprohati 7 kṛṣṇājine piṣṭāni praskandayati devo vaḥ savitā hiraṇyapāṇiḥ prati gṛhṇātu iti 8 praskannānyavekṣate adabdhena vaścakṣuṣāvapaśyāmi iti 9 haviṣkṛtaṃ preṣyati asaṃvapantī pim̐ ṣāṇūni kurutāt iti 10 1.23

2.2.1.24

patnī pinaṣṭi dāsī vā 1 dhṛṣṭirasi brahma yaccha ityupaveṣamādāya gārhapatyāt pratyañcāvaṅgārau nirūhyānyataramuttarāparamavāntaradeśaṃ pratinirasyati apāgne'gni-māmādaṃ jahi niṣkravyādam̐ sedha iti 2 ā devayajaṃ vaha ityanyataramavasthāpya tasmin kapālamupadadhāti dhruvamasi pṛthivīṃ dṛm̐ ha iti 3 tat savyasyā-ṅgulyādhinidhāya kapāle'ṅgāramadhivartayati nirdagdham̐ rakṣo nirdagdhā arātayaḥ iti 4 dhartramasi .. dharuṇamasi iti pūrvaṃpūrvaṃ kapālamupadadhāti . dharmāsi iti dakṣiṇam . cita stha ityuttaram . marutām̐ śardho'si iti ṣaṣṭham . cidasi .. paricidasi ityavaśiṣṭe upadadhāti . tūṣṇīṃ vāṣṭau saṃpādayati 5 evamevottaraṃ kapālayogamupadadhāti 6 ekādaśa saṃpādayati dvāḍaśa vaindrā gnasya 7 evamanupūrvāṇyevaiṣvata ūrdhvaṃ karmāṇi kriyante 8 athainānyaṅgārairadhyūhati bhṛgūṇāmaṅgirasāṃ tapasā tapyadhvam iti 9 atra madantīradhiśrayati 10 niṣṭaptopavātāyāṃ pātr! yāṃ vācaṃyamastiraḥ pavitraṃ piṣṭāni saṃvapati devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmagnaye juṣṭam̐ saṃ vapāmi . agnīṣomābhyām iti yathādevatam . triryajuṣā tūṣṇīṃ caturtham 11 1.24

2.2.1.25

athaināni pavitrābhyāmutpunāti devo vaḥ savitotpunātu iti paccho gāyatr! yā 1 praṇītābhirhavīm̐ ṣi saṃyauti 2 anyā vā yajuṣotpūya 3 sruveṇa praṇītābhya ādāya vedenopayamyāharati 4 samāpo adbhiragmata iti piṣṭeṣvānayati 5 adbhyaḥ pari prajātā stha samadbhiḥ pṛcyadhvam iti taptābhiḥ pradakṣiṇaṃ paryāplāvayati 6 janayatyai tvā saṃ yaumi iti saṃyutya vibhajate yathābhāgaṃ vyāvartethām iti yataḥ punarna sam̐ hariṣyan bhavati 7 athābhimṛśati agnaye tvā iti dakṣiṇaṃ piṇḍam agnīṣomābhyāṃ tvā ityuttaraṃ paurṇamāsyām indrā gnibhyām ityamāvāsyāyāma-saṃnayataḥ 8 idamaham̐ senāyā abhītvaryai mukhamapohāmi iti vedena kapālebhyo-'ṅgārānapohya makhasya śiro'si iti dakṣiṇaṃ piṇḍamādāya dakṣiṇe kapāla-yoge'dhiśrayati gharmo'si viśvāyuḥ iti 9 evamevottaraṃ piṇḍamādāyottare kapālayoge'dhiśrayati 10 evamanupūrvāṇyevaiṣvata ūrdhvaṃ karmāṇi kriyante 11 atrājyaṃ nirvapati uparitarāṃ vā 12 1.25

2.2.1.26

sarvāṇi kapālānyabhiprathayati uru prathasvoru te yajñapatiḥ prathatām iti 1 atuṅgamanapūpākṛtiṃ kūrmasyeva pratikṛtimaśvaśaphamātraṃ karoti 2 pātr! yāmapa ānīya pradakṣiṇaṃ lepenānuparimārṣṭi tvacaṃ gṛhṇīṣva ityekaikam . nātikṣārayati 3 triḥ paryagni karoti antaritam̐ rakṣo'ntaritā arātayaḥ iti 4 pari vājapatiḥ kaviḥ iti vā 5 devastvā savitā śrapayatu ityulmukaiḥ pratitapati 6 agniste tanuvaṃ māti dhāk iti darbhairabhijvalayati 7 avidahantaḥ śrapayata iti vācaṃ visṛjate 8 saṃ brahmaṇā pṛcyasva iti vedena puroḍāśe sāṅgāraṃ bhasmādhyūhati 9 athāṅguliprakṣālanaṃ pātrīnirṇejanamityulmukenābhitapya sphyenāntarvedi tisraḥ prācīrudīcīrvā lekhā likhitvāsam̐ syandayan pratyagapavargaṃ trirninayati ekatāya svāhā ityetaiḥ pratimantram 10 1.26
iti prathamaḥ praśnaḥ

Linked texts (4)