Kalpah 2.2.10

Kalpaḥ 2.2.10

Language: Sanskrit

2.2.10.1

atha daśamaḥ praśnaḥ
vasante jyotiṣṭomena yakṣyamāṇo brāhmaṇānārṣeyānṛtvijo vṛṇīte yūnaḥ sthavirān vānūcānānanaṅgahīnānūrdhvavācaścaturaḥ 1 sarvān vā 2 caturo vṛṇāno mahartvijo vṛṇīte'dhvaryuṃ brahmāṇam̐ hotāramudgātāramiti 3 ādityo devo daivyo'dhvaryuḥ sa me'dhvaryurastu ityupām̐ śu daivyamadhvaryuṃ vṛtvā asau mānuṣaḥ ityuccairmānuṣaṃ vṛṇīte 4 candra mā devo daivyo brahmā sa me brahmāstu ityupām̐ śu daivyaṃ brahmāṇaṃ vṛtvā asau mānuṣaḥ ityuccairmānuṣaṃ vṛṇīte 5 agnirdevo daivyo hotā sa me hotāstu ityupām̐ śu daivyam̐ hotāraṃ vṛtvā asau mānuṣaḥ ityuccairmānuṣaṃ vṛṇīte 6 parjanyo devo daivya udgātā sa ma udgātāstu ityupām̐ śu daivyamudgātāraṃ vṛtvā asau mānuṣaḥ ityuccairmānuṣaṃ vṛṇīte 7 sadasyaṃ mahartvijaṃ pañcamaṃ kauṣītakinaḥ samāmananti 8 sa kṛtā-kṛtakarmaṇāmupadra ṣṭā bhavati 9 taṃ vṛṇīte 10 ākāśo devo daivyaḥ sadasyaḥ sa me sadasyo'stu ityupām̐ śu daivyam̐ sadasyaṃ vṛtvā asau mānuṣaḥ ityuccairmānuṣaṃ vṛṇīte 11 āpo devīrdaivyā hotrāśam̐ sinaste me hotrāśam̐ sinaḥ santu ityupām̐ śu daivyān hotrāśam̐ sino vṛtvā asau cāsau ca mānuṣaḥ ityuccairmānuṣān vṛṇīte 12 10.1

2.2.10.2

raśmayo devā daivyāścamasādhvaryavaste me camasādhvaryavaḥ santu ityupām̐ śu daivyām̐ ścamasādhvaryūn vṛtvā asau cāsau ca mānuṣaḥ ityuccairmānuṣān vṛṇīte 1 yajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamya prāṅ vodaṅ vā tiṣṭhan japatyāsīno vā bhūrbhuvaḥ suvaḥ .. āyurme prāvoco varco me prāvoco yaśo me prāvocaḥ śriyaṃ me prāvocaḥ .. āyuṣmānahaṃ varcasvī yaśasvī śrīmānapacitimān bhūyāsam .. bhūrbhuvaḥ suvaḥ .. sarvaṃ bhūyāsam ityuktvā prati vā caṣṭe prati vā jānīte 2 sa pratijñāya devo devametu somaḥ somametvṛtasya pathā .. emi vihāya dauṣkṛtyam ityabhi-pravrajati 3 padvā nāmāsi srutiḥ somasaraṇī somaṃ gameyam iti panthānamātiṣṭhate 4 pitaro bhūḥ iti pitṝn dakṣiṇāmukha upatiṣṭhate 5 athainaṃ gṛhānohyāhvayati 6 ācchādya cainaṃ kuṇḍalinaṃ karoti 7 ekadhanaṃ cāsmai dadāti 8 amā-vāsyāyāṃ dīkṣate paurṇamāsyāṃ vā 9 tasyāparimitā dīkṣāḥ saṃvatsaraparārdhyāḥ 10 na darśapūrṇamāsābhyāmaniṣṭvā somena yajeta 11 nāgniṣṭomenāniṣṭvetaraiḥ kratubhiriti 12 atirātrameke prathamaṃ yajñam̐ samāmananti 13 na rathantarapṛṣṭhamakṛtvā bṛhatpṛṣṭhaṃ kurvīta 14 amāvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ vā sutyamaharbhavati 15 10.2
prācīnavam̐ śaṃ vimitaṃ minvanti purastādunnatam 1 tasya pratidiśaṃ dvārāṇi bhavanti . uttarapūrvamavāntaradeśaṃ prati pañcamaṃ dvāram 2 sraktiṣvārokān kurvantītyekeṣām 3 tasmin saptahotāraṃ manasānudrutyāhavanīye sagrahaṃ juhoti 4 dīkṣaṇīyāmiṣṭiṃ nirvapati 5 āgnāvaiṣṇavamekādaśakapālamāgnāvaiṣṇavaṃ vā ghṛte carum 6 patnīsaṃyājāntā dīkṣaṇīyā saṃtiṣṭhate 7 yat prāgagnīṣomīyāt sarvaṃ tadupām̐ śu kriyate 8 nātrānvāhāryo bhavati 9 uttareṇa prāgvam̐ śaṃ pariśrite yajamānaḥ keśaśmaśru vāpayate 10 tasya dakṣiṇaṃ godānamunatti āpa undantu jīvase iti 11 treṇyā śalalyā vinīya trīṇi darbhapuñjīlānyūrdhvāgrāṇyupaniyacchati oṣadhe trāyasvainam iti 12 svadhite mainam̐ hi m̐! sīḥ iti svadhitinādhinidadhāti 13 devaśūretāni pra vape iti pravapati 14 svastyuttarāṇyaśīya ityetaṃ mantraṃ yajamāno japati 15 śmaśrūṇyagre vāpayate'thopapakṣāvatha keśāniti vijñāyate 16 audumbareṇa dantadhāvanena dato dhāvate lohitamanāgamayan 17 dantān prakṣā-lyābhyantaraṃ nakhāni kārayate 18 savyasyāgre kaniṣṭhikātaḥ . atha dakṣiṇasya 19 hastyānyagre'tha padyāni 20 yallomaśamavakāvalaṃ tīrthaṃ tasmin snāti 21 sthāvarāḥ saṃtatā bhavanti 22 10.3

2.2.10.3

kuṇḍe snātītyekeṣām 1 śaṅkhini hṛde hiraṇyamavadhāya āpo asmān mātaraḥ śundhantu iti snāta udgāhate udābhyaḥ śucirā pūta emi iti 2 apa ācamya kṣaumaṃ vāso'hatamantaraṃ paridhatte somasya tanūrasi tanuvaṃ me pāhi iti 3 somasya nīvīrasi iti nīvīmanuparikalpayate 4 yadasya pratipriyamannaṃ tadaśnāti ūrgasi 5 sarpirmiśraṃ dadhi madhu cābhyupasekamāśito bhavati 6 kanīyaḥkanīyo'ta ūrdhvaṃ vratayati 7 mahīnāṃ payo'si iti darbhapuñjīlābhyāṃ navanītam̐ saṃyutya triḥ parācīnamabhyaṅkte varcodhā asi varco mayi dhehi iti 8 mukhamagre'nulomamaṅgāni 9 svabhyakto bhavati 10 traikakudenāñjanenāṅkte 11 yadi traikakudaṃ nādhigacched yenaiva kena cāñjanenāñjīta 12 satūlayā śareṣīkayā darbheṣīkayā darbhapuñjīlena vā dakṣiṇaṃ pūrvamanidhāvamānaḥ vṛtrasya kanīnikāsi cakṣuṣpā asi cakṣurme pāhi iti . trirdakṣiṇaṃ dviruttaram 13 10.4

2.2.10.4

athainamekavim̐ śatyā darbhapuñjīlaiḥ saptabhiḥ saptabhistriḥ pavayati citpatistvā punātu .. vākpatistvā punātu .. devastvā savitā punātu ityetairmantraiḥ 1 acchidre ṇa pavitreṇa ityetaṃ mantram̐ sarvatrānuṣajati 2 dvirūrdhvaṃ nābherunmārṣṭi sakṛdavāṅ 3 pavamānaḥ suvarjanaḥ ityetamanuvākaṃ pāvyamāno japati 4 yaddevā devaheḍanam iti ca . tasya te pavitrapate pavitreṇa yasmai kaṃ pune tacchakeyam iti caitaṃ mantram 5 ā vo devāsa īmahe iti pūrvayā dvārā prāgvam̐ śaṃ praviśyāpareṇāhavanīyamatikramya dakṣiṇatastiṣṭhannāhavanīyamabhimantrayate indrā gnī dyāvāpṛthivī ityanuvākaśeṣeṇa 6 tasyaiṣa eva saṃcaro bhavatyā sutyāyāḥ 7 atraike dīkṣaṇīyāmiṣṭim̐ samāmananti 8 yaddīkṣaṇīyāyāṃ dhrauvamājyaṃ tataḥ sruveṇa catasro dīkṣāhutīrjuhoti ākūtyai prayuje'gnaye svāhā ityetairmantraiḥ 9 srucā pañcamīm āpo devīrbṛhatīrviśvaśaṃbhuvaḥ iti 10 caturgṛhītena srucaṃ pūrayitvā dvādaśagṛhītena vā pūrṇāhutiṃ juhoti viśve devasya netuḥ ityetayā 11 bilāvakāśaṃ kṛtvā juhotītyekeṣām 12 kṛṣṇājinasya dakṣiṇaṃ pūrvapādaṃ pariṣīvyati 13 dve vā samīcī mām̐ sasam̐ hite kṛtvā 14 antarvedi kṛṣṇājinaṃ prācīnagrīvamuttaralomāstīrya śuklāṃ ca kṛṣṇāṃ ca rājiṃ yajamānaḥ saṃmṛśati ṛksāmayoḥ śilpe sthaḥ iti 15 bhasatto jānvakna ārohati imāṃ dhiyam̐ śikṣamāṇasya .. sutrāmāṇam iti dvābhyām 16 10.5

2.2.10.5

ārūḍho japati imām̐ su nāvamāruham ityetām 1 viṣṇoḥ śarmāsi śarma yajamānasya śarma me yaccha ityam̐ saṃ prorṇute 2 nakṣatrāṇāṃ mātīkāśāt pāhi ityuṣṇīṣeṇa śiro veṣṭayate 3 saśiro vā prorṇute yathāsuṣṭhu 4 patnyāḥ śirasi kumbakurīraṃ kalpayati 5 jālaṃ kurīramityācakṣate 6 kṛṣṇānāṃ jīvorṇānāṃ bhavatīti vijñāyate 7 athaināṃ kṣaumeṇa vāsasā prācīnamātrā paridhāpayati 8 ūrdhvavāsyaṃ bruvate 9 yajamānamanyatarataḥpāśayā mauñjyā mekhalayā trivṛtā pṛthvyā madhyataḥ saṃnahyati ūrgasyāṅgirasī iti 10 uttareṇa nābhiṃ niṣṭarkyaṃ granthiṃ kṛtvā dakṣiṇato nābheḥ paryūhate 11 yoktreṇa patnī m̐! saṃnahyati yathā darśapūrṇamāsayoḥ saṃ tvā nahyāmi ityetayā 12 athāsmai trivaliṃ pañcavaliṃ vā kṛṣṇaviṣāṇāṃ pradakṣiṇāvartāṃ prayacchati indra sya yonnirasi mā mā hi m̐! sīḥ iti 13 tāmete-naiva mantreṇābadhnāti 14 tayā vederloṣṭamuddhanti kṛṣyai tvā susasyāyai iti 15 supippalābhyastvauṣadhībhyaḥ iti śirasi kaṇḍūyate yadāsya kaṇḍūyati 16 viṣāṇe viṣyaitaṃ granthiṃ yadasya gulphitam̐ hṛdi mano yadasya gulphitam ityaṅgeṣu 17 athāsmā audumbaraṃ dīkṣitadaṇḍaṃ prayacchati mukhena saṃmitam ūrdhvasadasi vānaspatyaḥ sudyumno dyumnaṃ yajamānāya dhehi iti 18 yaḥ kaśca yajñiyo vṛkṣaḥ phalagrahistasya kārya ityekeṣām 19 taṃ pratigṛhṇāti sūpasthā adya devo vanaspatiḥ iti 20 10.6

2.2.10.6

camasaṃ vratapradānamabhimantrayate uruvyacā asi janadhāḥ sapatno mā pāhyasya yajñasyodṛcaḥ iti 1 athāṅgulīrnyañcati . svāhā yajñaṃ manasā iti dve . svāhā dyāvāpṛthivībhyām iti dve . svāhororantarikṣāt iti dve 2 svāhā yajñaṃ vātādārabhe iti muṣṭī karoti 3 athainam̐ saṃbhārayajūm̐ ṣi vācayati agniryajurbhiḥ iti 4 tato vācaṃ yacchatyā nakṣatrāṇāmudayāt 5 yadi purā nakṣatrebhyo vācaṃ visṛjed vaiṣṇavīmāgnāvaiṣṇavī m̐! sārasvatīṃ bārhaspatyāmityanūcya punareva vācaṃ yacchet 6 tvamagne vratapā asi iti brūyād yadi muṣṭī vācaṃ vā visṛjet 7 athainamāvedayati adīkṣiṣṭāyaṃ brāhmaṇo'sāvāmuṣyāyaṇo'muṣya putro'muṣya pautro'muṣya naptāmuṣyāḥ putro'muṣyāḥ pautro'muṣyā naptā iti . trirupām̐ śu triruccaiḥ 8 yaḥ kaścana dīkṣeta brāhmaṇa ityevainamāvedayet 9 aparāhṇe dīkṣate 10 yaṃ kāmayeta tapasvī syāditi taṃ prātardīkṣayet 11 utthāya kṛṣṇājinaṃ pratimuñcati 12 sa etad vrataṃ carati . na mām̐ samaśnāti na striyamupaiti noparyāste jugupsetānṛtāt 13 parihvālaṃ mānuṣīṃ vācaṃ vadati canasitaṃ vicakṣaṇaṃ vānuṣajan 14 canasita iti brāhmaṇamāmantrayīta . vicakṣaṇa iti rājanyavaiśyāviti vijñāyate 15 brāhmaṇena caiva kṣatriyeṇa vā vaiśyena vā saṃbhāṣeta 16 tata evainamanuprayujyeran 17 yadyenam̐ śūdre ṇa saṃvāda upapadyetaiteṣāmevaikaṃ brūyāt imaṃ nu vicakṣva iti 18 10.7

2.2.10.7

na purā somasya krayādaporṇvīta 1 na purā dakṣiṇābhyo netoḥ kṛṣṇaviṣāṇā-mavacṛtet 2 kṛṣṇaviṣāṇayā kaṇḍūyate 3 apigṛhya smayate 4 amedhyaṃ dṛṣṭvā japati abaddhaṃ mano daridraṃ cakṣuḥ sūryo jyotiṣām̐ śreṣṭho dīkṣe mā mā hāsīḥ iti 5 abhivṛṣyamāṇo japati undatīrbalaṃ dhattaujo dhatta balaṃ dhatta mā me dīkṣāṃ mā tapo nirvadhiṣṭa iti 6 na dīkṣitavimitāt pravaset 7 nainamanyatra dīkṣita-vimitāt sūryo'bhyudiyānnābhyastamiyāt 8 dakṣiṇata āhavanīyamabhyāvṛtya śayīta 9 na nyaṅ śayīta nottānaḥ . nāgnerapaparyāvarteta 10 yathartu smayeta . yathartu niṣkrāmatīti vijñāyate 11 yathākālaṃ bruvate 12 na niṣṭhīvenna dato dhāvenna divā vicāraṃ kuryānna mūtram 13 yadi kuryācchāyāyāṃ kuryāt 14 apo muñcāmi na prajāmam̐ homucaḥ svāhākṛtāḥ pṛthivīmāviśata iti mūtraṃ visṛjati 15 na pacati na dadāti na kāṃcanāhutiṃ juhotyanyatra somāṅgebhyaḥ 16 karśedātmānaṃ yāvadasya kṛṣṇamakṣyornaśyati 17 kṛṣṇājinānna chidyeta . evaṃ daṇḍāt 18 10.8

2.2.10.8

yadyanyatra kṛṣṇājinādāsīta devāñjanamagan yajñastasya māśīravatu ityetada-bhimantrayeta 1 nāsya nāma gṛhṇīyāt . na pāpaṃ kīrtayet . nainamabhivadet . dīkṣita evābhivadet 2 nāsyānnamadyādāgnīṣomīyāt 3 kāmam̐ saṃsthite-'gnīṣomīye hutāyāṃ vā vapāyāṃ krīte vā rājani 4 api vādita eva yajñā-rthamutkalpya dīkṣeta 5 athetarato bhuñjīran 6 tānyetāni vratānūrdhvaṃ dīkṣaṇī-yāyāḥ prakrāmanti 7 athemāni dra vyopayogāni yathaitat kṛṣṇaviṣāṇayā kaṇḍū-yanaṃ kṛṣṇājina āsanaṃ daṇḍadhāraṇamiti 8 payovratā patnī brahmacāriṇī bhavati 9 eṣṭrī sthaḥ iti catasro'ṅgulīrutsṛjati 10 dugdhe vrate nakṣatraṃ dṛṣṭvā vrataṃ kṛṇuta iti vācaṃ visṛjati 11 jāgartyetām̐ rātrim 12 yavāgū rājanyasya vratamāmikṣā vaiśyasya payo brāhmaṇasya 13 tānyetāni daikṣāṇi vratāni 14 sarveṣāṃ tvevopasatsu stanavibhāgaḥ 15 9

2.2.10.9

gārhapatye yajamānasya vratam̐ śrapayati . dakṣiṇāgnau patnyāḥ 1 yāgnihotrasya skannasya prāyaścittiḥ sā vratasya 2 tadu haike paya eva vratayanti 3 tadu tathā na kuryāt . payasyeva yavāgūm̐ śrapayitvā vratayet 4 yadyalpam̐ syādanyāṃ dugdhvā śrapayitvā vratayet 5 yadi payo na vidyetāpsveva śrapayitvā vratayet 6 yadi dadhīyādetadevāsmai dadhi kuryuḥ 7 yadyannīyād dhānā asmā anvāvapeyuḥ saktūna-smā anvāvapeyurghṛtamasmā anvānayeyuḥ . apyantataḥ phalānyeva vratayedagnihotra-syāvicchedāyeti vijñāyate 8 apareṇāhavanīyaṃ vratamatyāhṛtya prayacchati 9 athainamāha vratya vrataya vratamupehi iti 10 nādīkṣitā dīkṣitaṃ vratayantaṃ paśyanti 11 daivīṃ dhiyaṃ manāmahe iti hastāvavanenikte 12 ye devā manojātā manoyujaḥ iti madhyarātre vratayati 13 vratayitvāpa ācāmati
śivāḥ pītā bhavatha yūyamāpo'smākaṃ yonā udare suśevāḥ .
irāvatīranamīvā anāgasaḥ śivā no bhavatha jīvase ..
iti 14 upodayaṃ vrataprado vācaṃ yamayati agnīñjyotiṣmataḥ kuruta dīkṣita vācaṃ yaccha patni vācaṃ yaccha iti 15 10.10

2.2.10.10

udyantamādityamupatiṣṭhate yāḥ paśūnāmṛṣabhe vāco agre tā agre sūryaḥ śukro agre . tā vaḥ prahiṇomi yathābhāgamatra śivā nastāḥ punarāyantu vācaḥ iti 1 udita āditye dugdhe vrate vrataṃ kṛṇuta iti vācaṃ visṛjati 2 evaṃ madhyaṃdine vratayati 3 adhivṛkṣasūrye vrataprado vācaṃ yamayati agnīñjyotiṣmataḥ kuruta dīkṣita vācaṃ yaccha patni vācaṃ yaccha iti 4 evamevāta ūrdhvam 5 madhyarātre madhyaṃdine vratayati 6 evamupodayam 7 adhivṛkṣasūrye vrataprado vācaṃ yamayati 8 na sutye'hani vrataṃ vidyata ityekam . vidyata ityaparam 9 svapsyannāhavanīyama-bhimantrayate agne tvam̐ su jāgṛhi vayam̐ su mandiṣīmahi iti 10 prabudhya japati tvamagne vratapā asi iti pratipadya viśve devā abhi māmāvavṛtran ityantena 11 tvamagne vratapā asi iti brūyāt svapsyan suptvā vā pratibudhya yadi vādīkṣitavāco'vāvadet 12 eṣa evāta ūrdhva m̐! saṃveśanapratibodhanānāṃ kalpo bhavati 13 pūṣā sanyā somo rādhasā iti 14 10.11

2.2.10.11

sanīhārān sam̐ śāsti 1 te yallabhante tat pratigṛhṇāti devaḥ savitā vasorvasudāvā rāsveyatsomā bhūyo bhara . mā pṛṇan pūrtyā vi rādhi māhamāyuṣā .. candra masi mama bhogāya bhava ityetairmantrairyathārūpam 2 sāvitreṇānyat pratigṛhṇāti 3 dvādaśāhaṃ dakṣiṇārthaṃ bhikṣate 4 vāyave tvā iti naṣṭāmanudiśati 5 varuṇāya tvā ityapsu magnām 6 nirṛtyai tvā ityavasannām 7 rudrā ya tvā iti mahādevahatām 8 indrā ya tvā iti meṣkahatāṃ yā vā sam̐ śīryeta 9 marudbhyastvā iti hrādunihatām 10 indrā ya tvā prasahvane iti yām̐ senā abhītvarī vindeta 11 yamāya tvā ityavijñāte 12 yadyanupradiṣṭāmadhigacchenna goṣu cārayet 13 atha yadi prayiyāset pṛthagaraṇīṣvagnīn samāropya rathena prayāyāt 14 yadi ratho na vidyeta rathāṅgamādāya prayāyāt 15 bhadrā dabhi śreyaḥ prehi ityāhavanīya-mabhimantrayate 16 devīrāpo'pāṃ napāt ityapo'tigāhate 17 acchinnaṃ tantuṃ pṛthivyā anu goṣam iti loṣṭaṃ vimṛdgam̐ starati 18 sikatā loṣṭaṃ vā madhye pāre ca nyasyati pṛthivyā saṃ bhava iti 19 atha yadi nāvyāstaredaraṇīśca rathaṃ cādāya taret 20 yadi ratho na vidyeta rathāṅgamādāya taret 21 10.12

2.2.10.12

kṣatriyaṃ yācitvodakānte devayajanamadhyavasyati yadudīcīnaprācīnapravaṇam edamaganma devayajanaṃ pṛthivyāḥ iti 1 na vā devayajanaṃ yācet 2 āditya-mevaitena mantreṇopatiṣṭheta sakṣedaṃ paśya . vidhartaridaṃ paśya . nākedaṃ paśya . ramatiḥ paniṣṭhā . ṛtaṃ varṣiṣṭham . amṛtā yānyāhuḥ . sūryo variṣṭho akṣabhi-rvibhāti . anu dyāvāpṛthivī devaputre iti 3 na purastāddevayajanamātra-mabhyatiricyeta 4 ādita evaike devayajanasyādhyavasānam̐ samāmananti 5 purohaviṣi devayajane yājayediti kāmyāni devayajanāni brāhmaṇavyākhyātāni bhavanti 6 kautsātsomaṃ krīṇīteti vijñāyate 7 śūdrā dityekeṣām 8 uttaravedyāṃ voparavāṇāṃ kāla ānaḍuham̐ rohitaṃ carma prācīnagrīvamuttaralomāstīrya tasmin rājānaṃ nyupyottarata udakumbhaṃ nidhāya saṃpreṣyati somavikrayin somam̐ śodhaya iti 9 pariśrite somavikrayī rājānaṃ vicinoti 10 na vicīyamānasyopadra ṣṭāro bhavanti 11 10.13

2.2.10.13

prāyaṇīyāyāstantraṃ prakramayati 1 tatraitāni na kriyante'gnyanvādhānaṃ vratopāyanaṃ patnīsaṃnahanamanvāhārya iti 2 ye ke ca soma iṣṭipaśubandhāḥ sarveṣvevaitāni na kriyante 3 udayanīyāyāmanūbandhyāyāṃ vratopāyanaṃ patnīsaṃnahanamiti kriyante 4 sarvāṇyudavasānīyāyāṃ kriyante'nyatrānvāhāryāt 5 tatraiṣo'tyantapradeśaḥ . yatkiṃ ca pratate tantre havirāgacchati yāni kṛtāni na tāni punaḥ kriyante . yathā paśupuroḍāśe prayājānūyājā yāni cānyānyevam̐ rūpāṇi bhavanti 6 adityai prāyaṇīyaṃ caruṃ nirvapati 7 payasi śṛto bhavati 8 samānamā sādanāt 9 uddhṛtya carum̐ ṣaḍḍhotrāsādayati 10 etasyāmeva sthālyāṃ mekṣaṇe niṣkāsamiti prajñātaṃ nidadhāti 11 saptadaśa sāmidhenyo bhavanti 12 samānamājyabhāgābhyām 13 catura ājyabhāgān yajati pathyām̐ svastiṃ purastādagniṃ dakṣiṇataḥ somaṃ paścāt savitāramuttarataḥ 14 haviṣāditiṃ madhye 15 śaṃyuvantā prāyaṇīyā saṃtiṣṭhate 16 atraike rājño nivapanam̐ samāmananti 17 yat prāyaṇīyāyā dhrauvamājyaṃ tato juhvāṃ caturgṛhītvā darbheṇa hiraṇyaṃ niṣṭarkyaṃ baddhvāvadadhāti iyaṃ te śukra tanūridaṃ varcaḥ iti 18 eṣā somakrayaṇī bhavati . akūṭā cedakarṇākāṇā-śroṇāsaptaśaphāruṇā piṅgākṣyekahāyanī dvihāyanī vā . yā śuṇṭhādhīlodhakarṇīṃ tayā ṣoḍaśinaḥ somaṃ krīṇātīti vijñāyate 19 10.14

2.2.10.14

tāmīkṣamāṇo juhoti jūrasi dhṛtā manasā iti 1 aparaṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvā śukramasyamṛtamasi iti hiraṇyaṃ ghṛtāduddharati 2 vaiśvadevam̐ haviḥ ityājya-mabhimantrayate 3 pramucya hiraṇyamādityamupatiṣṭhate sūryasya cakṣurāruham iti 4 somakrayaṇīmabhimantrayate cidasi manāsi iti pratipadya indrā ya somam ityantena 5 athāsyā dakṣiṇena padā dakṣiṇāni ṣaṭ padānyanunikrāmati vasvyasi .. rudrā si ityetairmantraiḥ 6 saptamaṃ padamabhinigṛhṇāti bṛhaspatistvā sumne raṇvatu iti 7 tasmin hiraṇyamupāsyaitaccaturgṛhītaṃ juhoti pṛthivyāstvā mūrdhannā jigharmi devayajana iḍāyāḥ pade ghṛtavati svāhā iti 8 yāvad ghṛtamanuvisṛtaṃ tāvat sphyena parilikhati parilikhitam̐ rakṣaḥ parilikhitā arātayaḥ iti 9 evameva kṛṣṇaviṣāṇayānuparilikhati 10 yāvattmūtam̐ sthālyām̐ saṃvapati asme rāyaḥ iti 11 tve rāyaḥ ityadhvaryuryajamānāya prayacchati 12 tote rāyaḥ iti yajamānaḥ patnyai 13 patnyai padaṃ pradīyamānamadvaryurabhimantrayate māham̐ rāyaspoṣeṇa vi yoṣam iti 14 somakrayaṇyā patnī m̐! saṃkhyāpayati saṃ devi devyorvaśyā paśyasva iti 15 pada udapātramupaninayati unnambhaya pṛthivīm iti 16 pade sahiraṇyau pāṇī prakṣālya gārhapatyasya śīte bhasmani padatṛtīyamupavapati 17 evamāhavanīye tṛtīyam 18 tṛtīyamakṣopāñjanāyāvaśinaṣṭi 19 tat patnī gṛheṣu nidhatte 20 sahiraṇyena pāṇinādityamupatiṣṭhate 21 10.15

2.2.10.15

deva sūrya somaṃ kreṣyāmastaṃ te prabrūma . ṛtūn kalpaya dakṣiṇāḥ kalpaya yathartu yathādevatam iti 1 atraike rājño nivapanam̐ samāmananti 2 śakaṭena rājño'ntikaṃ yānti api panthāmagasmahi iti 3 uddhṛtapūrvaphalakaṃ bhavati 4 abhito rājānaṃ vimucya mukhena pratiṣṭhāpyābhimantrayate am̐ śunā te am̐ śuḥ pṛcyatām iti 5 uttareṇa rājānaṃ carmaṇi dviguṇaṃ kṣaumaṃ prācīnagrīvadaśamuttaradaśaṃ vāstīrya tasmin sahiraṇyena pāṇinā rājānaṃ mimīte abhi tyaṃ devam̐ savitāram iti 6 ekayaikayotsargaṃ mimīte 7 sarvāsvaṅguṣṭhamupanigṛhṇāti 8 yayā prathamaṃ na tayā pañcamam . tayaivottamam 9 pañcakṛtvo yajuṣā mimīte pañcakṛtvastūṣṇīm 10 prajābhyastvā ityavaśiṣṭamupasamūhya vāsaso'ntān samuccitya kṣaumeṇoṣṇī-ṣeṇopanahyati prāṇāya tvā iti . vyānāya tvā ityanuśṛṇthati 11 visrasyā-vekṣate prajāstvamanu prāṇihi prajāstvāmanu prāṇantu iti 12 somavikrayiṇo rājānaṃ prattaṃ yajamāno'bhimantrayate eṣa te gāyatro bhāga iti me somāya brūtāt ityetairmantraiḥ 13 tata āha somavikrayin krayyaste somā3 iti 14 krayyā3 ityāha somavikrayī 15 taṃ krīṇāti somaṃ te krīṇāmyūrjasvantaṃ payasvantaṃ vīryāvantamabhimātiṣāham .. gavā te krīṇāni iti 16 sā vyākhyātā 17 bhūya evātaḥ somo rājārhati iti somavikrayyāha 18 bhūya evātaḥ somo rājārhati ityadhvaryuḥ 19 10.16

2.2.10.16

hiraṇyena krīṇāti śukraṃ te śukreṇa krīṇāmi iti 1 bhūya evātaḥ somo rājārhati iti somavikrayyāha 2 bhūya evātaḥ somo rājārhati ityadhvaryuḥ 3 ajayā krīṇāti tapasastanūrasi iti 4 bhūya evātaḥ somo rājārhati iti soma-vikrayyāha 5 bhūya evātaḥ somo rājārhati ityadhvaryuḥ 6 dhenvā krīṇāti . ṛṣabheṇa krīṇāti . anaḍuhā krīṇāti . mithunābhyāṃ krīṇāti . vāsasā krīṇāti 7 daśabhiḥ saṃpādayatyaparimitairvā 8 tribhiḥ krīṇātīti vijñāyate 9 caturbhireke samāmananti gavā hiraṇyenājayā vāsaseti 10 apyekayaivaikavim̐ śatidakṣiṇasya somaṃ krīṇīyāt 11 akūṭā cedakarṇākāṇāśroṇāsaptaśaphāruṇā piṅgākṣyekahāyanī . kalyāṇagavī syādityeke samāmananti 12 tri m̐! śatā sahasradakṣiṇasya somaṃ krīṇīyācchatena vājapeyasya dvābhyām̐ rājasūyasya sahasreṇāśvamedhasyeti vijñāyate 13 somavikrayiṇo hiraṇyamapādāya śuklā-mūrṇāstukāṃ yajamānāya prayacchati asme jyotiḥ iti 14 tāṃ kāle yajamāno daśāpavitrasya nābhiṃ kurute 15 valakṣyāḥ pavitraṃ kāryam . amotaṃ kāryamiti vijñāyate 16 kṛṣṇāmupagrathnāti idamaham̐ sarpāṇāṃ dandaśūkānāṃ grīvāṃ upa grathnāmi iti 17 tayā somavikrayiṇaṃ vidhyati somavikrayiṇi tamaḥ iti 18 somakrayaṇānanudiśati svāna bhrāja ityanuvākaśeṣeṇa 19 10.17

2.2.10.17

somavikrayiṇo rājānamapādatte svajā asi svabhūrasyasmai karmaṇe jāta ṛtena tvā gṛhṇāmyṛtena naḥ pāhi iti 1 krīte some'porṇute 2 yajamāno maitrāvaruṇāya daṇḍaṃ prayacchati 3 śvaḥsutyāyāṃ maitrāvaruṇāya daṇḍaṃ prayacchatītyekeṣām 4 āhriyamāṇaṃ rājānaṃ yajamāno'bhimantrayate mitro na ehi sumitradhāḥ iti 5 yajamānasyorau dakṣiṇa āsādayati indra syorumā viśa dakṣiṇamuśannuśantam̐ syonaḥ syonam iti 6 pṛcchati yajamāno'dhvaryum adhvaryavāśaktavai iti 7 āśakāma ityadhvaryuḥ 8 kathamāśaktaḥ iti yajamānaḥ 9 viṣṇum̐ stomamakṛṇmahi bṛhatī-chandām̐ syuktā yajūm̐ ṣi vi parvatā ajihata sutaruṇā apo'vacāriṣam itya-dhvaryurniyacchati 10 yajamānaḥ somakrayaṇīmāvartayati rudra stvā vartayatu ityanu-vākaśeṣeṇa 11 tāmanyayā gavā parikrīya yajamānasya goṣṭhe visṛjati 12 pṛṣatā varatrākāṇḍenāvakṣāyam̐ somavikrayiṇaṃ nāśayanti 13 loṣṭairghnantītyekeṣāṃ lakuṭairityekeṣām 14 10.18

2.2.10.18

ādāya rājānamadhvaryuruttiṣṭhati udāyuṣā svāyuṣā iti 1 harati urvantarikṣama-nvihi iti 2 śakaṭasya nīḍe kṛṣṇājinaṃ prācīnagrīvamuttaralomāstṛṇāti adityāḥ sado'si iti 3 tasmin rājānamāsādayati adityāḥ sada āsīda iti 4 athainaṃ vāsasā paryānahyati vanesu vyantarikṣaṃ tatāna iti 5 udu tyaṃ jātavedasam iti sauryarcā kṛṣṇājinaṃ pratyānahyati 6 usrāvetaṃ dhūrṣāhau ityanaḍvāhāvupājati 7 dhurāvabhimṛśati yathā darśapūrṇamāsayoḥ 8 vāruṇama-si iti śakaṭamākhidati 9 varuṇastvottabhnātu ityupastabhnoti 10 vāruṇamasi iti yoktrapāśaṃ pariharati 11 varuṇasya skambhanamasi iti śamyāmavadadhāti 12 pratyasto varuṇasya pāśaḥ iti balīvardamabhidadhāti 13 evamevottara-manaḍvāhaṃ yunakti 14 hariṇī palāśaśākhe śamīśākhe vā bibhrat subrahmaṇyo-'ntareṣe'vasarpati 15 tataḥ saṃpreṣyati somāya rājñe krītāya prohyamāṇāyānubrūhi . brahman vācaṃ yaccha . subrahmaṇya subrahmaṇyāmāhvaya iti 16 triranūktāyāṃ prathamāyām 17 10.19

2.2.10.19

abhiprayāti pra cyavasva bhuvaspate iti pratipadya yajamānasya svastyayanyasi ityantena 1 prāñco'bhiprayāya pradakṣiṇamāvartante 2 api panthāmagasmahi ityuttareṇa rājānamadhvaryuryajamānaścātikrāmataḥ 3 agnīṣomīyeṇa karṇagṛhītena rājānamohyamānaṃ yajamānaḥ pratīkṣate namo mitrasya varuṇasya cakṣase iti 4 agnīn prajvalayanti 5 āhavanīye mahadabhyādadhati 6 adhvaryava āsa-ndīmudgṛhṇanti 7 aratnimātraśīrṣaṇyānūcyā nābhidaghnapādā mauñjavivayanyaudumbarī bhavati 8 tatraiṣo'tyantapradeśaḥ . yatra kva ca bahūn kartṝ m̐! ścodayedadhvaryava eva tat kuryuḥ . yatra dvau pratiprasthātā tatra dvitīyaḥ syāt 9 agreṇa prāgvam̐ śaṃ vāruṇamasi iti śakaṭamākhidati 10 udagīṣamavasthāpayati 11 varuṇa-stvottabhnātu ityuttabhnāti 12 vāruṇamasi iti yoktrapāśaṃ vicṛtati 13 varuṇasya skambhanamasi iti śamyāmutkhidati 14 unmukto varuṇasya pāśaḥ ityabhidhānīmunmuñcati 15 varuṇasyartasadanirasi iti dakṣiṇenāhavanīyamāsandīṃ pratiṣṭhāpayati 16 dakṣiṇo vimukto'naḍvān bhavati savyo'vimuktaḥ 17 10.20

2.2.10.20

athātithyāyāstantraṃ prakramayati 1 ikṣuśalāke vidhṛtī āśvavālaṃ prastaraṃ barhiṣyupasaṃnahyati . kārṣmaryamayān paridhīnidhme 2 dvāvim̐ śatidārumidhmaṃ karoti 3 samānamā nirvapaṇāt 4 anvārabdhāyāṃ patnyāmātithyaṃ nirvapati 5 patnyā vā hastena 6 agnerātithyamasi viṣṇave tvā ityetairmantraiḥ pañcakṛtvo gṛhṇāti 7 sarveṣu sāvitraṃ juṣṭaṃ cānuṣajedityekam . triṣvevetyaparam 8 vaiṣṇavo navakapālaḥ puroḍāśo bhavati 9 vaiṣṇavā evāta ūrdhvaṃ nigamā bhavanti 10 haviṣkṛtā vācaṃ visṛjya tathaivottaramanaḍvāhaṃ vimuñcati 11 vāruṇamasi iti rājño vāso'pādatte 12 varuṇo'si dhṛtavrataḥ iti rājānam 13 achi-dra patraḥ prajā upāvarohośannuśatīḥ syonaḥ syonāḥ . soma rājan viśvāstvaṃ prajā upāvaroha viśvāstvāṃ prajā upāvarohantu ityupāvahṛtya haranti urvantarikṣaṃ vīhi iti 14 pūrvayā dvārā prāgvam̐ śaṃ prapādayati yā te dhāmāni haviṣā yajanti iti 15 10.21

2.2.10.21

apareṇāhavanīyamatikramyāsandyāṃ kṛṣṇājinaṃ prācīnagrīvamuttaralomāstṛṇāti adityāḥ sado'si iti 1 tasmin rājānamāsādayati adityāḥ sada āsīda iti 2 athainaṃ vāsasā pariśrayati varuṇo'si dhṛtavrataḥ iti 3 athainaṃ vāruṇyarcā paricarati
evā vandasva varuṇaṃ bṛhantaṃ namasyā dhīramamṛtasya gopām .
sa naḥ śarma trivarūthaṃ viyam̐ sad yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ ..
iti 4 tataḥ saṃpreṣyati rājānaṃ cāgniṃ cāntareṇa mā gāta iti 5 samānamājyānāṃ grahaṇāt 6 caturgṛhītānyājyāni gṛhṇāti 7 caturhotrātithyamāsādya saṃbhāra-yajūm̐ ṣi vyākhyāya nirmanthyasyāvṛtā nirmanthyena carati 8 saptadaśa sāmidhenyo bhavanti 9 samānamā prayājebhyaḥ 10 caturthe sarvamaupabhṛtam̐ samānayati 11 nātropabhṛtamabhighārayati 12 iḍāntātithyā saṃtiṣṭhate 13 sarvaṃ puroḍāśami-ḍāmupahvayetetyekam . niravadyedityaparam 14 10.22
iti daśamaḥ praśnaḥ

Linked texts (3)

Mādhyandina — Sanskrit
Āśvalāyanagṛhyasūtra — Āśvalāyana, Sanskrit
Vādhūlabrāhmaṇa — Sanskrit