Kalpah 2.2.13
Kalpaḥ 2.2.13
- Language
- Sanskrit
2.2.13.1
atha trayodaśaḥ praśnaḥ
mahārātre budhyante 1 āgneyyarcāgnīdhramabhimṛśet . vaiṣṇavyā havirdhānam . āgneyyā srucaḥ . vāyavyayā vāyavyāni . aindra yā! sadaḥ 2 atraivā-bhimṛśedityekam . karmāgame karmāṅgamityaparam 3 āgnadhre yajñatanūrjuhoti prajāpatirmanasāndho'cchetaḥ ityetāstrayastrim̐ śatam . yajñārtiṃ ca pratijuhoti . pūrvāmanudrutyottarayā juhotīti vijñāyate 4 ekayā tu prathamam 5 khare pātrāṇio prayunakti agnirdevatā gāyatrī chanda upām̐ śoḥ pātramasi ityetai-rmantrairyathārūpam 6 dakṣiṇe m̐! 'sa upām̐ śvantaryāmayoḥ pātre prayunakti . pūrvamupām̐ śo-raparamantaryāmasya 7 api vā dakṣiṇamupām̐ śoruttaramantaryāmasya 8 te antareṇo-pām̐ śusavanam̐ sam̐ spṛṣṭaṃ sādayati 9 pratyañci dvidevatyapātrāṇi . paridrugaindra -vāyavasyājagāvaṃ maitrāvaruṇasya dvisraktyāśvinasya 10 tato'pare śukrāmanthinoḥ pātre . dakṣiṇaṃ bailvam̐ śukramanthinoḥ pātre . dakṣiṇaṃ bailvam̐ śukrapātramuttaraṃ vaikaṅkataṃ manthipātram 11 tato'pare āśvatthe aśvaśaphabudhne ubhayatomukhe ṛtupātre . dakṣiṇamadhvaryoruttaraṃ pratiprasthātuḥ 12 dakṣiṇasyām̐ śroṇyāmāgrayaṇasthālīṃ prayunakti . uttarasyāmukthyasthālīṃ cokthyapātraṃ cāśvaśaphabudhnam 13 te antareṇa 14 13.1
2.2.13.2
trīṇyatigrāhyapātrāṇi prayunakti 1 dakṣiṇasya havirdhānasyāgreṇopastambhanamādi-tyasthālīṃ cādityapātraṃ ca . uttarasyāgreṇopastambhanamanupopte dhruvasthālīm 2 uttare m̐! 'sa audumbaraṃ catuḥsrakti dadhigrahapātram 3 madhye pariplavāṃ yathā srugadaṇḍā 4 yathāvakāśaṃ khādiraṃ catuḥsrakti ṣoḍaśipātraṃ yadi ṣoḍaśī bhavati 5 prādeśamātrāṇyūrdhvasānūni madhye saṃnatāni vāyavyānyāsecanavanti bhavanti 6 yānyanādiṣṭavṛkṣāṇi yaḥ kaśca yajñiyo vṛkṣastasya syurityāśmarathyaḥ . vaikaṅka-tānītyālekhanaḥ 7 etena camasānāṃ vṛkṣaniyogo vyākhyātaḥ . naiyagrodhā eva syurityaparam 8 tsarumanto'tsarukā vā daśa camasā bhavanti 9 daśa camasādhvaryavaḥ 10 hoturbrahmaṇa udgāturyajamānasya maitrāvaruṇasya brāhmaṇā-ccham̐ sinaḥ poturneṣṭuracchāvākasyāgnīdhrasyetyeteṣāmete camasā bhavanti . tān khare yathāvakāśaṃ prayunakti 11 dakṣiṇasya havirdhānasyādhastāt paścādakṣaṃ dro ṇakalaśam̐ sadaśāpavitraṃ prayunakti yunajmi te pṛthivīṃ jyotiṣā saha iti 12 uttarasya nīḍa ādhavanīyaṃ yunajmi vāyumantarikṣeṇa te saha iti 13 prauge pūtabhṛtaṃ yunajmi vācam̐ saha sūryeṇa te iti 14 atraike'dhiṣavaṇacarmaṇoo grāvṇāmiti prayojanam̐ samāmananti 15 uparamabhi saṃmukhā bhavanti 16 13.2
2.2.13.3
athainān saṃmṛśati apāṃ kṣayā ṛtasya garbhāḥ . bhuvanasya gopāḥ śyenā atithayaḥ . parvatānāṃ kakubhaḥ prayuto na pātāraḥ . vagnunendra m̐! hvayata . ghoṣeṇāmīvām̐ ścātayata . yuktāḥ stha vahata . svargaṃ lokamabhivahata yajamānam iti 1 savanīyasya tantraṃ prakramayati 2 samānamājyānāṃ grahaṇāt 3 laukikādājyāt pracaraṇyāmagre gṛhṇāti 4 sahedhmenaidhān prokṣati yānetadaharabhyādhāsyan bhavati 5 yat kiṃcābhi tayorāghārasamidhorādadhyāt prokṣitamevādadhyāt 6 samānamā srucām̐ sādanāt 7 srucaḥ sannā abhimṛśati yunajmi tisro vipṛcaḥ sūryasya te iti 8 atraike pātraprayojanam̐ samāmananti 9 āsanyānmā mantrāt pāhi kasyā-ścidabhiśastyāḥ ityāgnīdhre hutvāntareṣe rājānaṃ grāvasūpāvaharati hṛde tvā .. soma rājannehyavaroha iti dvābhyām 10 āgnīdhre pañcahotāram̐ hutvā hotre prātaranuvākāya saṃpreṣyati devebhyaḥ prātaryāvabhyo'nubrūhi brahman vācaṃ yaccha subrahmaṇya subrahmaṇyāmāhvaya pratiprasthātaḥ savanīyānnirvapāmikṣāṃ dohaya iti 11 yaṃ dviṣyāttasya pravaditāsu vāksūpākuryāt 12 āhvayati subrahmaṇyaḥ subrahmaṇyāṃ pitāputrīyām 13 atra savanīyānnirvapedāmikṣāṃ dohayedityekam . uparitarā-mityaparam 14 13.3
2.2.13.4
yatrābhijānāti abhūduṣā ruśatpaśuḥ iti tat pracaraṇyā juhoti śṛṇotvagniḥ samidhā havaṃ me iti 1 aparaṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvā darbhānādāyopaniṣkramya saṃpreṣyati apa iṣya hotarmaitrāvaruṇasya camasādhvaryavādra vaikadhanina ādra vata neṣṭaḥ patnīmudānayonnetarhotṛcamasena vasatīvarībhiścātvālaṃ pratyupāsva iti 2 tr! yavarārdhyā ayuja ekadhanā bhavanti 3 yathācoditaṃ kurvanti 4 prehyudehi iti neṣṭā patnīmudānayati 5 yatra hotuḥ prātaranuvākamanubruvata upaśṛṇuyāttadapo-'dhvaryurgṛhṇīyāt . yadi na śṛṇuyādbadhiraḥ syāt . vācopachidyeta 6 yadi dūre syuḥ pratyudūhya gṛhṇīyāt 7 vahantīṣu tṛṇaṃ prāsyaitaccaturgṛhītaṃ juhoti devīrāpo apāṃ napāt iti 8 yadi vā purā tṛṇaṃ bhavati tasminneva juhoti 9 kārṣirasi iti darbhairāhutimapaplāvya ghṛtaliptānāṃ maitrāvaruṇacamasenonnayati samudra sya vo'kṣityā unnaye iti 10 evamevaikadhanā unnayati . somasya vo mūjavato rasaṃ gṛhṇāmi iti vā 11 patnī pannejanīrgṛhṇāti vasubhyo rudre bhya ādityebhyo viśvebhyo vo devebhyaḥ pannejanīrgṛhṇāmi yajñāya vaḥ pannejanīrgṛhṇāmi iti 12 āharantyapaḥ 13 prehyudehi ityeva neṣṭā patnīmudānayati 14 13.4
2.2.13.5
apareṇa neṣṭurdhiṣṇiyaṃ patnī pannejanīḥ sādayati vasubhyo rudre bhya ādityebhyo viśvebhyo vo devebhyaḥ pannejanīḥ sādayāmi yajñāya vaḥ pannejanīḥ sādayāmi iti 1 upari cātvāle'dhvaryurhotṛcamasaṃ ca maitrāvaruṇacamasaṃ ca sam̐ spṛśya vasatīvarī-rvyānayati samāpo adbhiragmata samoṣadhībhiroṣadhayaḥ saṃ vratairvratacāriṇaḥ iti 2 hotṛcamasa ānīya maitrāvaruṇacamasaṃ pūrayati . maitrāvaruṇacamasāddhotṛcamasam . hotṛcamasānmaitrāvaruṇacamasam 3 athaināḥ pracaraṇyā samanakti
saṃ vo'naktu varuṇaḥ samindra ḥ! saṃ bṛhaspati .
tvaṣṭā viṣṇuḥ prajayā sam̐ rarāṇo yajamānāya dra viṇaṃ dadhātu ..
iti yathāyathaṃ dhuro dhūrbhiḥ kalpantām iti ca 4 pṛcchati hotādhvaryum adhvaryo'verapā iti 5 utemanannamuḥ iti pratyāha 6 tataḥ kratukaraṇaṃ juhoti yamagne pṛtsu martyam ityetayā yadyagniṣṭomaḥ 7 yadyukthyo hutvā paridhau lepaṃ nimārṣṭi 8 yadi ṣoḍaśī hutvā paridhau lepaṃ nimṛjya dro ṇakalaśamupaspṛśati rarāṭīṃ vā 9 na juhoti na nimārṣṭi nopaspṛśati vājapeye'tirātre vā . etadyajurvadan prapadyate 10 dakṣiṇasya havirdhānasya pradhure pracaraṇīm̐ sādayati 11 yaṃ dviṣyāttamupaspṛśet 12 13.5
2.2.13.6
aparayā dvārā havirdhāne'paḥ prapādayati pūrvayā vā . pūrvayā tu yajamānaḥ prapadyate 1 uttarasya havirdhānasyādhastādvasatīvarīrekadhanā maitrāvaruṇacamasīyā iti sādayati 2 dakṣiṇasya havirdhānasyādhastāt puro'kṣam̐ hotṛcamasam̐ sādayitvā dadhigraheṇa carati 3 audumbareṇa pātreṇa catuḥsraktinā dadhi gṛhṇāti upayāma-gṛhīto'si prajāpataye tvā jyotiṣmate jyotiṣmantaṃ gṛhṇāmi iti 4 harati apendra dviṣato manaḥ iti 5 juhoti prāṇāya tvā ityanuvākaśeṣeṇa 6 ājyagrahaṃ gṛhṇīyāt tejaskāmasya . somagrahaṃ gṛhṇīyād brahmavarcasakāmasya . dadhigrahaṃ gṛhṇīyāt paśukāmasya 7 ājyagrahasyaiṣa eva kalpaḥ 8 somagrahaṃ grahīṣyannadhi-ṣavaṇacarmaṇi rājānaṃ nivapati yāvantamekagrahāyāptaṃ manyate 9 pratyupanahyetaraṃ vasatīvarībhirhotṛcamasaṃ pūrayitvā nigrābhyāsu yajamānaṃ vācayati nigrābhyā stha devaśrutaḥ iti pratipadya gaṇā me mā vi tṛṣan ityantena 10 vasatīvarībhiru-pasṛjyābhiṣoṣyannabhimantrayate avīvṛdhaṃ vo manasā sujātāḥ iti 11 yatra kva cābhiṣuṇuyādevamevābhimantrayeta 12 athainamupare grāvṇābhiṣuṇoti 13 13.6
2.2.13.7
tisro yahvasya samidhaḥ parijmano devā akṛṇvannuśijo amartyave . tāsā-menāmadadhurmartye bhujaṃ lokamid dve upa jāmī īyatuḥ iti 1 yatra kva cābhiṣuṇuyādupara eva grāvṇābhiṣuṇuyāt 2 etasyaivaiṣo'bhiṣavamantraḥ 3 yo'bhiṣūyamāṇasya prathamo m̐! 'śuḥ skandati tamabhimantrayeta ā mā skān saha prajayā saha rāyaspoṣeṇa 4 abhiṣave'bhiṣave'bhimantrayetetyekam . ya eva sarvaprathama ityaparam 5 dra psaścaskanda iti vipruṣo'bhimantrayeta 6 abhi-ṣave'bhiṣave'bhimantrayetetyekam . ya eva sarvāntata ityaparam 7 atra yajamāno daśāpavitrasya nābhiṃ kurute 8 athainam̐ sahiraṇyena pāṇinā tiraḥ pavitramacchinnāṃ dhārām̐ srāvayan dadhigrahapātreṇa gṛhṇāti . vāyavyenaiva gṛhṇīyādityaparam 9 athainaṃ khare sādayati eṣa te yoniḥ iti 10 athainam̐ sahiraṇyena pāṇinā prāṅmukho juhoti . tasya dadhigraheṇa mantrā vyākhyātāḥ 11 anadhikṛto vā soma-dharmairdadhigrahavikāratvāt 12 tatrārthagrahaṇo'bhiṣavaḥ paratrasaṃyogāt . soma-karaṇī cāsyābhiṣavamantraḥ 13 tatraiṣo'tyantapradeśaḥ 14 13.7
2.2.13.8
sarvān somān sahiraṇyena pāṇinā gṛhṇāti ca juhoti ca 1 sarvāḥ somāhutīḥ prāṅmukho juhoti 2 hutvā sadasi śeṣaṃ bhakṣayati 3 mārjālīye pātraṃ prakṣālayati 4 sadasyevāta ūrdhva m̐! somabhakṣān bhakṣayanti . āgnīdhre havirbhakṣān 5 mārjālīya ucchiṣṭapātrāṇi prakṣālayati 6 tato'dābhyaṃ gṛhṇāti 7 upanaddhasya rājñastrīnam̐ śūn pravṛhati vasavastvā pra vṛhantu gāyatreṇa chandasā ityetairmantraiḥ 8 nigrābhyāṇāṃ dadhnaḥ payaso vā camase niḥṣicyām̐ śūnādhūnoti māndāsu te śukra śukramā dhūnomi ityetairmantraiḥ 9 tribhirādhūnotītyekeṣām . pañcabhirityekeṣām . saptabhirityekeṣām 10 athainaṃ dadhigrahapātreṇa gṛhṇāti śukraṃ te śukreṇa gṛhṇāmi .. agniḥ prātaḥsavane pātvasmān iti caitābhistisṛbhiḥ 11 harati āsminnugrā acucyavaḥ iti 12 juhoti somaḥ somasya purogāḥ iti 13 tato m̐! 'śuṣvam̐ śūnapisṛjati uśik tvaṃ deva soma gāyatreṇa chandasā ityetaiḥ pratimantram 14 anusavanamapisṛjedityekam . tadānīmevaikaikamapisṛjedityaparam 15 dvādaśa paṣṭhauhīrdakṣiṇā dadāti kṛttyadhīvāsaṃ ca 16 tato m̐! 'śuṃ gṛhṇāti 17 adhiṣavaṇacarmaṇi rājānaṃ nivapati yāvantamekagrahāyāptaṃ manyate 18 13.8
2.2.13.9
athainamanavānam̐ sakṛdabhiṣutya tiraḥ pavitramacchinnāṃ dhārām̐ srāvayannadābhya-pātreṇānavānam̐ sakṛd gṛhṇāti 1 vāmadevyaṃ manasā gāyamāno gṛhṇātīti vijñāyate 2 vāmadevyasyarcā gṛhṇīyādityekeṣāṃ kayā naścitra ā bhuvat ityetayā 3 prāṇatā grāhyo'pānatā grāhyaḥ prāṇyāpānya vyanatā gṛhītavya iti vijñāyate 4 gṛhītvā śatamānam̐ hiraṇyamabhivyaniti ā naḥ prāṇa etu parāvataḥ iti 5 hiraṇyena grahamapidhāyāpa upaspṛśati indrā gnī me varcaḥ kṛṇutām iti 6 athainamanavānam̐ sakṛjjuhoti dadhanve vā yadīm iti 7 yadyanavānaṃ na śaknuyāddhotuṃ gṛhītuṃ vā vare datte juhuyāt 8 hutvā sadasi śeṣaṃ bhakṣayati yathā purastāt 9 dvādaśa paṣṭhauhīrdakṣiṇā dadāti kṛttyadhīvāsaṃ ca 10 tata upām̐ śusavanaṃ grāvāṇamādatte devasya tvā savituḥ prasave iti pratipadya vṛṣṭivanim ityantena 11 tamādāya vācaṃ yacchatyāgrayaṇāt 12 athainadūrdhvasānum̐ sahiraṇyena pāṇinā rājño'bhimi-mīte indrā ya tvā vṛtraghne ityetairmantraiḥ 13 tatra sa eva mānakalpo yaḥ kraye'nyatropa-samūhanāt 14 tata upām̐ śuṃ gṛhṇāti 15 adhiṣavaṇacarmaṇi rājānaṃ nivapati yāvantamekagrahāyāptaṃ manyate 16 13.9
2.2.13.10
śvātrā stha vṛtraturaḥ ityāpyāyyābhimantrayate yatte soma divi jyotiḥ iti 1 adhiṣavaṇaphalake abhimantrayate dhiṣaṇe vīḍū satī vīḍayethām iti 2 upariṣṭād grāvā bhavatyadhastādam̐ śavaḥ 3 atha hotṛcamase pradakṣiṇaṃ pariplāva-yannigrābhamupaiti prāgapāgudagadharāktāstvā diśa ādhāvantvamba ni ṣvara iti 4 ṣaḍam̐ śūnupayacchati . ādrā raḥ! santo'sam̐ śliṣṭā bhavanti 5 mā bhermā saṃ vikthāḥ iti grāvāṇamudyamya vadanti 6 yatra tṛṇaṃ mūlaṃ vā paśyati tatpratyabhiṣuṇoti anāgasastvā vayamindre ṇa preṣitā upa vāyuṣṭe astvam̐ śabhūrmitraste astvam̐ śa-bhūrvaruṇaste astvam̐ śabhūrahataḥ somo rājā mayā iti 7 etayaivāta ūrdhvama-bhiṣuṇuyāt 8 aṣṭaukṛtvo'gre'bhiṣutya punareva nigrābhamupaiti 9 dvirādito'ntato vā . caturnigrābhamupaiti 10 trirudacanena saṃbhṛtyodañcatīti vijñāyate 11 apāttānāmam̐ śūnāṃ dvābhyāṃ pratiprasthātopām̐ śupātramapidhāyottarata upayacchati 12 añjalinā rājānamādāyādhvaryurupām̐ śupātraṃ nayati vācaspataye pavasva vājin iti 13 evaṃvihitāvaparau dvāvabhiṣavau bhavataḥ 14 api vaikādaśakṛtvo dvitīyamabhiṣuṇuyād dvādaśakṛtvastṛtīyam 15 13.10
2.2.13.11
anyābhyāmanyābhyāmam̐ śubhyāṃ pratiprasthātā pātramapidadhāti 1 asādayitvā grahamādāyādhvaryuruttiṣṭhati svāṅkṛto'si madhumatīrna iṣaskṛdhi iti 2 uttareṇa hotāram̐ harati urvantarikṣamanvihi iti 3 manastvāṣṭu ityuttaraṃ paridhi-saṃdhimanvavatiṣṭhataḥ 4 ṛjustiṣṭhan dakṣiṇāprāñcam̐ saṃtataṃ juhoti svāhā tvā subhavaḥ sūryāya iti 5 devebhyastvā marīcipebhyaḥ iti hutvā paridhau lepaṃ nimārṣṭi 6 yadi kāmayeta varṣukaḥ parjanyaḥ syāditi nīcā hastena nimṛjyāt 7 yadi kāmayetāvarṣukaḥ syādityuttānena nimṛjyāt 8 āgrayaṇasthālyām̐ saṃpātamavanīyāyatane pātram̐ sādayati eṣa te yoniḥ prāṇāya tvā iti 9 anabhiṣutānāmam̐ śūnāmekamādāyādhvaryurupām̐ śupātre'pāsyati . sa ā tṛtīya-savanāt pariśere 10 tato m̐! 'śuṣvam̐ śūnapisṛjati yatte somādābhyaṃ nāma jāgṛvi iti . dvaudvāvanusavanaṃ vā 11 yadyabhicaret amuṣya tvā prāṇe sādayāmi ityupām̐ śu gṛhītvā sādayet 12 athainam̐ sāvitreṇādāya harati 13 samānamā homāt 14 hoṣyannabhimantrayate amuṃ jahyatha tvā hoṣyāmi iti 15 yadi dūre syādā tamitostiṣṭhet 16 samanya juhoti praharṣiṇo madirasya made mṛṣāsāvastu svāhā iti 17 samānamitarat 18 13.11
2.2.13.12
tato grāvṇa ādāyādhvaryavo mahābhiṣavāyopaviśanti . purastādādhvaryurdakṣiṇataḥ pratiprasthātā paścānneṣṭottarata unnetā 1 adhiṣavaṇacarmaṇi bhūyiṣṭham̐ rājānaṃ nivapati . alpīyām̐ saṃ mādhyaṃdināya savanāyāvaśinaṣṭi 2 vasatīvarībhirupasṛjya nigrābhamupetyāparimitamabhiṣuṇvanti 3 nigrābhamupayanti . abhiṣuṇvanti . nigrābhamupayanti . abhiṣuṇvanti 4 trirabhiṣutam̐ rājānaṃ camase sam̐ sicyā-dhavanīya ānayati 5 evaṃvihitāvaparau bhavataḥ 6 uttame'bhiṣave prapīḍyarjīṣam 7 susaṃbhṛtam̐ rājānaṃ kurvanti 8 pavitreṇa nirmṛjya prapīḍayati 9 adhiṣavaṇa-carmaṇi saṃmukhān grāvṇaḥ kṛtvā grāvabhya ṛjīṣaṃ vyapohati . ṛjīṣamukhān karoti 10 prāñcamudgātāro dro ṇakalaśaṃ grāvasvadhyūhanti 11 samayākṣaṃ prakarṣanti 12 dro ṇakalaśa udīcīnadaśaṃ pavitraṃ vitanvanti 13 pavitraṃ te vitataṃ brahmaṇaspate prabhurgātrāṇi paryeṣi viśvataḥ . ataptatanūrna tadāmo aśnute śṛtāsa idvahantastatsamāśata iti rājānamabhimantr! ya hotṛcamasādyajamānaḥ pavitre saṃtatāṃ dhārām̐ srāvayati . yaṃ dviṣyāttasya vicchindyāt 14 13.12
2.2.13.13
udacanenonnetādhavanīyāddhotṛcamasa ānayati 1 tiraḥ pavitram̐ sravantyā dhārāyā antaryāmaṃ gṛhṇāti upayāmagṛhīto'syantaryaccha maghavan iti 2 tasyopām̐ śunā kalpo vyākhyātaḥ 3 etāvannānā . dakṣiṇena hotāram̐ haratyuttareṇa vā 4 manastvāṣṭu iti dakṣiṇaṃ paridhisaṃdhimanvavatiṣṭhataḥ 5 ṛjustiṣṭhan prāñcamudañcam̐ saṃtataṃ juhoti svāhā tvā subhavaḥ sūryāya iti 6 vyākhyātaṃ lepanimārjanam̐ saṃpātāvanayanamiti 7 sūdavadantaryāmapātramāyatane sādayati eṣa te yonirapānāya tvā iti 8 yadyabhicaret amuṣya tvāpāne sādayāmi ityantaryāmapātraṃ gṛhītvā sādayet 9 samānamitarat 10 te antareṇopām̐ śusavanam̐ sam̐ spṛṣṭam̐ sādayati vyānāya tvā iti 11 yadyabhicarete amuṣya tvā vyāne sādayāmi ityupām̐ śusavanam̐ sādayet 12 evam̐ sannānyeva bhavantyā tṛtīyasavanāt 13 tāvubhāvudite juhuyādyadi na tvareta 14 atha yadi tvaretānudita upām̐ śuṃ juhuyāt . udite'ntaryāmam 15 viparītameka upām̐ śvantaryāmayorhomam̐ samāmananti . ubhāvanudita ityeke 16 13.13
2.2.13.14
tiraḥ pavitram̐ sravantyā dhārāyā grahān gṛhṇāti 1 yadi rathantarasāmā somaḥ syādaindra vāyavāgrān gṛhṇīyāt . yadi bṛhatsāmā śukrāgrān . yadi jagatsā-māgrayaṇāgrān . ubhayasāmaindra vāyavāgrān gṛhṇīyāt 2 aindra vāyavāgrān gṛhṇīyādāmayāvina iti kāmyāni grahāgrāṇi brāhmaṇavyākhyātāni bhavanti . aindra vāyavāgrānityeva bhavanti 3 yadyanyamaindra vāyavāt kāmyaṃ pūrvaṃ grahaṃ gṛhṇīyā-ddhārayedevamaindra vāyavasya sādanāt 4 athainamaindra vāyavam̐ sādayitvā sādayet 5 yān prācīnamāgrayaṇād grahān gṛhṇīyāttānupām̐ śu gṛhṇīyāt . yānūrdhvā m̐! stānupabdimata iti 6 āgrayaṇāgrān gṛhṇan manthinameva gṛhītvā vācaṃ visṛjeta . ukthyāgrān gṛhṇannupām̐ śūkthyaṃ gṛhṇīyāt 7 aindra vāyavaṃ gṛhṇāti ā vāyo bhūṣa śucipāḥ iti pratipadya upayāmagṛhīto'si vāyave tvā ityantena 8 apayamya pātraṃ punareva gṛhṇāti indra vāyū ime sutāḥ iti pratipadya upayāmagṛhīto'sīndra -vāyubhyāṃ tvā ityantena 9 athainaṃ pavitreṇa parimṛjyāyatane sādayati eṣa te yoniḥ sajoṣābhyāṃ tvā iti 10 evamevetarān grahān yathādevataṃ gṛhītvā yathāyatanam̐ svena svena sādanena sādayati 11 yarhyanāmnātam̐ sādanam̐ syāt eṣa te yoniḥ ityevainam̐ sādayet 12 13.14
2.2.13.15
maitrāvaruṇaṃ gṛhṇāti ayaṃ vāṃ mitrāvaruṇā iti 1 athainam̐ śṛtaśītena payasā śrīṇāti
rāyā vayam̐ sasṛvām̐ so madema havyena devā yavasena gāvaḥ .
tāṃ dhenuṃ mitrāvaruṇā yuvaṃ no viśvāhā dhattamanapasphurantīm ..
iti 2 atītyāśvinam̐ śukraṃ gṛhṇāti ayaṃ venaścodayat pṛśnigarbhāḥ iti 3 athainam̐ hiraṇyena śrīṇāti śukraṃ te śukreṇa śrīṇāmi iti 4 tato manthinaṃ taṃ pratnathā pūrvathā iti 5 athainam̐ saktubhiḥ śrīṇāti
mano na yeṣu havaneṣu tigmaṃ vipaḥ śacyā vanutho dra vantā .
ā yaḥ śaryābhistuvinṛmṇo asyāḥ śrīṇītādimaṃ gabhastāt ..
ityanabhidhvam̐ sayannātmānam̐ cetarām̐ śca grahān 6 tata āgrayaṇaṃ dvayordhārayorgṛhṇāti 7 ya eṣa āgrayaṇasthālyām̐ rājā tamanyasmin pātre paryāsicya dvitīyāṃ dhārāṃ kurute ye devā divyekādaśa stha iti 8 rugṇavatyarcā bhrātṛvyavato gṛhṇīyāt tri m̐! śattrayaśca gaṇino rujantaḥ iti 9 āgrayaṇaṃ gṛhītvā trirhiṃkṛtvā vācaṃ visṛjate somaḥ pavate somaḥ pavate somaḥ pavate'smai brahmaṇe pavate'smai kṣatrāya pavate'smai viśe pavate'smai sunvate yajamānāya pavata iṣe pavata ūrje pavate'dbhyaḥ pavata oṣadhībhyaḥ pavate vanaspatibhyaḥ pavate dyāvāpṛthivībhyāṃ pavate subhūtāya pavate brahmavarcasāya pavate yajamānāya pavate mahyaṃ jyaiṣṭhyāya pavate iti 10 śanairabhivyāharatyathoccairatha sūccairiti vijñāyate 11 13.15
2.2.13.16
tatastrīnatigrāhyān gṛhṇāti agna āyūm̐ ṣi pavase ityetaistribhiranuvākaiḥ 1 tata ukthyam upayāmagṛhīto'sīndrā ya tvā bṛhadvate vayasvate iti 2 tato dhruvaṃ mūrdhānaṃ divo aratiṃ pṛthivyāḥ iti 3 yaṃ kāmayeta sarvamāyuriyāditi tasya pūrṇaṃ grahaṃ gṛhṇīyāt 4 hiraṇye'dhi sādayedāyuṣkāmasya 5 rājaputro dhruvaṃ gopāyatīti vijñāyate 6 dhruve gṛhīte yajamāno na prasrāvayatyāvanayanāt 7 dro ṇakalaśe rājānamatipāvayati yāvantaṃ prātaḥsavanāyāptaṃ manyate 8 prapīḍya pavitraṃ pūtabhṛti vitatya maitrāvaruṇacamasīyā ekadhanāsu vyānayati 9 yathārthamekadhanānāmādhavanīye'vanīyādhavanīyāt pūtṛbhṛtyekadeśam̐ rājño'vanayati 10 tatraiṣo'tyantapradeśaḥ . yatra kva ca kiṃ ca pūtabhṛtyavanayet tiraḥ pavitra-mevāvanayedanyatra dro ṇakalaśāt 11 pavamānagrahān gṛhṇāti . upayāmagṛhīto-'si prajāpataye tvā iti dro ṇakalaśamabhimṛśet . indrā ya tvā ityādhavanīyam . viśvebhyastvā devebhyaḥ iti pūtabhṛtam 12 purastādupayāmā yajuṣā gṛhyanta upariṣṭādupayāmā ṛcā yajñasya dhṛtyā iti vijñāyate 13 vaipruṣān homān juhvati yaste dra psa skandati ityetābhistisṛbhiḥ 14 saptahotāraṃ ca hutvodañcaḥ prahvā bahiṣpavamānāya prasarpanti 15 adhvaryuṃ prastotānvārabhate prastotāramudgāto-dgātāraṃ pratihartā pratihartāraṃ brahmā brahmāṇaṃ yajamānaḥ . yajamānaṃ brahmetyekeṣām 16 barhirmuṣṭiṃ dhūnvannadhvaryuḥ prathamam̐ sarpati gāyatraḥ panthā vasavo devatā vṛkeṇāparipareṇa pathā svasti vasūnaśīya iti vāgagregā agra etu iti ca 17 13.16
2.2.13.17
dakṣiṇena cātvālamupaviśanti 1 agreṇa prastotāramupaviśyādhvaryuḥ prastotre barhirmuṣṭiṃ prayacchan stotramupākaroti vāyurhiṃkartā iti pratipadya te devāḥ prāṇabhṛtaḥ prāṇaṃ mayi dadhatu .. somaḥ pavate ityantena 2 etenaiva sarvāṇi stotrā-ṇyupākaroti 3 upāvartadhvam ityanyatra pavamānebhyo'nantaraṃ karoti 4 cātvā-lamavekṣamāṇāḥ stuvate 5 stotram̐ stūyamānaṃ catvāra ṛtvija upagāyanti . digbhya upagāyanti 6 yajamānapañcamā ṛtvija upagāyanti 7 nādhvaryurupa-gāyediti vijñāyate 8 o ityanya ṛtvija upagāyanti . ho iti yajamānaḥ 9 stūyamānaṃ yajamāno'nvārohaṃ japati śyeno'si gāyatrachandāḥ iti 10 stutamanumantrayate stutasya stutamasi iti 11 etenaiva sarvāṇi stotrā-ṇyanumantrayate 12 stuta uttiṣṭhannāha agnīdagnīn vihara barhiḥ stṛṇāhi puroḍāśām̐ alaṃkuru pratiprasthātaḥ paśunehi iti 13 pratyetya rājānaṃ yajamāna upatiṣṭhate viṣṇo tvaṃ no antamaḥ iti 14 āgnīdhrādaṅgārānāhṛtya yathānyuptamāgnīdhro dhiṣṇiyān viharati 15 purastātpratyaṅṅāsīnaḥ pratiprasthātā dhiṣṇiyān vyāghārayati 16 dro ṇakalaśāt pariplavayā rājānamādāyāhavanīyamāgnīdhrīyam̐ hotrīyam . pañcagṛhītenājyenetarān . somena mārjālīyam 17 ya eva nivapanamantrāste vyāghāraṇāḥ 18 savanīyānāṃ pātrāṇi prakṣālya prayunakti yā-nyauṣadhakāritāni bhavanti 19 pavitre kṛtvā saṃpreṣyati yajamāna vācaṃ yaccha iti 20 vāgyataḥ pātrāṇi saṃmṛśati 21 13.17
2.2.13.18
tataḥ savanīyānnirvapatīndrā ya harivate dhānā indrā ya pūṣaṇvate karambham̐ sarasvatyai bhāratyai parivāpamindrā ya puroḍāśamaṣṭākapālaṃ prātaḥsavana ekādaśakapālaṃ mādhyaṃdine savane dvādaśakapālaṃ tṛtīyasavane . api vā sarvatraikādaśakapālam 1 manthaṃ karambha ityācakṣate . lājān parivāpa iti 2 samānamāvapanāt 3 yavānopya lājārthaṃ kapālamupadhāya tasminnardhaṃ vrīhīṇāṃ yajurutpūtābhiradbhiḥ saṃyutyāvapati 4 āvapannadhiśrayaṇamantraṃ japatyudvapannudvāsanamantram 5 bhrāṣṭrān lājānabhighāryodvāsayati 6 kāla evālaṃkaroti 7 samānamāvahananāt 8 yavānavahatya pāṇibhyāṃ lājān vituṣān karoti 9 tatrāvapanamantro'vahananamantra udvapanamantro niṣpavanamantra iti kriyante 10 pāṇyorulūkhalamusalamantrāḥ kriyeran 11 tataḥ puroḍāśīyānavahanti 12 yat prāgadhivapanāt tatkṛtvā karambhāryaṃ kapālamupadhāya yavataṇḍulānāmardhaṃ karambhārthaṃ kapāla āvapati 13 vyākhyātaḥ sam̐ skāraḥ 14 piṣṭānāmāvṛtā dhānāḥ pi m̐! ṣanti 15 samānamā kapālopadhānāt 16 dhānārthaṃ kapālamupadhāya puroḍāśakapālānyupadadhāti 17 āmikṣāṃ karoti 18 nānāpātreṣu havī m̐! ṣi saṃvapati . utpunāti 19 13.18
2.2.13.19
manthaṃ caiva puroḍāśaṃ ca saṃyauti 1 dhānā opya puroḍāśamadhiśrayati 2 evameva dhānā udvāsya puroḍāśamudvāsayati 3 āgnīdhra evānupṛṣṭhyaṃ barhiḥ stṛṇāti 4 puroḍāśānalaṃkaroti 5 tata āśvinaṃ dro ṇakalaśāt pariplavayā gṛhṇāti yā vāṃ kaśā madhumatī ityetenānuvākenottareṇa vā 6 dro ṇakalaśādevāta ūrdhvaṃ pariplavayā grahān gṛhṇātyanyatra dhārāgrahebhyaḥ 7 āśvinaṃ gṛhītvā trivṛtā yūpaṃ parivīyāgneyaṃ paśum̐ savanīyapaśumupākarotyagniṣṭome . aindrā gnamukthye dvitīyam . aindraṃ vṛṣṇi m̐! ṣoḍaśini tṛtīyam . sārasvatīṃ meṣīmatirātre caturthīm 8 vedisaṃmitāṃ vaikādaśinīṃ minoti 9 samānamā vapāyā homāt 10 hutāyāṃ vapāyāṃ prasrapsyanto grahānavekṣante 11 dvau samudrau vitatāvajūryau iti dro ṇa-kalaśādhavanīyau 12 dve dra dhasī iti pūtabhṛtam 13 sarva m̐! rājānamupatiṣṭhante paribhūragniṃ paribhūrindra m iti pratipadya tasya ta idamunmṛje ityantena 14 prāṇāya me ityupām̐ śupātram 15 apānāya me ityantaryāmam 16 vyānāya me ityupāṃśu-savanam 17 vāce me ityaindra vāyavam 18 dakṣakratubhyāṃ me iti maitrāvaruṇam 19 cakṣurbhyāṃ me iti śakrāmanthinau 20 13.19
2.2.13.20
śrotrāya me ityāśvinam 1 ātmane me ityāgrayaṇam 2 aṅgebhyo me ityukthyam 3 āyuṣe me iti dhruvam 4 tejase me .. ojase me .. varcase me ityatigrāhyān 5 vīryāya me iti ṣoḍaśipātraṃ yadi ṣoḍaśī bhavati 6 viṣṇorjaṭharamasi iti dro ṇakalaśam 7 indra sya jaṭharamasi ityādhavanīyam 8 viśveṣāṃ devānāṃ jaṭharamasi iti pūtabhṛtam 9 sarva m̐! rājānamupatiṣṭhante ko'si ko nāma iti pratipadya tasya ta idamunmṛje ityantena 10 bubhūṣannavekṣeta brahmavarcasakāmo-'vekṣetāmayāvyavekṣetābhicarannavekṣeteti vijñāyate 11 tata itarāṇi dra vyāṇyu-patiṣṭhante 12 utkare vedikaraṇāni sphyaḥ svastirvighanaḥ svastiḥ ityetai-rmantrairyathārūpam 13 yajñiyā yajñakṛta stha te māsmin yajña upahvayadhvam iti ca sarvāṇi 14 upa mā dyāvāpṛthivī hvayetām iti dyāvāpṛthivī 15 upāstāvaḥ ityāstāvam 16 kalaśaḥ iti dro ṇakalaśam 17 somaḥ iti somam 18 agniḥ ityāhavanīyam 19 upa devā upa yajñaḥ iti yajñam 20 upa mā hotrā upahave hvayantām iti hotrakān 21 hvayatāṃ hvayetāṃ hvayantām ityanuṣaṅgān 22 namo'gnaye makhaghne ityāhavanīyam 23 namo rudrā ya makhaghne ityāgnīdhrīyam 24 nama indrā ya makhaghne iti hotrīyam 25 dṛḍhe sthaḥ śithire samīcī mām̐ hasaspātam iti dyāvāpṛthivī 26 sūryo mā devo divyādam̐ hasaspātu ityādityam 27 13.20
2.2.13.21
vāyurantarikṣāt iti vāyum 1 agniḥ pṛthivyāḥ ityagnim 2 yamaḥ pitṛbhyaḥ iti yamam 3 sarasvatī manuṣyebhyaḥ iti sarasvatīm 4 devī dvārau mā mā saṃ tāptam iti sadaso dvārau 5 namaḥ sadase iti sadaḥ 6 namaḥ sadasaspataye iti yajamānam 7 namaḥ sakhīnāṃ purogāṇāṃ cakṣuṣe ityṛtvijaḥ 8 namo dive iti divam 9 namaḥ pṛthivyai iti pṛthivīm 10 praviśya yatropavekṣyan bhavati tadupatiṣṭhate ahe daidhiṣavyodatastiṣṭhānyasya sadane sīda yo'smatpākataraḥ iti 11 agreṇa praśāstrīyamatikramyopaviśati unnivata ududvataśca geṣam iti 12 dyāvāpṛthivī samīkṣate pātaṃ mā dyāvāpṛthivī adyāhnaḥ iti 13 sadaso dakṣiṇārdhaṃ parekṣeta āganta pitaraḥ pitṛmānahaṃ yuṣmābhirbhūyāsam̐ suprajaso mayā yūyaṃ bhūyāsta iti 14 savanīyānāsādya saṃpreṣyati prātaḥ prātaḥsāvasyendrā ya puro-ḍāśānāmanubrūhi iti 15 juhvāmupastīrya sarveṣām̐ haviṣām̐ samavadyati 16 āmikṣāyā avadāya vājinasyāvadyati . na vā vājinasya 17 avadāyā-bhighāryātyākramyāśrāvyāha prātaḥ prātaḥsāvasyendrā ya puroḍāśān prasthitān preṣya iti 18 saṃpreṣyati agnaye'nubrūhi .. agnaye preṣya iti sviṣṭakṛtaḥ 19 atraiveḍāṃ niravadyedityekam . uparitarāmityaparam 20 13.21
2.2.13.22
tato dvidevatyaiścarataḥ 1 vāyava indra vāyubhyāmanubrūhi iti saṃpreṣyati 2 ādityapātreṇa pratiprasthātaindra vāyavasyaikadeśaṃ gṛhṇāti upayāmagṛhīto'si vākṣasadasi vākpābhyāṃ tvā kratupābhyāmasya yajñasya dhruvasyādhyakṣābhyāṃ gṛhṇāmi iti 3 dro ṇakalaśād gṛhyante'sannā hūyante ityekeṣāṃ pratinigrāhyāṇāṃ vadati 4 aindra vāyavamādāyādhvaryudro rṇa!kalaśāt pariplavayā rājānamādāyāghāramā-ghārayati yatropām̐ śuḥ adhvaro yajño'yamastu devā oṣadhībhyaḥ iti 5 tatraiṣo'tyantapradeśaḥ . madhye'gnerājyāhutīḥ paśvāhutīḥ puroḍāśāhutīśca juhoti . ādyantayorādhārasya somāhutīḥ 6 yato manyetānabhikramya hoṣyāmīti tattiṣṭhannāśrāvayet 7 atyākramyāśrāvyāha vāyava indra vāyubhyāṃ preṣya iti 8 vaṣaṭkṛte juhoti 9 punarvaṣaṭkṛte juhutaḥ 10 hutamanumantrayate bhūrasi śreṣṭho raśmīnāṃ prāṇapāḥ prāṇaṃ me pāhi dhūrasi śreṣṭho raśmīnāmapānapā apānaṃ me pāhi iti 11 yadyenaṃ pūrvaḥ san bhrātṛvyo'bhiṣyādaṅgulyāṅguṣṭhamupanigṛhṇīyāt yadyaparo'ṅguṣṭhenāṅguliṃ yo na indra vāyū abhidāsati iti 12 adhvaryupātre pratiprasthātā sam̐ srāvamānayati . adhvaryuḥ pratiprasthātuḥ pātre . pratiprasthā-tādityasthālyāṃ devebhyastvā iti 13 hotre'dhvaryurbhakṣaṃ prayacchati mayi vasuḥ purovasurvākyā vācaṃ me pāhi iti 14 etenaiva hotā pratigṛhṇāti 15 13.22
2.2.13.23
evamevottarābhyāṃ yathādevataṃ pracarataḥ 1 etāvannānā . uttareṇa mantreṇa pratinigrāhyaṃ gṛhṇāti . nātrāghāro bhavati . sakṛtsakṛjjuhutaḥ . uttareṇottareṇāvabādhate . uttareṇottareṇādityasthālyām̐ saṃpātamavanayati 2 athaināmetenaiva pātreṇāpi-dadhāti viṣṇavarukramaiṣa te somastam̐ rakṣasva taṃ te duścakṣā māva khyat iti 3 uttareṇottareṇādhvaryurbhakṣaṃ prayacchati . tena tenaiva hotā pratigṛhṇāti 4 ādhavanīyaṃ pūtabhṛtyavanayati . nyupyādhavanīyamunnetā 5 saṃpreṣyati unnīyamānebhyo'nubrūhi iti 6 hotṛcamasamukhyānnava camasānunnayatyanyatrāchāvākacamasāt 7 dro ṇa-kalaśādupastīrya pūtabhṛta unnīya dro ṇakalaśādevābhighārayati 8 tatraiṣo-'tyantapradeśaḥ . yatra kva ca camasānunnayedevamevonnetonnayet . sarvān sarvā-nevāta ūrdhvaṃ camasānunnayati 9 savanamukhīyeṣveva camaseṣūnnīyamānasūktaṃ bhavati 10 parihita unnīyamānasūkte stuto'si janadhāḥ . devāstvā śukrapāḥ praṇayantu iti śakramadhvaryurādatte . stuto'si janadhāḥ . devāstvā manthipāḥ praṇayantu iti manthinaṃ pratiprasthātā 11 sāvitreṇobhāvupariṣṭāt prikṣitābhyām̐ śakalā-bhyāmapidhattaḥ 12 adhastādaprokṣitābhyāṃ pām̐ sūnapadhvam̐ sayataḥ 13 apanuttaḥ śaṇḍaḥ sahāmunā ityadhvaryuḥ . yaṃ dveṣṭi tasya nāma gṛhṇāti 14 apanutto markaḥ sahāmunā iti pratiprasthātā . yaṃ dveṣṭi tasya nāma gṛhṇāti 15 hastābhyāmapidhāya prāñcāvupaniṣkrāmataḥ urvantarikṣaṃ vīhi iti 16 13.23
2.2.13.24
agreṇa havirdhāne grahau saṃdhatto'ratnī vā brahma saṃdhattaṃ tanme jinvatam . kṣatram̐ saṃdhattaṃ tanme jinvatam . iṣam̐ saṃdhattaṃ tāṃ me jinvatam . ūrja m̐! saṃdhattaṃ tāṃ me jinvatam . rayim̐ saṃdhattaṃ tāṃ me jinvatam . puṣṭi m̐! saṃdhattaṃ tāṃ me jinvatam . prajām̐ saṃdhattaṃ tāṃ me jinvatam . paśūn saṃdhattaṃ tān me jinvatam iti 1 uttaravedyāṃ grahau sādayitvā anādhṛṣṭāsi ityaṅguṣṭhābhyāmuttaravedimāgramete 2 vyapariphantāvi-vottaravediṃ viparikrāmataḥ 3 suvīrāḥ prajāḥ prajanayan parīhi . śukraḥ śukra-śociṣā iti dakṣiṇenādhvaryuḥ . suprajāḥ prajāḥ prajanayan parīhi . manthī manthiśociṣā ityuttareṇa pratiprasthātā 4 śukraṃ yajamāno'nvārabhate indre ṇa sayujo vayam̐ sāsahyāma pṛtanyataḥ iti 5 agreṇottaravediṃ grahau saṃdhatto'ratnī vā saṃjagmānau diva ā pṛthivyāyuḥ . saṃdhattaṃ tanme jinvatam . prāṇam̐ saṃdhattaṃ taṃ me jinvatam . apānam̐ saṃdhattaṃ taṃ me jinvatam . vyānam̐ saṃdhattaṃ taṃ me jinvatam . cakṣuḥ saṃdhattaṃ tanme jinvatam . śrotram̐ saṃdhattaṃ tanme jinvatam . manaḥ saṃdhattaṃ tanme jinvatam . vācam̐ saṃdhattaṃ tāṃ me jinvatam iti 6 athaināvadhvaryurabhi-mantrayate āyuḥ stha āyurme dhattam . āyuryajñāya dhattam . āyuryajñapataye dhattam . prāṇaḥ sthaḥ prāṇaṃ me dhattam . prāṇaṃ yajñāya dhattam . prāṇaṃ yajñapataye dhattam . cakṣuḥ sthaścakṣurme dhattam . cakṣuryajñāya dhattam . cakṣuryajñapataye dhattam . śrotraṃ sthaḥ śrotraṃ me dhattam . śrotraṃ yajñāya dhattam . śrotraṃ yajñapataye dhattam 7 13.24
2.2.13.25
tau devau śukrāmanthinau . kalpayataṃ daivīrviśaḥ . kalpayataṃ mānuṣīḥ . īṣa-mūrjamatmāsu dhattam . prāṇān paśuṣu . prajāṃ mayi ca yajamāne ca iti 1 purastātpratyañcāvuttaravedimākramya bahirvedyaprokṣitau śakalau nirasyatastenaiva mantreṇa 2 apa upaspṛśyāgnau prokṣitau prāsyataḥ . śukrasya samidasi ityadhvaryuḥ . manthinaḥ samidasi iti pratiprasthātā 3 paścātprāñcaścamasādhvaryavaścamasaira-vatiṣṭhante 4 āśrāvya pratyāśrāvite saṃpreṣyati prātaḥ prātaḥsāvasya śukravato manthivato madhuścuta indrā ya somān prasthitān preṣya madhyataḥkāriṇāṃ camasādhvaryavo vaṣaṭkṛtānuvaṣaṭkṛtāñjuhuta hotrakāṇāṃ camasādhvaryavaḥ sakṛt sakṛddhutvā śukrasyābhyunnīyopāvartadhvam iti 5 vaṣaṭkṛte juhvati 6 śukrāmanthinau juhutaḥ .
sa prathamaḥ saṃkṛtirviśvakarmā . sa prathamo mitro varuṇo agniḥ .
sa prathamo bṛhaspatiścikitvān . tasmā indrā ya sutamā juhomi svāhā ..
ityadhvaryuḥ . tasmai sūryāya sutamā juhomi svāhā iti pratiprasthātā 7 sānuvaṣaṭkārāveke śukrāmanthinau samāmananti . ananuvaṣaṭkārāveke . anyataram̐ sānuvaṣaṭkārameke 8 anuvaṣaṭkṛte madhyataḥkāriṇāṃ camasāñjuhvatya-payacchantītarān 9 uttarataḥpurastādaṅgārānnirvartya pratiprasthātā manthinaḥ sam̐ srāvaṃ juhoti eṣa te rudra bhāgo yaṃ nirayācathāstaṃ juṣasva svāhā iti 10 sūdavacchukrapātramāyatane sādayitvā saṃpreṣyati praitu hotuśramasaḥ pra brahmaṇaḥ prodgātuḥ pra yajamānasya iti 11 ete madhyataḥ kāriṇāṃ camasā bhavanti 12 13.25
2.2.13.26
tataḥ punarabhyunnītaiścaranti 1 dro ṇakalaśādabhyunnītā bhavanti 2 maitrāvaruṇa-camasamādāyādhvaryuratyākramyāśrāvyāha praśāstaryaja iti . vaṣaṭkṛte juhoti 3 evamanupūrvaṃ yo yo yajate taṃ taṃ saṃpreṣyati brahman yaja . potaryaja . neṣṭaryaja . agnīdyaja iti 4 eteṣāmete camasā bhavanti 5 sarvāsu somāhutīṣva-nuvaṣaṭkāra āmnāto bhavati 6 ayāḍagnīt iti hotra ācaṣṭe 7 sa bhadra makaryo naḥ somaṃ pāyayiṣyati iti hotā pratyāha 8 bhakṣamabhimantrayate bhakṣehi māviśa iti 9 pratigṛhṇāti aśvinostvā bāhubhyām̐ saghyāsam iti 10 avekṣate nṛcakṣasaṃ tvā deva soma sucakṣā ava khyeṣam iti 11 yatra kva ca bhakṣayedevamevaitān mantrāñjapet 12 athaitamupahavamiṣṭvā prāṇeṣūpaniyamya bhakṣayati mandrā -bhibhūtiḥ iti 13 ye ke cānaindrā anārāśam̐ sāḥ prātaḥsavana eṣa evaiteṣāṃ bhakṣamantro bhavati 14 vāgdevī somasya tṛpyatu ityeke sārvatrikam̐ samāmananti 15 dviraindra vāyavaṃ bhakṣayati sakṛt sakṛditarau . cakṣuṣorupanigrāhaṃ maitrāvaruṇam . śrotrayorupanigrāham̐ sarvataḥparihāramāśvinam 16 13.26
2.2.13.27
hotā prathamo bhakṣayatyathādhvaryuratha pratiprasthātā 1 yatra kva caikapātre bhakṣayeyurdvau vā bahavo vā vaṣaṭkartaiva prathamo bhakṣayet 2 ye ke caikakāle bhakṣayeyuḥ sarva eva mithaḥ karmanāmabhiḥ samupahvayeran 3 asāvasāvupahvayasva ityāmantraṇaḥ . upahūtaḥ iti prativacanaḥ 4 bhakṣayitvātmānaṃ pratyabhimṛśati hinva me gātrā harivaḥ iti 5 yatra kva ca bhakṣayedevamevātmānaṃ pratyabhimṛśet 6 bhakṣayitvā nānutsṛjantyāvanayanāt 7 hotṛcamase dvidevatyasaṃpātānavanīya puroḍāśa-śakalamaindra vāyavasya pātre'vadadhāti . payasyāṃ maitrāvaruṇasya . dhānā āśvinasya 8 athaitāni dakṣiṇasya havirdhānasyottarasyāṃ vartanyāṃ paścādakṣam̐ sādayati 9 evam̐ sannānyeva bhavantyā tṛtīyasavanāt 10 niravadāya hotra iḍāmādadhāti 11 upahvayate hoteḍām 12 upodyacchantyasmai camasān 13 hotṛcamasam̐ sam̐ spṛṣṭaṃ dhārayati 14 upahūtāmiḍāṃ prāśnanti ye prakṛtau 15 puroḍāśaśakalamachāvākāya nidadhāti 16 yathācamasaṃ camasino bhakṣayanti 17 vasumadganasya soma deva te iti madhyataḥkāriṇaḥ 18 anaindrai revetareṣāṃ bhakṣamantro vyākhyātaḥ 19 sarveṣu camaseṣu hotā bhakṣayati 20 sarveṣu puna-rabhyunnīteṣvadhvaryuḥ mandrā bhibhūtiḥ iti 21 yataro'dhvaryurjuhuyāt sa vaṣaṭkartāraṃ pratibhakṣayet 22 bhakṣayitvāpyāyayati ā pyāyasva sametu te iti 23 yatra kva cāpyāyayedetayaivāpyāyayet 24 sīdanti nārāśam̐ sā āpyāyitā dakṣiṇasya havirdhānasyādhastādapālambe 25 13.27
2.2.13.28
sīdatyachāvāko'greṇa svaṃ dhiṣṇiyaṃ bahiḥ sadasaḥ 1 tasmai puroḍāśaśakala-mādadhadāha achāvāka vadasva yatte vādyam iti 2 yatrābhijānāti upo asmān brāhmaṇān brāhmaṇā hvayadhvam iti tata āha achāvāko vā ayamupahavamicchate tam̐ hotarupahvayasva iti 3 tamṛcā hotopahvayate 4 yatrābhijānāti uta no gāva upahūtā upahūtaḥ iti tata āha unnīyamānāyānubrūhi iti 5 unnītamachāvāka-camasamādāyātyākramyāśrāvyāha achāvāka yaja iti 6 vaṣaṭkṛte juhoti 7 achāvākāya bhakṣaṃ prayacchati 8 nāsminnachāvāka upahavamicchate 9 naitena saṃbhakṣayet 10 yadyasminnupahavamiccheta bhakṣaya ityenaṃ brūyāt 11 bhakṣitama-chāvākacamasamāpyāyitamantareṇa neṣṭuścāgnīdhrasya ca camasau sādayati 12 atra savanīyānāṃ piṣṭalepaphalīkaraṇahomau juhoti 13 kapālāni vimuñcati 14 atraike vājinacaryā m̐! samāmananti 15 13.28
2.2.13.29
tata ṛtugrahaiścarataḥ 1 dakṣiṇamṛtupātramadhvaryurādatta uttaraṃ pratiprasthātā 2 saha prathamau gṛhṇītaḥ sahottamau 3 gṛhṇātyadhvaryuḥ upayāmagṛhīto'si madhuśca iti . upayāmagṛhīto'si mādhavaśca iti pratiprasthātā 4 upaniṣkramyādhvaryuratyā-kramyāśrāvyāha ṛtunā preṣya iti 5 vaṣaṭkṛte juhoti 6 āvartate'dhvaryuḥ 7 upaniṣkramya pratiprasthātātyākramyāśrāvyāha ṛtunā preṣya iti 8 vaṣaṭkṛte juhoti 9 nānyo'nyamanuprapadyeta . dvāra eva vyatītaḥ 10 prasiddhamevā-dhvaryurdakṣiṇena prapadyate . prasiddhaṃ pratiprasthātottareṇa 11 pratyañcaṃ yantamadhvaryuṃ pratiprasthātā graheṇa paripragṛhṇāti . prāñcaṃ yantaṃ pātreṇa 12 evamevottarairuttarai-rmantrairgṛhṇītaḥ 13 pūrveṇapūrveṇādhvaryuruttareṇottareṇa pratiprasthātā 14 adhvaryureva trayodaśaṃ gṛhṇāti upayāmagṛhīto'si sam̐ sarpo'syam̐ haspatyāya tvā iti 15 dvādaśa gṛhyanta iti vijñāyate . trayodaśetyekeṣām . caturdaśetyekeṣām 16 saha prathamau juhuto yadi trayodaśa gṛhyante 17 sahaprathamau sahottamau yadi caturdaśa 18 13.29
2.2.13.30
pūrveṣām̐ śeṣa uttarānabhigṛhṇītaḥ 1 asannā hūyante 2 ṛtunā preṣya iti triradhvaryurāha . triḥ pratiprasthātā 3 paryāvṛtya pātram ṛtubhiḥ preṣya iti dviradhvaryurāha . dviḥ pratiprasthātā 4 paryāvṛtya pātram ṛtunā preṣya iti sakṛdadhvaryurāha . sakṛt pratiprasthātā 5 yatrābhijānāti adhvaryū yajatam iti tadadhvaryurāha hotaretadyaja iti 6 yatrābhijānāti gṛhapate yaja iti tadyajamāna āha hotaretadyaja iti 7 ananuvaṣaṭkārā ṛtugrahā bhavanti 8 adhvaryupātre pratiprasthātā saṃsrāvamānayati . adhvaryuḥ pratiprasthātuḥ pātre 9 pratiprasthātā tena bhakṣamāharati 10 evamanupūrvaṃ yo yo yajati taṃ taṃ pratibhakṣayataḥ mandrā bhibhūtiḥ iti . hotāramadhvaryuḥ . potāraṃ pratiprasthātā . neṣṭāramadhvaryuḥ . āgnīdhraṃ pratiprasthātā . brāhmaṇācham̐ sinamadhvaryuḥ . maitrāvaruṇaṃ pratiprasthātā . hotāramadhvaryuḥ . potāraṃ pratiprasthātā . neṣṭāramadhvaryuḥ . achāvākaṃ pratiprasthātā . hotāramevādhvaryuḥ . hotāraṃ pratiprasthātā 11 atraiva pātraṃ nidhāyādhvaryuḥ svena pātreṇa 12 13.30
2.2.13.31
sasam̐ srāveṇaindrā gnaṃ gṛhṇāti indrā gnī āgatam̐ sutam iti 1 śastramatra bhavati 2 agreṇa hotāramupaviśyādhvaryuḥ śastramupākaroti iḍā devahūḥ ityanuvākaśeṣeṇa 3 etenaiva sarvāṇi śastrāṇyupākaroti 4 athainaṃ parāñcamūrdhvajñumāsīna-mabhyāhvayate hotā 5 śaoṃsā moda iva iti pradakṣiṇamāvartate 6 ṛtupātra-mārabhyordhvastiṣṭhan sadobile pratigṛṇāti prahvo vā 7 othā moda iva ityardharceṣu 8 omothā moda iva iti praṇaveṣu 9 nābhipratigṛṇīyāt . nārdharcāllupyate 10 yatra yatra hotā viramet omothā moda iva ityeva brūyāt 11 ubhayaṃ vyāhāve karoti śaoṃsā moda ivothā moda iva iti 12 paridhānīyāyā uttamena praṇavena saha praṇauti 13 evameva sarvāṇi śastrāṇi pratigṛṇātyanyatra pātrārambhaṇāt 14 śastramanumantrayate śastrasya śastramasi iti 15 etenaiva sarvāṇi śastrāṇyanu-mantrayate 16 śastraṃ pratigīryādatte grahamadhvaryuḥ . ādadate nārāśam̐ sān 17 atyākramyāśrāvyāha ukthaśā yaja somasya iti 18 vaṣaṭkṛte juhoti 19 13.31
2.2.13.32
vaṣaṭkāraṃ cānuvaṣaṭkāraṃ cānu prakampayanti nārāśam̐ sān 1 aindrai reva graha-bhakṣamantro vyākhyātaḥ 2 nārāśam̐ sān bhakṣayanti narāśam̐ sapītasya soma deva te iti 3 evamevottareṇottareṇa nārāśam̐ sena savanesavane nārāśam̐ sān bhakṣayanti 4 asarvān bhakṣayitvāpyāyayanti 5 vyākhyātamāpyāyanam̐ sādanam 6 vaiśvadevam̐ śukrapātreṇa gṛhṇāti omāsaścarṣaṇīdhṛtaḥ ityetenānuvākena 7 stutaśastre atra bhavataḥ 8 śastraṃ pratigīryādatte grahamadhvaryuḥ . ādadate nārāśam̐ sān 9 atyā-kramyāśrāvyāha ukthaśā yaja somasya iti 10 vaṣaṭkṛte juhoti 11 vyākhyātamanuprakampanam 12 vyākhyāto grahasya bhakṣamantraḥ 13 vyākhyāto nārāśam̐ sānām 14 sarvān bhakṣayanti . nāpyāyayanti . mārjayante 15 sarvabhakṣā evāta ūrdhvaṃ prātaḥsavane camasā bhavanti 16 tata ukthyaṃ vigṛhṇāti 17 ukthyasthālyā ukthyapātre tṛtīyaṃ gṛhṇāti upayāmagṛhīto'si mitrā-varuṇābhyāṃ tvā iti 18 athainam̐ sādayati eṣa te yonirmitrāvaruṇābhyāṃ tvā iti 19 punarhavirasi iti sthālīṃ pratyabhimṛśati 20 maitrāvaruṇacamasa-mukhyām̐ ścamasānunnayati 21 stutaśastre atra bhavataḥ 22 śastraṃ pratigīryādatte grahamadhvaryuḥ . ādadate camasām̐ ścamasādhvaryavaḥ 23 atyākramyāśrāvyāha uktha-śā yaja somānām iti 24 vaṣaṭkṛte juhvati 25 maitrāvaruṇacamase'dhvaryuḥ sam̐ srāvamavanayati devebhyastvā devāyuvaṃ pṛṇajmi yajñasyāyuṣe iti 26 13.32
2.2.13.33
yadi kāmayetādhvaryurātmānaṃ yajñayaśasenārpayeyamityetadyathāsamāmnātam 1 yathācamasaṃ camasino bhakṣayanti mandrā bhibhūtiḥ iti 2 evaṃ pratiprasthāto-ttarābhyāmukthyavigrahābhyāmabhakṣayan pracarati 3 yo yo mukhyaścamasastasmim̐ sta-smin sam̐ srāvamavanayati 4 brāhmaṇācham̐ sicamasamukhyo dvitīyaḥ . achāvā-kacamasamukhyastṛtīyaḥ 5 etena śastrayājyānāmānupūrvyaṃ vyākhyātam 6 etāvannānā . indrā tvā iti brāhmaṇācham̐ sino grahaṇasādanau bhavataḥ . aindro bhakṣamantraḥ . indrā gnibhyāṃ tvā ityachāvākasya grahaṇasādanau bhavataḥ . mandrā -bhibhūtiḥ iti bhakṣamantraḥ 7 uttamamukthyavigrahaṃ gṛhītvā na sthālīṃ pratyabhi-mṛśati 8 nyupyokthyasthālī m̐! ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti ā tiṣṭha vṛtrahan ratham ityete-nānuvākenottareṇa vā 9 api vainaṃ dhārāgrahāṇāmuttamaṃ gṛhṇīyāt 10 evamevottareṇānuvākena savanesavane ṣoḍaśinamabhigṛhṇāti 11 ṣoḍaśinaṃ gṛhītvā saṃpreṣyati uttamām̐ ścamasānunnaya dro ṇakalaśaṃ pūtabhṛtyavanaya sarva m̐! rājānaṃ camaseṣūnnaya daśābhiḥ kalaśau mṛṣṭvā nyubja iti 12 ukthaśā ityāha prātaḥsavanaṃ pratigīrya 13 agniḥ prātaḥsavane pātvasmān ityāhutim̐ hutvā saṃpreṣyati praśāstaḥ prasuhi iti 14 sarpata ityāha praśāstā 15 saṃtiṣṭhate prātaḥsavanam 16 13.33
iti trayodaśaḥ praśnaḥ
Linked texts (5)
- Baudhāyanaśrautasūtra — Baudhāyana, Sanskrit
- Hiraṇyakeśiśrautasūtra — Hiraṇyakeśin, Sanskrit
- Bhāradvājaśrautasūtra — Sanskrit
- Śākala — Sanskrit
- Jaiminīyaśrautasūtra — Sanskrit