Kalpah 2.4.12
Kalpaḥ 2.4.12
- Language
- Sanskrit
2.4.12.1
vaiṣṇave yā prameyāya śulbavidbhiśca sarvaśaḥ
saṃkhyātṛbhyaḥ pravaktṛbhyo namo bharanto ye mase
idaṃ bhūmyā bhajāmahe yā no mānakṛtāmiva
yajñiyaṃ mānamuttamam̐ vardhamānam̐ sve dame 1
spaṣṭā bhūmirṛjuḥ śaṅkurmauñjam̐ śulbamabandhuram
citrādau nākṛtiḥ kāryā tithyṛkṣam̐ varuṇaśubham 2
sarvāḥ prāgāyatā vedyaḥ karaṇam̐ yaskadehikam
ardhenārvasamam̐ sarvamucchedo jānu pañcakam 3
madhyame'rdhamṛtavyānāṃ nākasatpañcacūḍayoḥ
karaṇādyarthamuddiśya kṣetramardhāṣṭaḍsramāraḥ 4
anaḥsiddham̐ havirdhānaṃ pātrasiddhāḥ kharāḥ kharāḥ
cātvālaḥ paśubhiḥ siddho havirbhiḥ sāgnikāḥ kharāḥ 5
maṇḍalārdhaṃ catuḥsrakti ratninām̐ vihitāḥ kharāḥ
aratnirghana eteṣāṃ bhūyastve bhūyasībidhau 6
pūrvaścaturvi m̐! śatibhāge lekhyaścaturva m̐! śairālikhitastu paścimaḥ syāddakṣiṇe'ṣṭadvi-guṇena lekhyastrim̐ śadbhirāyamya haretturāyam 7
udakprakramya cātvālam̐ śāmitraṃ prakrame tataḥ
bhūyastatpaśubhūyastve vṛddhiruttarato bhavet 8
āyāmabāhuṃ nikṣipya vistarastu tathā pṛthak
so'dhyardhaṃ guṇayedrā śim̐ sa sarvaguṇito ghanaḥ 9
āyāmamāyāmaguṇam̐ vistāram̐ vistareṇa tu
samasya vargamūlam̐ yattatkarṇaṃ tadvido viduḥ 10
śravaṇābhijitorbahulātiṣyayorvā citrāsvātyorantare'psvagninā vā 11 naktaṃ prācībhāskaraśrāyamāhuḥ . śaṅkulipte maṇḍale prākparākceti 12 12.1.1
2.4.12.2
janmanā rogahīno vā yajamāno bhavedyadi
kathaṃ tatra pramāṇāni prayoktavyāni kartṛbhiḥ 1
yadyurutantuḥ keśovāstṛtaḥ sarṣapo yavaścaiva ṣaḍguṇitaḥ ṣaḍguṇito bhavati narasyāṅgulaṃ māne taddvādaśakaṃ prādeśamityāhuḥ 2 taddvayam̐ smṛto'ratniḥ prakramo-'ratnisamaḥ sa dviḥprādeśo bhaveccitiṣu 3 adhyardhāṅgulahīnāścatvāraḥ prakramā bhavenniyatāḥ 4 tatraikādaśa yūpāścatvāraścaturuttarāḥ sattresattre 5 ekasyām̐ vedyāmagnidvayamiṣṭakāriktaṃ bhavati . pṛthagato vediḥ cetpṛthagagniḥ kḷptaḥ 6 vim̐ śatyaṅgulaḥ śataṃ niyataḥ pañcāratnirnaro daśapado vā . hīnātiriktayuktyā dehedehe pramāṇaṃ tu 7 ṣaḍaśītiryugamuktam̐ sāṣṭādaśa ucyate tvakṣastantrasamasamastaṃ dvyujam̐ rathamīṣām̐ vyavāsyanti 8 maṇḍalamatha catunnaraṃ maṇḍalaṃ ca yaḥ kuryāttasyemaṃ karaṇavidhiṃ tadvidāmudāhṛtam̐ śṛṇuta 9 maṇḍalaviṣkambhasamastribhujādavala-mbakaścatuḥsraktiḥ prāgāyatāttribhāgātkarṇātsa maṇḍalaṃ bhavati 10 puruṣaḥ puruṣaṃ kuryāttasyākṣṇayā dvipuruṣaṃ bhaveccaturastasyāpyakṣṇayā dvābhyām̐ vā syāścatuḥpuruṣam 11 dvipuruṣaḥ karaṇī śroṇī bāhustu dviguṇo bhavettriṃkuṣṭhavattr! yavalambakastato yaścaturasre dvāṣṭamāḥ puruṣāḥ 12
viṣkambhaḥ pañcabhāgaśca viṣkambhastriguṇaśca yaḥ
sa maṇḍalaparikṣepo na vālamatiricyate 13
daśadhā chidya viṣkambhaṃ tribhāgānuddharettataḥ
tena yaccaturasraṃ syānmaṇḍale tadapaprathiḥ 14
caturasraṃ navadhā kuryāddhanuḥkoṭyastridhātridhā
utsedhātpañcamam̐ lumpetpurīṣeṇeha tāvatsasrama 15
caturaratnirvā naraḥ sikatākaraṇe tvardhaṃ bhujaḥ pradiśyate 16 karaṇāni tato'syāḥ kārayettricatuḥpañcatrirabhiparyasya yacchubhaṃ cayaneṣu vidhiḥ purātanairṛṣibhiryo'bhi-hitaśca nityaśaḥ 17 parilekhanamānasaṃcayairvyatyāsyaiḥ parimāṇasaṃpadā vedyaḥ sarvāḥ pramāṇairāyāmena ca vistareṇa ca mimīyāt 18 caturasrasam̐ padādvāyā-masamāpanāḥ smṛtā pañcāṅgyātha vā purātanairyāḥ pūrvairṛṣibhiḥ pradarśitāḥ 19
yaścaiṣa vidhirmaryākṛtastatraiṣā mithunātsama
pāṅgī tāvatī rajjuryayā sarvaṃ mimīmahe
ṛte kaṅkālajaśyenām̐ steṣām̐ vakṣyāmi lakṣaṇam 20
iyaṃ mitā yā samayārdhalakṣaṇā tataścaturthe bhavennirāñchanaṃ tato'rdhaśiṣṭā vistāra-samā cayasya . yattataścatuḥkuṣṭhamihānayā caret 21 prācīmathāyāmasamāṃ ni-dadhyātpāśau nikhanyādatha madhyamaṃ ca 22 unmucya paścādatha madhyame tatprāgdakṣi-ṇāyamya nirāñchanena vistārato'rdhe nikhaneta śaṅkum . pratyaktathottaramadhyame ca . sa vāsuvedīṣu 23 atha mānametacchroṇyāṃ tu pāśoddharaṇaṃ kriyeta 24 am̐ saśroṇyorlikheta dikṣu lekhāḥ śaṅkū nihanyātsamareṣu teṣu . tebhyaḥ samantātparilekhayeta 25 yadyaiṣṭikā nobhau likheta śiṣṭau 26 pūrve tribhāge tvapare ca siddhopasthitāvutkaradakṣiṇāgnī 27 athānyadasya parilekhanaṃ tu madhye bhaveddikṣu navāṅguleneti 28 12.1.2
2.4.12.3
pramāṇārdhaṃ tu mmñjaṣanam̐ viśeṣa iti saṃjñitam
viśeṣaśca pramāṇaṃ ca pramāṇasyājñayā bhavet 1
pramāṇārdhamanyatsyātpāśaṣaṣṭhe sacaturvi m̐! śe lakṣaṇaṃ karoti tannirāñchanamakṣṇayā tiryaṅmānī śeṣaḥ . pāśādardhaśaye śroṇī dva --- 2
--- cāgnīdhramihopadiśyate 3
agneryadakṣṇayāmānaṃ tasya caiva tadakṣṇayā
tadāśvamedhikam̐ vidyādekavim̐ śadvidhau'thavā 4
puruṣastiryagbhavedyadanudaśadhā yo mitaḥ
tasya karṇena yatkṣetram̐ vidyādekādaśaṃ tu tat 5
ubhau bāhū naśakṣṇāṃ tu narastiryaktadakṣṇayā
ekoccatānaikaśatādbāhuṣṭyūvṛā! vivardhayet
iti 6 12.1.3
2.4.12.4
avalambakakuṣṭhe tu yo bhavetṣoḍaśāṅgule
sautrāmaṇyā bhavedeṣa prakramo mānakarmaṇi 1
prakramasya tṛtīyena saumikī sārparājñikī
saṃtṛtīyaistribhiścānyaiḥ siddhamauttaravedikam 2
caturdaśāṅgulo vā syātprakramastena saumikī
śatairdvādaśabhirvāpi minuyātpāśukāmiva 3
sacaturthe vanam̐ ṣaḍbhirnavabhirvātha saptabhiḥ
navabhirvāparaṃ cakraṃ karaṇārdhe na lekhayet 4
caturṣu nivapedeṣām̐ sāvitrādiṣu yo vidhiḥ
aruṇe jānudaghne nikhanyādadbhistu pūrayet 5
caturasramathāpi maṇḍalaṃ dvividhaṃ gārhapatyalakṣaṇam̐ vyāyāmamitaṃ caturbhujaṃ puruṣārdhena tu maṇḍalaṃ parilikhet 6 vyāyāmatṛtīyamāyāntaṃ caturasram̐ saptamabhāgavistṛtaṃ prāgācitamuttarācitam̐ vyatyāse tadathaikavim̐ śakam 7 puruṣasya tṛtīyamāyāntaṃ caturasram̐ ṣaḍbhāgavistṛtam . prathikaśca tadāyato bhavenmadhye tena samāyato bhavenmadhye tena samāstike śeṣau koṇau prathikamitau samau tadvistārakṛtau viśākhaḥ 8 ṣaḍbhāgakṛtāyāmo bhaveddvyardhe tu trikoṇasam̐ sthite 9 caturasravi-pāṇakaḥ prathiko'rdhaṃ prathikaśca yo mitaḥ 10 karaṇāni bhavanti maṇḍale catvāri pramitāni bhāgaśaḥ 11 madhye'sya catasra iṣṭakāḥ tatpūrvāparayordvayordvayam . pratiko'rdhaviṣāṇikadvayaṃ punareva punaraiti maṇḍalamardhaprathikadvaye samam̐ saṃpūrṇam . tadathaikavim̐ śakam 12 vyatyāsamudaṅmukhena saha vyatyasyedvetyuttarottaram 13 adhyardhaṃ padyaṃ ca padyārdhapadyapādavatpadyārdhotsedhamityāhurgāyatre karaṇāni ca 14
caturguṇāṃ dvipuruṣām̐ rajjuṃ kṛtvā samāhitām .
saṃbhāgajñātṛtodāntāṃ pañcāṅgīṃ tadvido viduḥ 15
madhyamātpāśayostodo gāyatramānamucyate .
sāratnāvardhapuruṣe . caturasrastayā mitaḥ .
pakṣapucchāntayorvṛddhyā gāyatreṇetareṣubhiḥ 16
iṣṭakā śoṣapākābhyāṃ trim̐ śanmānāttu hīyate 17
tataḥ kṣetraṃ tricaturbhāgaṃ niruhyādāpayecchivam 18 am̐ sa uttare'm̐! se ca prācyo'dhyardhāstu vim̐ śatirdaśa pucche dvirdvādaśakau pakṣayorabhitaḥ pucche tu pañca deyāḥ pañca prācīḥ pañcadaśa dadyācchirasi . caturaśītī pakṣayoḥ pañcāśataṃ trim̐ śatamātmani padyā bhavanti śatamekonaṃ pucche'm̐! saśroṇyorvi m̐! śatirvi m̐! śatiḥ pucche pakṣayo-rdaśadaśāhuḥ 19 adhyardhā daśa śirasi prācyudīcyo bhavanti 20 pūrvopahitā prathamā padayujaḥ sarvā . dvitīyāvāgyujo'śvinī 21 vyatyāsaṃ cinuyādevaṃ jānunāsya vartmasu 22 tripadā alpakṣetrā ekacitikāścatuḥ karaṇayuktāḥ dhi-ṣṇyā bhavanti sāgnicityamantrāḥ sātiriktāśca 23 adhyardhāstu catasro dve madhye nakulaścaturbhāgaḥ 24 aśmā navamo'gnīdhre 25 hotrīyamataḥ sam̐ vakṣyāmo . ddhya'm̐! saśroṇyoḥ padyāśrayā nakulakā bahistisṛṣu dikṣvantaścaturdaśa padakacaturthāḥ sa --yaḥ pratidiśamaṣṭau padyā dikṣu vidikṣu 26 brāhmaṇāccham̐ sye daśa caikā syurmadhye dvaudvau caturthyau nakulakaśca 27 abhitastisraḥ padyā dve madhye'dhyardhe śiṣṭeṣvaṣṭau 28 adhyardhāḥ ṣaṇmārjālīye . 'saṃ mārjālīyam̐ syāddakṣiṇapārśvena śāmitraṃ cātvālasya ca paścādavabhṛthakalpe'pyevaṃ padamekatastripadastisro'tirikteṣviti 29 12.1.4
2.4.12.5
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------saptatrim̐ śatsārdhāḥ pakṣaḥ savyaśca śirasi catvāraḥ ṣaḍvim̐ śakastathātmā śyene pañcadaśakaṃ puccham . saptadaśakaṃ pucchaṃ dvayam̐ śirasyātmapakṣayoḥ kḷptamalajasya . bhāgasaṃdhāntayajñaiḥ pratimā naracaturthe 1 aṣṭau bhāgāḥ pucchaṃ kaṅkacite bhavanti pādayoścaturaḥ śirasi tu sapta jñeyāḥ śyenavadātmā ca pakṣau ca 2 śyenālajakaṅkānāmaṣṭau sārdhā vistṛtaṃ pucchaṃ catvārotmā dvau ca śiraḥ sarveṣāṃ pañcakau pakṣau 3 śyenālajakaṅkānāṃ dvitricatuḥ kuṣṭhamityucyate puccham . pañcākṣṇāḥ pakṣapātrāstvakṣṇābhiḥ pariśritāḥ 4 pucche dvau bhāgāvānayetpucchamalajena trikuṣṭhavattrīnśyenapucchācchirasi kaṅke pādau tu haret 5 prācīrdvādaśa sārdhā vim̐ śatirudīcīrbhavenmitā bhāgā daśa pañca kaṅkacitāvalaja udīcīstrayodaśa sārdhāśca 6
tricaturbhāgamānī syādra jjurardhatrayodaśī
madhye ca lakṣaṇaṃ tasyāścaturbhāgairnirāñchanam 7
bhāgikāścatvārastodā ardhaṣaṣṭhe'paraḥ smṛtaḥ
ardhāśca me'ṣṭame caiva navame daśame'paraḥ
ardhadvādaśo vānyaḥ 8
tataḥ prācīḥ prasārya tu tasyā nikhānayecchaṅkum .
pāśayormadhyame'ṣṭame . caturthe vāhatya pāśam .
2.4.12.6
āsajya madhyame nirāñchanam 9
nirāyamya vinudyonmucya madhyamāt .
abhito daśama āyamya bhāgā dvikacatuṣkāḥ .
ardhaṣaṣṭhe'pi cāhatya pūrvādevam̐ samācaret .
tulyaṃ śaṅkuṃ turye 10
tataḥ prācīḥ prasārya tu ardhaṣaṣṭhakayoḥ pāśau .
śaṅkū ardhāṣṭame'ṣṭame . pragṛhya paścimaśaṅkū .
dvikayorvotsṛjettataḥ 11
2.4.12.7
caturthanavamau śaṅkū pravṛhedantimāvubhau 12
aṣṭame pāśamāsṛjya aṣṭamenaiva nigrahaḥ .
bhāgebhāge tataḥ śaṅkū tayoḥ 13
aṣṭame pāśamāsṛjya ādiśaṅkau nigṛhya ca
daśame śaṅkumāhanyātpucchārdhe alajasya tu 14
syārdhāṣṭame śaṅkuḥ kaṅkasya darśane smṛtaḥ 15
trike pāśam̐ samāsṛjya daśakena nigṛhya ca
etābhyāmeva todābhyām̐ śaṅkū deyau tathottarau 16
2.4.12.8
ardhadvādaśame pāśastriko nigrahaṇo bhavet
ādipāśe dvike caiva śaṅkū deyau tathottarau 17
uttare dvikamāsajya dakṣiṇam̐ samayorharet 18
caturthe śaṅkumāhanyādviparītam̐ samācaret
caturthe tu tadarthena nigṛhya ca --- 19
iti śyenasya rajjurdvādaśalakṣaṇā 20
catvāri karaṇānyeṣāṃ tricaturthena kārayet
navabhāgā akṣṇārdhākṣṇāḥ pañcakoṇāḥ ca bhāgaśaḥ 21
2.4.12.9
prācīne pañcakoṇe dve athārdhākṣṇādvayaṃ nyaset
am̐ sāgrayorathaikaikā evaṃ pakṣavipakṣayoḥ 22
navabhāgaiścitaṃ madhyamakṣṇābhiḥ pariṣiñcate
pakṣāgre pañca patrāṇyevaṃ cākṣṇā vidhīyate 23
vyatyāsākṣṇādvayaṃ tunde pañcakoṇe pratyaksthite
ardhākṣṇe kaṇṭhasaṃdhyośca pūrayedamitam̐ śiraḥ 24
dve pakṣasaṃdhyorardhākṣṇe pucchasaṃdhyostathāpare
daśa pañca ca pucchāgre pakṣāgra ekavim̐ śatim 25
2.4.12.10
aupamāne cayane caiṣām̐ vyatyāse karaṇeṣu ca
rajjvāścāvapanam̐ hrāso śyenasiddhiriti sthitiḥ 26
avakrapakṣamalajaṃ ca pūrvapakṣe tathāyutam
madhyātprasiddhaṃ puccham̐ śyene dāmnā prasidhyata iti 27
navamātprāgbhāge śaṅkū turīyasya karaṇam
alaje pakṣārdhamavakratāddhyevaṃ bhavet 28 12.1.5
2.4.12.11
puruṣasya tṛtīyapañcamau bhāgau tatkaraṇaṃ punaściteḥ
tasyārdhamathāparaṃ bhavettricitikamagnicitiścet 1
aṣṭāvaṣṭau saṃmitā citiraṣṭaikādaśikā ca madhyamā
vyatyāsavatīrupanya sedaṣṭau dvādaśa cottamā citiḥ 2
pañcadaśanaraṃ kṣetraṃ praugacittatastvardham
madhyāddaśake trikuṣṭhametattathā karaṇam 3
bāhvorekaviṃśa ubhakaraṇe tathārdho'nyaśca
aṃsaśroṇyośchedastasyobhayato bhavetpraugaḥ 4
2.4.12.12
cātvālebhyaścaturbhyastu samūhyo'gniraniṣṭakaḥ
digbhyaḥ purīṣaiḥ samūhyo bhāgaśo yuktito vidhiḥ 5
maṇḍalacaturasro'dya parivāryaḥ śmaśānacit
dro ṇacittsarumāneṣāṃ daśabhāgo bhavettsaruḥ 6
maṇḍale caturasraṃ tu kuryādgārhapatyavat
bāhvorvi m̐! śatibhāgena vāruṇam̐ sārdhameva tu 7
prasiddhaṃ daśadhā kuryādbahirantaśca yuktitaḥ
trikuṣṭhaśca viṣāṇaḥ syātsaṃdhau vyatyāsa eva saḥ 8
2.4.12.13
caturasrasya karaṇaṃ bāhvordvātrim̐ śadbhāgikam
caturasramathādhyardhaṃ tābhyāṃ gāyatravadvidhiḥ 9
sāhasrasya karaṇaṃ bāhvoḥ pañcadaśabhāgaṃ caturasram
adhyardhāstu tataḥ syurdviśatāścitayaḥ smṛtāḥ 10
pañca pañcāśatamadhyardhāstisraḥ pañcāśataṃ caturasrāḥ
sahasrācchataṃ pakṣāḥ syuruṣā sahasratamī 11
bāhvorekatrim̐ śo bhāgaḥ karaṇaṃ citistathottarayoḥ
caturasrānām̐ sāhasram̐ savanike vyavāsyanti 12
2.4.12.14
ardhaikādaśapuruṣaṃ dhanaṃ bhavedbhavenmaṇḍalam̐ rathacakram . nābhirarā vivaradhā nemirarebhyo yadyatiriktam 13 tadardhāḥ puruṣāyāmāḥ puruṣāṣṭabhāgavistṛtāḥ catu-
rvi m̐! śatistrinaranāyāḥ 14 vivarakaraṇamataḥ saṃpravakṣyāmi . dvisaptamena nemya-srakaraṇaṃ bhavedarasyāṣṭabhāgena vaikṛtaścaturvim̐ śatibhāgena nābhyāmantaramantaro-'ṣṭamabhāgena praugavadbhavet 15
dvīṣṭakām̐ cinuyānnābhiṃ caturbhiścinuyādarān
tribhirnemim̐ yathābhāgam̐ . vyatyāsaḥ kūpavatsmṛtaḥ 16
viṣkambhasya caturthena nābhyāstu vivaram̐ likhet
tricatvārim̐ śāṅgulāṃ nemim̐ sārdhacaturaṅgulām 17
siddhamanyadyathā yuktiścayane yāśca saṃpadaḥ 18
ya idamapi yathātatham̐ smṛtim̐ vidhim̐ yadādhītya mimīte rauravam̐ samavati khalu kṛtsnasaṃmato vrajati ca śulbakṛtām̐ salokatām 19 12.1.6
2.4.12.15
rathacakrasya cityasya saṃkṣepoktasya viṣṇunā
atha dhāturniviṣṭhasya triguṇānyaṃ bahirbahiḥ
līyante maṇḍale yasya sapta sārdhā narā budhaiḥ 1
mucyante vivareṣvanye kṣetrādabhyadhikāstrayaḥ 2
tasya cakravidhānaṃ tu . nemirarebhyo vistaraḥ
maṇḍalānāṃ ca viṣkambhaḥ tribhāgaḥ karaṇāni ca 3
narārdhenābhilikhennābhistataḥ prastāragocarā
arebhyo'bhyadhikā nemistriṣaṣṭhenākṣarāgāram
trim̐ śatena savim̐ śena adhikaiścārdhapañcamaiḥ
mimāyāṅgulairvā madhyaṃ kuryādvim̐ śena parilekhanam 4
prathame prastare rathacakrasya śṛṇuteṣṭakāḥ
caturbhiradhikam̐ vettha catvārim̐ śacchatatrayam 5
dvitīye'bhyadhikā yāntu caturvi m̐! śatiriṣṭakāḥ
pañcakoṇāstrikoṇāśca nemyarebhyaḥ ca saṃdhiṣu 6
iṣṭakānām̐ sahasreṇa śataiḥ saptabhireva ca
aṣṭaṣaṣṭyā ca cakrasya citayaḥ pañca pūritāḥ 7 12.1.7
iti vaiṣṇavam̐ samāptam
iti śulbasūtram̐ samāptam 8 16
Linked texts (3)
- Mānavaśulbasūtra — Sanskrit
- Mānavaśrautasūtra — Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit