Kalpah 2.4.8

Kalpaḥ 2.4.8

Language: Sanskrit

2.4.8.1

athānugrahānvyākhyāsyāmaḥ 1 sāyam̐ homam̐ vopodayaṃ juhuyātprātarhomam̐ vopāsta-mayam 2 kālena kālaṃ nātikramedagnihotrasya darśapūrṇamāsayoścāturmāsyaparvaṇāṃ paśubandhasyāgrāyaṇasya ca 3 varṣāsvabhrasaṃghāte yadyanastamite juhuyātpunarastamite . yadyavyuṣṭāyāṃ punarvyuṣṭāyām 4 na skandenna vyathata iti ha vijñāyate 5 ṛṣayo ha pra āsanprayogikā āsam̐ ste'rdhamāsāyārdhamāsāyāgnihotramajuhavuḥ 6 tasmādyāyāvara āmayāvyārto vā so'rdhamāsāyārdhamāsāyāgnihotraṃ juhoti 7 caturdaśa caturgṛhītāni sakṛdunnayatyekā samitsakṛddhomaḥ . so'rdhamāsāya kalpate 8 homānsrucyunnayetsruvapūrṇā m̐! ścaturdaśa gārhapatyadakṣiṇāgnyostathā-parān 9 yathāśrutaṃ tathā mantrāhomau sabhyāvasathyayoḥ 10 etenaiva caturhomeṇa prātarhomo vyākhyātaḥ 11 ṣaṇmāsāhute'gnihotre darśapūrṇamāsābhyā-maniṣṭvāgrāyaṇena paśunā vāgnaye tantumate'gnaye pathikṛte'ṣṭākapālau nirupyā-grāyaṇaṃ kurvīta 12 sam̐ vatsarāhute'gnihotre darśapūrṇamāsābhyāmaniṣṭvāgrāyaṇena paśunāgnaye tantumate'gnaye pathikṛte'ṣṭākapālāvagnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālaṃ nirupyāntaritānhomāñjuhuyādapi vā pūrṇāhutim̐ hutvā nādri yeta homān 13 agnihotraṃ darśapūrṇamāsau paśvāgrāyaṇamiti sarvamavāpnoti 14 āgrāyaṇaṃ kṛtvāhavanīye varaṃ dadyādgaurvāso vāśvasthāne vijñāyate 15 indri yeṇa vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yasya pitā pitāmahaḥ somaṃ na pibediti 16 tasmādbhakṣāṇāṃ bhojyānāṃ mūlānāṃ phalānāmapi vā pūrṇapātraṃ dadyānna tveva na yajeta 17 8.1.1

2.4.8.2

ājyaṃ nirvapati 1 tadalābhe tailaṃ pratinidhistadalābhe dadhi payo vā 3 tadalābhe yavapiṣṭāni taṇḍulapiṣṭāni vā 2 adbhiḥ sam̐ sṛjyājyārthānkurvīta 3 darbhāḥ paristaraṇe 4 teṣāmalābhe parvavatībhiḥ kāṇḍavatībhirauṣadhībhiḥ staraṇā-rthānkurvīta kaṭasīraśūṣaśuṇṭhanalaparivāhamūtapavalvajavarjam 5 dviḥprādeśā-nīdhmakāṣṭhāni 6 araṇiścaturaṅgulotsedhā ṣaḍaṅgulavistārā caturvi m̐! śatya-ṅguladīrghā . mūlādaṣṭāṅgulamutsṛjya bhūyaścānyattr! yaṅgulaṃ devayoniriti khyātā tatra mantheddhutāśanam 7 aratnimātrāḥ paridhayaḥ śākhā pavitraṃ ca prādeśa-mātrāvalam̐ vipāṇitalacaturbhāgastu kapālapramāṇam 8 tānyaṣṭau mṛdā sam̐ sṛjya gārhapatye prathayati 9 etenaivā trayastrim̐ śādā trayastrim̐ śāddhrasīyohrasīyaḥ kapālapramāṇam̐ varṣīyovarṣīyaḥ pratyupakarṣaḥ syāt 10 sarvāṇi kapālāni prathayatyaśvaśaphamātramiti 11 yaduktaṃ tadavyaktamuccāvacā hyaśvā bhavanti 12 trihāyaṇasyaivāśvasya caturmuṣṭiḥ puroḍāśo bhavati dyāvāpṛthivīyo'pi 13 evamevāvaśiṣṭaṃ piṣṭalepaṃ kurvanti 14 tṛtīyādheye nājyabhāgā ijyete iti gautamastau na paśau na soma iti vātsyaḥ 15 kriyate . cakṣuṣī vā ete yajñasya yadājyabhāgau 16 yadājyabhāgāvantariyāccakṣuṣī yajñasyāntariyāditi ha vijñāyate 17 8.1.2

2.4.8.3

yadi vatseṣvapākṛteṣu gā rājā caurā avāharerannāvidyeranpramīyeranvā katham̐ sāṃnāyyasya pratīyādityāhurācāryāḥ 1 prāgardharātrātsāyam̐ dohamākāṅkṣetprāṅmadhyaṃ-dināditi prātaḥ 2 tāsām̐ yadyāgachettāṃ trirvigrāhaṃ dohayeddvitīyāṃ dvirvigrāhaṃ tṛtīyāṃ trirvigrāham 3 yadi sarvā yathāmnātam 4 yadi naivāgachetkam̐ hana iti rājagṛhītāmu japedyāḥ senā iti cauragṛhītāsu vāgagregā iti naṣṭāsu yamagāthāḥ pramītāsu 5 evaṃ kṛte cedāgachettūṣṇīṃ dugdhvā brāhmaṇebhyaḥ payo dadyāt 6 yatpayo'dhigachettrirvigrāhaṃ dohayet 7 anadhigate cetpayasyaindraṃ pañcaśarāvamodanaṃ piṣṭayavāgūrvā dra vyam̐ syāt 8 vijñāyate ha paśūnām̐ vā etatpayo yadvrīhi-yavāviti . tasmādetajjuhvati 9 8.1.3

2.4.8.4

putre jāte'śvatthasya śamīgarbhasyāraṇī āharati daśāṅgule dvādaśāṅgule vā 1 tābhyāmagniṃ mathitvā tasya kumārasya jātakarma karoti 2 tasminnāma kuryā-ttasmim̐ ścūḍāṃ kārayettasminnevopanayettasminvratacaryāṃ kurvīta tasminbhāryāmudvahet 3 sa śālāgniḥ sa aupāsanīyaḥ pituragnau vā sam̐ skāraḥ 4 ātmā vai putranāmāsīti darśanāt 5 taṃ brāhmaudanikaṃ kṛtvātraitamaraṇyoḥ samāropayanti 6 samāropitaṃ punarmanthanti 7 mathitvā tatrāparimitaiḥ kratubhiryajeta 8 8.1.4

2.4.8.5

pañcāgnikam̐ vyākhyāsyāmaḥ 1 sāyaṃprātarādhānavadagnipraṇayanam̐ śundhanasamindhana-paristaraṇaparyukṣaṇam̐ vyākhyātam̐ homaśca 2 agne sabhya pariṣadya juṣasva svāheti sabhye juhotyagna āvasathya pariṣadya juṣasva svāhetyāvasathye homaśeṣam 3 vyāhṛtibhiryathāmnātam̐ hutvota no'hirbuÞya iti sarvakāla āgrāyaṇe ca sabhyā-vasathyayorjuhoti 4 praṇīte sabhyāvasathyau praṇayati . na kāmyāsu 5 vi-jñāyate ha pañca vā ete prāṇāpānasamānavyānodānāsteṣām̐ vā ete dhṛtyai guptyai pañcāgnayaḥ praṇīyante 6 pāṅkto yajño . yāvāneva yajñastamālabdhaḥ 7 8.1.5

2.4.8.6

atha pramāyuko'gnīnādadhīta 1 nartuṃ na nakṣatraṃ na joṣayituṃ na saṃbhārānādri yeta 2 na sārparājñīranvāha na gharmaśiraḥ prāha 3 brahmaudanaṃ na pacet 4 ko ha tadveda yacchvo bhaviṣyatīti saṃbhārāthe valmīkavapāṃ darbhā m̐! śca nyupya mantrānāvartayet 5 vijñāyate ha pṛthivī śamistasyā eṣa garbho yadaśvatthaḥ 6 tasmādaraṇī āhṛtya tābhyāmagniṃ mathitvā bhūriti gārhapatyamādadhyādbhuva iti dakṣiṇāgni m̐! svarityāhavanīyaṃ bhūrbhuvaḥ svariti sabhyāvasathyau 7 yadi prākpūrṇāhuteḥ pramīyeta hutvā pūrṇāhutimāhitāgnividhinā dāhayeyuryadyūrdhvamāgneyī m̐! sam̐ sthāpya yadyū-rdhvamāgneyyā iṣṭisam̐ sthaṃ kuryādamriyamāṇe cāta ūrdhvamaparimitaiḥ kratubhiryajeta 8 8.1.6

2.4.8.7

pravasantameva samījyopādānametānsomārthānagnīnutpādya yajeta 1 iṣṭvā vāgnīnā-mutsargo na vā śrutiprāmāṇyāt 2 vīrahā vā eṣa devānām̐ yo'gnimutsādayata iti . tasmānnotsṛjet 3 pūrveṣvagniṣūttarānsahāraṇikānbhavataṃ naḥ samanasā-vityanuprahṛtyāgnaye'gnimate'ṣṭākapālaṃ nirvapet 4 8.1.7

2.4.8.8

agnihotrāṇyagnihotreṇaiva yajeta na somairna haviryajñaiḥ 1 tasyāgrāyaṇaṃ . gārhapatya odanam̐ śrapayitvāgrāyaṇadevatābhyo hutvā prāśnīyādapi vā naveṣu gāmutsṛjya tasyāḥ payasāgnihotraṃ juhuyāt 2 sā dakṣiṇā vatso vā prathamajaḥ 3 8.1.8

2.4.8.9

vasante veṇuyavānām̐ saumyaṃ caruṃ nirvapet 1 grāmyā vā anyā oṣadhaya āraṇyā anyāḥ 2 yadyoṣadhayo na pacyerannapi vā naveṣu gāmutsṛjya tasyāḥ payasāgnihotraṃ juhuyāt 3 sā dakṣiṇā vatso vā prathamajaḥ 4 8.1.9

2.4.8.10

payasā juhoti yavāgvā vājyena vā dadhnā vā tilairvā taṇḍulairvā puṣpairvādbhirvā mām̐ sena vā somena vā 1 dadhyājyatilataṇḍulapuṣpaphalasomānāmadhiśrayaṇaṃ na syādabhighāraṇaṃ ca 2 nāsomayājinaḥ somaṃ juhuyātphalairaraṇyavāsināṃ badara-kuvalakarkandhuvarjam 3 yadi sarvaṃ na vindecchundhanādi yathālābhaṃ kṛtvāhavanīye satye satyaṃ juhomi svāhetyevaṃ brūyānna tveva na yajeta 4 8.1.10

2.4.8.11

pañcadaśadākṣāyaṇayajñena svargakāmo yajeta 1 tatrobhāvijyākālau dve paurṇamāsyau dve cāmāvāsye 2 tatra yā pūrvā paurṇamāsī sānumatiryottarā sā rākā yā pūrvāmāvāsyā sā sinīvālī yottarā sā kuhūḥ 3 tāsvāgneyaḥpuroḍāśo . 'gnīṣomīyo dvitīyaḥ pūrvāsyāṃ paurṇamāsyāmaindrā gnī'māvāsyāyāmaindraṃ dadhyuttara-syāṃ paurṇamāsyāṃ maitrāvaruṇyāmikṣottarasyāmamāvāsyāyām 4 indra m̐! vo viśva-tasparyā te śuṣma iti dadhna ā no mitrāvaruṇā pra bāhavetyāmikṣām̐ vaiśvadevaṃ ca vājinam 5 hiraṇyaṃ dakṣiṇā 6 8.1.11

2.4.8.12

atha yūpāvaṭasya vidhim̐ vyākhyāsyāmaḥ 1 sthūlaḥ kubjo bahulo vipulo vyāvṛttaḥ kuṭiskandhaḥ sṛkakubjo galulaḥ śuṣkāgro valyāveṣṭitaḥ suṣiro lo-hito layajagdho ghuṇajagdho'lpasāro'mbusāra ityaniṣṭāḥ . dhanuḥprakāro-'nupūrvyā samo bahuśākho bahuparṇa iti praśastāḥ 2 eteṣāmevānupūrvyātpracārān vyākhyāsyāmaḥ 3 maraṇahṛdro gābādho varṣātyaya . āgāraṃ dāhenāsya naśyati 4 prajā yuvamaraṇikā bhavanti . kuṣṭho gaṇḍamālā āmayāvyaḥ 5 śrāddha-kalpāniti pūrveṣūttareṣu pratiṣṭhākāmam̐ yogakṣemaṃ brahmavarcasam̐ svargagamanamityuttareṣu sarveṣu vāpi svargagamanam 6 8.1.12

2.4.8.13

atha yūpasya chedane vakṣyāmaḥ 1 prāñcaṃ pātayet 2 yadyūrdhvamutpatetpatnyanyasminmanaḥ kariṣyatīti vidyādyadi mūle suṣira udarābādho yadi tale śiraso yadyanuveṣṭitaḥ pārśvāvabādho . yadyagniṣṭhā vichidyeta pramāyuko yajamānaḥ syādyadi pṛṣṭhyā patnī yadi dakṣiṇā jyeṣṭhaḥ putro yadyuttarānujyeṣṭho yadi dakṣiṇapūrvā brahmā yadi dakṣiṇā-parodgātā yadyuttarāparā hotā yadyuttarapūrvādhvaryuḥ 3 yajavamānamanāmnātam̐ vā juhu-yāttrātāramiti kājavaṃ tvaṃ no agne sa tvaṃ no agna ityanāmnātam 4 yadi yūpāvaṭe khāyamāne'sthibhasmatuṣakapālakeśā vā vidyerannidamaham̐ yajñasya duriṣṭaṃ niṣkṛntāmītyutkare nivapedanyatra vā 5 nātisthūlaḥ kāryaḥ kṣudhaṃ prajānīyurno-'tyaṇurubhayamevāntarā yajñena vai devā anukramiṣyāmaḥ 6 yajamānasyāṅguli-parigraho raśanābandhane . śulbena tiryaṅnimāya na śulbamaṅguliparvabhirmimīte 7 antābhyāmaṅguliparvaṇi daśabhāgamadhastādra śanāratnyantare lakṣaṇasyāpacaya . evamevopariṣṭādra śanāratnyantare lakṣaṇasyāpacayaḥ 8 kuṣṭhasaṃmitaṃ kharaṃ karoti 9 cātvālakarma vyākhyātam 10 yadyavadhāya punaruddhriyeta pramāyuko yajamānaḥ syāt 11 punaranyathāvadhāsyanidaṃ japenmā yajñam̐ hi m̐! siṣṭamiti 12 pañcabhāgoparā yūpā bhavantyuttarā ṣaḍvā vibhajyanta ā dvādaśaratnestriratnirityuttareṣām 13 8.1.13

2.4.8.14

alekho hotuścamasa utsṛṣṭo brahmaṇaḥ smṛto'vamṛṣṭa udgātṝṇāṃ pārśvāvamṛṣṭoyajamā-nasyaikalekho maitrāvaruṇasya dvilekho brāhmaṇācham̐ sinastrilekhaḥ poturmayūkho neṣṭura-japādo'chāvākasyābhrirāgnīdhrasya 1 8.1.14

2.4.8.15

atha sāvanasya paśoruddhṛtavapāvadānasya vibhāgam̐ vyākhyāsyāmaḥ 1 hanū sajihve prastotuḥ kaṇṭhaḥ kākudāgnīdhrasya śyenam̐ vakṣa udgāturdakṣiṇaṃ pārśvamadhvaryoḥ savyaṃ pratiprasthāturdakṣiṇa ūrurbrahmaṇaḥ savyaḥ sadasyānāmubhau matasnau neṣṭurachāvākasya cauṣṭha enayoḥ sādhāraṇaḥ pādau gṛhapateravākskandhāśca maṇikāstisraśca kīkasā ardha m̐! vaikartaṃ ca hotustisraśca kīkasā ardha m̐! vaikartaṃ connetustisraśca kīkasā
ardha m̐! vaikartaṃ ca śamituḥ 2 tacchamitā brāhmaṇāya dadyādyo'brāhmaṇaḥ syāt 3 jāghanī patnyāstām̐ sā brāhmaṇāya dadyāt 4 śiraḥ subrahmaṇyasya . yacchvaḥsutyāṃ prāhāsyājinam 5 tā evaitāḥ ṣaṭtrim̐ śatamekapadā yajñam̐ vahanti ṣaṭtri m̐! śadakṣarā bṛhatī bārhatāḥ paśavo bārhataḥ puruṣo ya evam̐ vidvānvibhajet 6 yathaiva piśācāḥ saunikā vā --- tādṛk 7 --- dyavadāya vāyavyāyāmānuṣaḥ purovāca . tata idaṃ manuṣyā viduḥ 8 8.1.15

2.4.8.16

ṣaḍḍhotāgrahapāśukyārambhaṇīyādakṣiṇādānamiti parāṅgabhūtāsu nivarteran 1 pṛṣṭhyābarhiḥ saṃnahyātithyabarhiḥ śulbaprabhṛtimantravatsaṃnahyatīdhmaṃ ca tatparidhim 2 payasyā cedanūbandhyā savane svaruhomaḥ 3 avabhṛthādudetya yūpānudeśaḥ 4 tisraḥ payasyā ityeke 5 yaḥ kāmayeta sarvo me yajñaḥ syātsarasā iti sa etāstisro vaśā ālabheta yajñasya sarvatvāyātho sarasatvāya maitrāvaruṇyai ca 6 uttarato gārhapatyasya pātrebhyaḥ sam̐ stīrya pātrāṇi prayunakti 7 sruksruvamājya-sthālīṃ dohapātrāṇi camasānsam̐ sādya prokṣya pātrāṇi dohaṃ dohayitvājyaṃ nirupya paryagniṃ kṛtvā sruksruvaṃ pramṛjyotpūya payasyāmabhighāryodvāsyālaṃkṛtya paścā-duttaravedyāḥ sādayati 8 ājyabhāgābhyāṃ pracarya payasyayānūbandhyādevatā yaja-tyājyena devikāḥ 9 iḍāntaṃ karma 10 8.1.16

2.4.8.17

athobhāyājikalpaṃ kāmalāyinaḥ samāmananti 1 vasante vaiśvadeveneṣṭvā grīṣme punarvaiśvadevena yajeta 2 varṣāsu varuṇapraghāsairiṣṭvā śaradi punarvaruṇapraghāsairyajeta 3 hemante sākamedhairiṣṭvā śiśire punaḥ sākamedhairyajeta 4 tatrobhāvijyākālau 5 śvobhūte śunāsīryam̐ sadyo vā 6 atha pariplavairyajeta . tasya havi-ṣāmekaikenāharaho yajeta 7 prasādyaskairyajeta 8 prakārāntare prātarāhutim̐ hutvā pūrvāhṇe vaiśvadevena yajeta madhyāhne varuṇapraghāsairaparāhṇe sākamedhaiḥ . śvobhūte śunāsīrya m̐! sadyo vā 9 atha samastairyajeta 10 śvobhūte vaiśvadevam̐ śvobhūte varuṇapraghāsā dvyaham̐ sākamedhāḥ śvobhūte śunāsīrya m̐! sadyo vā 11 añjasā vā eṣa pathā svargalokameti yaḥ samastaiścāturmāsyairyajeta 12 sa etairiṣṭyantaiḥ paśvantaiḥ somāntairvā yajeta 13 api vā varuṇapraghāsānte vaiśvānarapārjanyādīnāṃ ca vim̐ śatihaviṣāmiṣṭiṃ nirvapati tr! yambakapunaruktavarjam 14 samāno'vabhṛthaḥ pitṛyajñaśca sākamedhikastantrāvayavaḥ 15 sadyaḥ samāpnuyāt 16 8.1.17

2.4.8.18

vyākhyāto'śvamedhaḥ puruṣamedhaśca . sarvamedham̐ vyākhyāsyāmaḥ 1 tasyāhargaṇa-strīṇyāśvamedhikāni pañca pauruṣamedhikāni vājapeyo'ptoryāmaḥ 2 yadaharapto-ryāmastadahaḥ sarvāṇi 3 sarvāṇām̐ vanaspatīnāṃ purastātsviṣṭakṛto rasaṃ juhotyeṣa eva nirargalaḥ 4 dakṣiṇākāle sarvasvaṃ dadyāt 5 sakulyānāmantr! yā-tmanyagnīnsamāropayet 6 vijñāyate haitadvā agnidhānam̐ hastasya yatpāṇista-ssātpāṇau samāropayet 7 vijñāyate ha yasya vā amuṣya diśi yadyagnaya-stāmabhimukho japet 8 vijñāyate yatra vā etatkva ca yajamānam̐ santam̐ yajña-syāśīrgachediti śrutiḥ 9 tatra yāni sām̐ sparśikāni na tāni kriyerandharmapātrāṇi 10 devatā dra vyamiti sāmānyasaṃnipāte'kṣarasāmānyādviśeṣaḥ 11 8.1.18

2.4.8.19

athāhitāgneḥ pramītasya vidhim̐ vyākhyāsyāmaḥ 1 abhivānyānyasyā gorvatsena yā gaurduhyate sābhivānyā gauḥ 2 dugdhamadhastātsrugdaṇḍe samidhaṃ dhārayamāṇo hṛtvā juhoti 3 yadi naktaṃ pramīyeta prātarāhutiṃ prapādyāparapakṣe pramīyetāgnihotra-darśābhyāṃ pūrvapakṣam̐ saṃpādayet 4 yadi dakṣiṇāyane pramīyetāgnihotreṇa darśa-pūrṇamāsābhyāmiṣṭvā śarīradāhādahatena vāsasā pādatodaśena prachādya prehi prehīti dakṣiṇapūrvasyāṃ diśi nāyayet 5 cakrīvatā vāhayecchiramagrato nayati 6 tasya vartmānunayantyagrato vihārānnāyayedyajñapātrāṇi paścād jñātayo'nveyuḥ paścāt 7 catvāra ṛtvija uṣṇīṣiṇo'hatāni vāsām̐ syapasavyamāvṛtya dakṣiṇapūrvasyāṃ diśyagniṃ praṇīyeṣṭiṃ kurvanti 8 somāya pitṛmate ṣaṭkapālaḥ puroḍāśa . uttānāni kapālāni . tūṣṇīṃ tamanavekṣamāṇāḥ pracareyuryathā pitr! yāyām 9 lupyeta yājamānam̐ sapatnīkamāvirbhūyāsamuttaramiti ceḍāntā saṃtiṣṭhate 10 agreṇa gārhapatyamapareṇāhavanīyam̐ yajamānamātrīṃ karṣūṃ khātvā tasyāṃ citiṃ cinvīta 11 kṛṣṇājinamāstīrya tilairavakīryātīrthena śarīraṃ prapādya cityāmāropya tilai-ravakīryā sausvargāya lokāya svāheti manasā pūrṇāhutiṃ juhuyāt 12 chidre ṣu hiraṇyaśakalānapyasyatyṛce tveti dakṣiṇasminkarṇachidre ruce tveti savye bhāse tveti dakṣiṇasminnakṣichidre jyotiṣe tveti savye'bhūdidamiti dakṣiṇasminnā-sikāchidre 'gnervaiśvānarasyeti savye'gnistejasetyāsye 13 hiraṇyagarbha ityāsye juhuyādvyāhṛtibhiśca 14 āsecanavanti pātrāṇi payasaḥ pūrayitvā dakṣiṇa-sminnam̐ se juhūm̐ sahaprastarām̐ sādayati savya upabhṛtamurasi dhruvāṃ mukhe'gnihotrahavanīṃ nāsikayoḥ sruvau lalāṭe prāśitraharaṇam̐ śirasi kapālānyājyadhānī m̐! vedaṃ cāsye sahiraṇyaśakalaṃ puroḍāśaṃ kukṣyoḥ sāṃnāyyadhānyāvupasthe'raṇī vakṣasi śamyāṃ pārśvayoḥ sphyopaveṣāvudara iḍāpātrīmūrvorulūkhalaṃ musalaṃ pādayoḥ śakaṭamantarorū itarāṇi yajñāṅgāni 15 agnicitiścedekavim̐ śatimiṣṭakāḥ kṛṣṇāḥ samantā-dupadadhyādatha vā lohitāḥ 16 ajāṃ gām̐ vaikavarṇāṃ dakṣiṇāparasyāṃ diśi śava-nirharaṇasya prathinā ghātayet 17 tasyā vapāmutkhidya mukhaṃ prachādya tilai-ravakīryāṅgeṣvaṅgānyabhividadhāti dakṣiṇeṣu dakṣiṇāni savyeṣu savyāni śirasi śiraścarmaṇā prachādya 18 yadi tāṃ na ghātayedgārhapatye payaḥ śrapayitvā tasya santā-namuddhṛtya mukhaṃ prachādya tilairavakīryolaparājībhistisṛbhirādīpayet 19 yadi gārhapatyātprathamaḥ śarīraṃ prāpnuyāddevalokaṃ gamiṣyatīti vidyādyadi dakṣiṇāgneḥ pitṛlokam̐ yadyāhavanīyādbrahmalokam̐ yadi yugapatsarvām̐ llokāngamiṣyatīti vidyāt 20 sam̐ sṛṣṭeṣvagniṣu chandogastriḥ prathamam̐ sāma gāyati nāke suparṇamiti tveṣaste dhūma ṛṇvatīti dhūma udite'gne mṛḍa mahaṃ asīti prajvalite 21 hiraṇyeta śakalena parilikhettām̐ hiraṇyalekhāṃ manasādhvaryustriḥ pariṣiñcedyathā pitr! yāyām 22 tūṣṇīṃ pratiparītya pādato'vasthāya namo mahimna iti pañca-bhirupatiṣṭhate 23 8.1.19

2.4.8.20

anāhitāgneḥ pramītasya vidhim̐ vyākhyāsyāmaḥ 1 śālāgninā dahanaṃ nirmanthena vā 2 bālaścetpramīyeta pṛthivī śarīramasīti manasā bhūmyām̐ śarīraṃ nikhanedaraṇī ca . prākcūḍākaraṇātsnātvā sadyaḥ śaucam̐ yajñādhyayanāni ca 3 vratopeta-ścetpramīyeta vratam̐ visṛjya kāṣṭhānāṃ citim̐ saṃpūryāpasavyamādāhaṃ kṛtvānapekṣamāṇāḥ pratyāyanti 4 sthirodakenopaspṛśya yatrauṣadhayo bahulā abhijāyante tatropaviśya yamagāthāṃ gāyanti 5 dūrvākāṇḍapravālānām̐ śamīvaṭāpāmārgapravālānāṃ mūrdhani kṛtvā gavāṃ pṛṣṭhato grāmaṃ praviśeyuḥ 6 goṣṭhadvāryakṣatamaśmānamagnimupaspṛśya praviśeyuḥ 7 bahirdvāri karṣūṃ khātvāśmānaṃ pratiṣṭhāpya payo'dbhiḥ sam̐ sṛjya pretasya nāmagotre gṛhītvātra piba snāyasveti ca brūyādyathākālaṃ ca piṇḍanidhānaṃ . dvādaśe'hani śrāddhaṃ kurvīta 8 bahūnannavikārānupakalpayedekasyaikān 9 uddiṣṭaṃ kuryānnāgnau kuryāt 10 abhiramyatāmiti visargo . māsimāsi niyataṃ brāhmaṇaṃ bhojayedā sapiṇḍīkaraṇāt 11 8.1.20

2.4.8.21

deśāntarasthe prete saṃgrāmahate vā śarīramāhṛtya vidhinā dāhayet 1 yadi tanna vindedasthīnyāhṛtya taiḥ puruṣākṛtiṃ kṛtvā madhusarpiṣābhyajya cityāmāropya vidhinā dāhayet 2 yadi sarvaṃ na vindediṣṭaṃ kṛtvā kakṣamādīpayedyajñapātrāṇi ca 3 sarve jñātaya udakaṃ kurvanti dauhitrānapyeke 4 savyakaniṣṭhikayā darbhāntarhitayāmuṣmai prayachāmītyudakānte'ñjaliṃ ninayedekamekasyāṃ catuścaturthyā m̐! sapta saptamyāṃ daśa daśamyām 5 daśarātramāśaucavatāṃ guptāśanam̐ saṃcayanaṃ ca caturthyām 6 ayugmānbrāhmaṇānbhojayet 7 daśādamavakām̐ śamī m̐! vastrāvakṛtya ca haridraṃ kṣīrodakenāsthīnyabhiṣicya savyakaniṣṭhikayā palāśavṛntena cāsthīni pattrapuṭa prāsyati 8 dakṣiṇapūrvasyāṃ diśi karṣūṃ khātvā vāgiti nivapet 9 dakṣiṇāṃ dadāti daśa dhenūrdaśānaḍuho daśa vāsām̐ si daśa kām̐ syāni 10 prāṇāpānābhyām̐ vā ete vṛdhyante ye mṛtāya kurvanti 11 tasmātsam̐ vatsaraṃ tapaśca yogaśīlaḥ syātṣaṇmāsamityeke 12 pitaraṃ bhrātaramupādhyāyam̐ vā yājayi-tvānulipyate 13 evaṃ kṛte cedāgachedagnīnutpādyāyuṣyairiṣṭvāta ūrdhvamaparimitaiḥ kratubhiryajeta 14 8.1.21

2.4.8.22

aśītyardha m̐! śirasi dadyādgrīvāyāṃ tu daśaiva tu .
bāhvostu śataṃ dadyādaṅgulīṣu daśaiva tu .
urasi vim̐ śatiṃ dadyāttrim̐ śatiṃ jaghanodare .
aṣṭārdha m̐! vṛṣaṇayordadyāddvādaśārdhaṃ prajanane .
ūrvostu śataṃ dadyātṣaṣṭyardhaṃ jānujaṅghayoḥ .
pādāṅgulīṣu daśaiva eṣa pretavidhiḥ smṛtaḥ 8.1.22

2.4.8.23

patyau prete'nagnikāyājyā strīti śākalyaḥ 1 sā kathaṃ pañcabhāgaṃ pari-caretparicaryayetyāha mārukaḥ 2 yadi vicāritā suvratā syādadhvaryuḥ patnīma-nubrūyādāvasathyamimaṃ paricaret 3 yadi vittā suvrateti citraseno vātsyāyana ācāryaḥ pretapatnyā vicāre 4 patitve prayuktā tadvratā tadduḥkhā tadācārā mala-digdhaikaveṇī śucivāsā 5 notsaveṣu gachennākāle snāyānna hṛṣyedeka-kālamaśnīta paricarecchvaśrū m̐! śvaśuraṃ gurum 6 sugandhasragvivarjitāvasathyaṃ paricaretpākayajñadharmeṇa 7 paurṇamāsyāmamāvāsyāyāmāgneyaḥ sthālīpākaḥ sāyaṃprātarhomaḥ . parvakāle cemā devatā yajeta somaṃ tvaṣṭāraṃ devānāṃ patnī rākām̐ sinīvālīṃ kuhūmagniṃ gṛhapatim 8 ājyenaiva juhuyāt 9 sahāvadetau mithunau saṃbhavataḥ sahāgnīnādhattaḥ saha prajāḥ prajanayataḥ 10 pūrvo yajamānasya loko'paraḥ patnyāḥ 11 dakṣiṇārdhyā yasmātproṣitasyāśaktivato patnī vrataṃ dhārayettasmā-dardhabhāginī bhavati 12 yājyāḥ striyo'rdhabhākpatnī yajñe yajamānasya 13 yadāhavanīye juhoti tadiṣṭam̐ yajñam̐ yajamānasya gārhapatye hutaṃ patnyāḥ 14 samavāye ca saṃ patnī patyā sukṛteṣu gachatāmiti saṃbandhadarśanāt 15 mithunasya striyā vikṛtatvānmantrabrāhmaṇakalpeṣvevameva darśayati śrutiḥ 16 tatraike mṛtāṃ patnī m̐! śālāgninā dahanti nirmanthenānye sarvairagnibhirapare . tanna sūktam 17
yo dahedagnihotreṇa svena bhāryāṃ kathaṃcana .
sa strī saṃpadyate tena bhāryā cāsya pumānbhavet 18
gārhapatyamupasamādhāya tasminnukhāmādadhīta 19 taptāyāṃ kārpāsaṃ gośakṛccūrṇaṃ muñjāvalopam̐ śaṇam̐ śareṣikāḥ kramukam̐ sarpiḥ kṣipramagnijananyā vāpyaukhyama-gnimavatārayet 20 yā te agne yogavatī priyā tanūḥ svarśokhārādvākhāta tayeda pātramārohati tasmai te namaḥ svāheti hutvaukhyena vidhinā dāhayet 21 atha yadi yajamānaḥ pūrvaṃ pramīyetādhānānupūrveṇa pañcadhāgnīnvihṛtyāvasathyaḥ patnyai pradeyaḥ 22 āvasathyaścenna syādgārhapatyātpañcabhāgaḥ pradeyaḥ 23 nāraṇī striyo hyevāpatyāḥ 24 tamagnimupasamādhāyā yaṃ no agnirvarivaskṛṇotviti bhūṣaṇāni niṣṭapeyuḥ 25 niṣṭapteṣu
viśvaṃ jātam̐ viśvaṃ janitram̐ vaiśvānaram̐ viśvakarmanhuvema .
sabhyāvasathyau bahudhā nilīnau yoṣāgnayaḥ saṃbhavanti prātarkāḥ ..
svāheti juhoti 26 svayamanugate sarva āyanti 27 ojo'si saho'si balamasi bhrājo'sīti svānisvāni bhūṣaṇāni punaragnikāle śālāgnau niṣṭapeyuḥ 28 yastato'bhisaṃkrāmettamagnimupasamādhāya paricaret 29 mṛtāyām̐ yāmyaścaruḥ saumyo nairṛto vā 30 8.1.23

2.4.8.24

athātastrayodaśe divase tripakṣe sam̐ vatsare vṛddhau vā śrāddha ekodapātrasya sapiṇḍīkaraṇakalpam̐ vyākhyāsyāmaḥ 1 paścādagneḥ sameṣu darbheṣu catvāryudapātrāṇi prayunakti 2 tatraikaṃ pretīyaṃ pātraṃ trīṇi pitṛbhyaḥ 3 tatpretapātraṃ pitṛpātreṣvāsiñcati ye samānāḥ samanasa iti dvābhyām 4 evameva piṇḍapitṛyajñena vidhirvyākhyātaḥ 5 8.1.24

2.4.8.25

athātaḥ saṃnyāsavidhi m̐! vyākhyāsyāmaḥ 1 gṛhasthe prayogo . 'patyamutpādya dṛṣṭvāpatye'patyāni vā teṣām̐ vṛttiṃ kalpayitvā guṇavati putre kuṭumbamāveśyā-thāsyāgniviniyogaḥ 2 agnaye pathikṛte'ṣṭākapālamagnaye vaiśvānarāya dvādaśa-kapālaṃ nirvapet 3 vyākhyātaḥ prayogaḥ siddhaṃ nirvapaṇam 4 dakṣiṇākāle sarvasvaṃ dadyāt 5 sakulyānāmantr! yātmanyagnīnsamāropayetsakhā hyagnirvai sākṣī sukṛtasya duṣkṛtasyetyayamarthaḥ 6 ayaṃ te yonirṛtviya ityāhavanīye gārhapatye dakṣiṇāgnau cātmānaṃ pratāpayet 7 sarvāṇi yajñapātrāṇyantarvedi puruṣākṛtiṃ kṛtvolaparājībhistisṛbhirādīpayet 8 adyātra trayyā vācā vadati 9 yo no agnirmayi gṛhṇāmītyāhavanīyādgārhapatyāddakṣiṇāgneśca bhasmamuṣṭiṃ gṛhṇāti . yathāyaṃ bhasmamuṣṭirdigbhya āhṛto digbhya eva gachatyevam 10 atha bhavetyante-'pividhyatyanapekṣamāṇo vrajati 11 yatsāyaṃ prāśnāti so'sya sāyam̐ homo yatprātaḥ so'sya prātarhomo yaddarśe tadvā darśa m̐! yatpūrṇamāse tatpaurṇamāsyam 12 yannavasyāśnāti tenāsyāgrāyaṇamavāpnoti . yadvasante keśaśmaśru vāpayate so'syāgniṣṭomaḥ 13 eṣa saṃnyāso . 'raṇyam̐ vrajati mūlaphalabhakṣo'tyanta-bhaikṣabhakṣo vā 14 ata ūrdhvamagnipraveśanam̐ vīrādhvānamanāśakam̐ vā vṛddhāśramam̐ vāgachati 15 na punarāgachati . yadyāgachati vīrahā bhavati 16 8.1.25

2.4.8.26

athātastīrthasaṃcārānvyākhyāsyāmaḥ 1 āhavanīyotkarāvantarā tīrthaṃ cātvā-lotkarāvantarā dvitīyaṃ cātvālāhavanīyāvantarā tṛtīyamāhavanīyam̐ sruca-ścāntareṇa caturthaṃ dakṣiṇasminparidhisaṃdhau pañcamam 2 āgneyaṃ prathamam̐ vāruṇaṃ dvitīyam̐ vāyavyaṃ tṛtīyamāśvinaṃ caturtha m̐! vaiṣṇavaṃ pañcamam 3 eteṣāmānupūrvyā pracārānvyākhyāsyāmaḥ 4 āhavanīyotkarāvantarā pātrāṇāṃ patnīnāṃ kanyānā-mudakānāmājyānām̐ haviṣām̐ samidhām̐ sam̐ skārasamāharaṇadohanatīrtham 5 cā-tvālotkarāvantarartvijāṃ praveśanam̐ yajamānasya ca sadasaścopagamanam 6 cātvālāhavanīyāvantarā jāghanīparikramaṇaṃ paśuparikramaṇam̐ vapāyā yūpasya cānvāhāram 7 āhavanīyam̐ srucaścāntareṇādhvaryuyajamānayordakṣiṇātikramaṇaṃ pratikramaṇamanuvyākhyātam 8 dakṣiṇasminparidhisaṃdhāvāśrāvaṇapreṣaṇasvāhā-kāravaṣaṭkāranamaskārasamidāhutilokatīrtham 9 etāni vai pañca tīrthāni bhavanti 10 ye pañca sam̐ vatsarāstīrtheṣu pratiṣṭhitāḥ paṅktiriti vijñāyate 11 atīrthaprapannā ṛtvijaḥ purāyuṣaḥ pramāyukā bhavanti . tīrthaprapannāḥ sarva-māyuryanti 12 ya evam̐ vidvānpracaretsarve kāmā asya samṛdhyante 13 ato yadanyathā pracaredardhamasya yajñasya varuṇapāśairbadhyate . nāsya yajño devaṃgamo bhavati nāsya yajño devaṃgamo bhavatīti 14 8.1.26
ityanugrāhiko'dhyāyaḥ samāptaḥ

Linked texts (3)

Mānavaśrautasūtra — Sanskrit
Kauṣītakibrāhmaṇa — Kauṣītaki, Sanskrit
Śāṅkhāyanaśrautasūtra — Śāṅkhāyana, Sanskrit