Kalpah 2.5: vaikhānasa-śrautasūtram

Kalpaḥ 2.5

Language: Sanskrit

2.5.13 praśnaḥ 13 — 19 parts

vaikhānasa-śrautasūtram

pravargyeṇa cariṣyannamāvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ śuklapakṣe puṇye'hani vā saṃbhārāharturnamo vāca ityanuvākena śāntiṃ kṛtvā vaikaṅkatīṃ khādirīṃ vaiṇavīṃ vā samidhamādhāya yuñjate mana iti caturgṛhītaṃ juhoti na dīkṣitasya juhuyāt kāṇṭakīmevaitayā samidhamādadhyādetāṃ vā japeddevasya tveti khādirīmaudumbarīṃ vaikaṅkatīṃ vaiṇavīṃ vā vyāyāmamātrīmaratnimātrīṃ vā kalmāṣīmubhayataḥ kṣṇūmabhrimādāyābhrirasi nārirasītyabhimantryotthāyottiṣṭha brahmaṇaspata iti brahmāṇamāmantrayate brahmopottiṣṭhatyubhāvupaprayantvityuttaramardharcaṃ japata ādadate kṛṣṇājinaṃ yataḥ kutaścinmṛdaṃ khanitvāharanti tatra praitu brahmaṇaspatirityaśvaprathamāḥ prāñco yantyapi vātraite saṃbhārāḥ pariśrite bhavanti purastādāhavanīyānmṛtkhanaḥ pūrvaḥ pūrva uttarottaro bhavatyuttareṇa mṛtkhanaṃ prācīnāgreṣu darbheṣu kṛṣṇājinaṃ prācīna grīvamuttaralomopastṛṇāti devī dyāvāpṛthivī iti dyāvāpṛthivī upasthāya ṛdhyāsamadyetyabhriyā mṛtkhane prahṛtya makhasya śira ityapādāya makhāya tveti hṛtvā makhasya tvā śīrṣṇa iti kṛṣṇājine nivapatyevaṃ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ ca hṛtvā nivapati tūṣṇīṃ caturthamaparimitaṃ vā yāvatyo mṛdaḥ pravargyapātrebhya āptāḥ syuḥ prāyaścittāya pariśinaṣṭi śeṣamevamitareṣāṃ saṃbhārāṇāma 1

2.5.13.2

iyatyagra āsīriti varāhavihatamupatiṣṭhate devīrvamrīriti valmīkavapāmindrasyaujo'sīti pūtikānagnijā asi prajāpate reta ityajalomasaṃsṛṣṭāni kṛṣṇājinalomāni pṛthagupasthāya prahṛtyopagṛhya kṛṣṇājine nivapati pañca saṃbhārānāyurdhehi prāṇaṃ dhehītyaśvenāvaghrāpya madhu tvā madhulā karotviti nyupteṣu saṃbhāreṣvekāmajāṃ puṃvatsāmabhito dogdhyṛtvijaḥ sarve pravargyamādadata uttareṇa vihāraṃ pariśrita uddhatyāvokṣya sikatā nyupya tānnidadhati gārhapatye madantīḥ pūrvamadhiśritya madhu tvā madhulā karotviti tābhirenamupasṛjati 2

2.5.13.3

yānyapyanyānyukhāsaṃsarjanānyarmakalālāni śarkarāvāñjanapiṣṭādīni dṛḍhārthaṃ taiścopasṛjatyasminpravargye yatkiñcodakakṛtyaṃ tathādhiśritya madantībhiḥ kriyate nainaṃ strī prekṣate na śūdro na pātrāṇi kurvannabhiprāṇyādapahāya mukhamanabhiprāṇanveṇunā karoti na pravargyaṃ cādityaṃ cāntarā vyaveyādyatra kva ca pravargye prakrānta ādityo'stamiyāttadviramya tacchiṣṭaṃ śvo bhūte samāpayati tā mṛdaḥ saṃprakṣudya makhasya śiro'sīti piṇḍaṃ kṛtvāṅguṣṭhābhyāṃ yathārthābhyāmaṅgulībhyāṃ ca yajñasya pade stha iti nigṛhya tattridhāvacchidya trīnpiṇḍān kṛtvā gāyatro'sīti prathamaṃ kartre prayacchati traiṣṭubho'sīti dvitīyaṃ jāgato'sīti tṛtīyaṃ ca gāyatreṇa tvā chandasā karomīti tribhiśchandobhistrīnmahāvīrānvāyavyaprakārāṃstryuddhīnpañcoddhīnaparimitoddhīnvā prādeśamātrānūrdhvasānūnāsecanavaduparibhāgānmadhye saṃnatān karoti makhasya rāsnāsītyupabilaṃ rāsnāṃ kṛtvāditiste bilaṃ gṛhṇātviti veṇuparvaṇā bilaṃ karoti 3

2.5.13.4

yāvatā bilena daivatāya sauviṣṭakṛtāyāgnihotrāya bhakṣebhyo'laṃ manyate tānuttarataḥ sikatāsu pratiṣṭhāpya sūryasya harasā śrāyetyātapena pratyekamabhitapati makho'sītyanuvīkṣate tūṣṇīmitarāṇyāsecanavanti hastyoṣṭhyāsye dve dogdhre mṛdaitayā karoti yathā srugadaṇḍaivaṃ varṣīya ādhvaryavaṃ dogdhraṃ pratiprasthānādājyasthālīṃ dadhisthālīṃ dve parimaṇḍale rauhiṇakapāle yadi kratuḥ sāgnicityo gharmeṣṭakāṃ kulāyinīṃ ca śiṣṭayā mṛdā pralipya tānyupavātayatyupavāteṣu ślakṣṇīkaraṇaiḥ ślakṣṇīkurvanti gārhapatye vṛṣāśvaśakṛdādīnpradīpya vṛṣṇo aśvasya niṣpadasīti prathamaṃ mahāvīraṃ śaphābhyāṃ gṛhītvāntarbahirdhūpayatyevamitarau tūṣṇīmitarāṇyataḥ prabhṛti śaphābhyāmeva mahāvīrānādadyāt 4

2.5.13.5

gārhapatyasya purastādavaṭaṃ khanati tasmin lohitapacanātsaṃbhārānavakīrya deva puraścara saghyāsaṃ tveti mahāvīrān krameṇa prāco vodīco vopāvaharati purastāddogdhre'parastādrauhiṇakapāle cājyadadhisthālyā upariṣṭānnidhāya taiḥ pacanaiḥ saṃpracchādya mṛdāvalimpati pratidiśamupoṣaṇāya caturaṅgalaṃ viśinaṣṭi gārhapatye muñjapralavānādīpyārciṣe tvetyādyaiḥ pratimantraṃ pratidiśamupoṣatyapi vā sarvaiḥ sarvatastānyahani rātrau vā pacyante yadi sāyamupoṣati prātarupaiti yadi prātaḥ sāyamabhīmaṃ mahineti maitrībhyāṃ pacyamānānyupacarati pakveṣu siddhyai tveti dhṛṣṭī ādāya tābhyāmaṅgārānapohati devastvā savitodvapatviti prathamaṃ mahāvīraṃ śaphābhyāmudvāsayatyapadyamānaḥ pṛthivyāmāśā diśa āpṛṇetyuttarataḥ sikatāsu pratiṣṭhāpayatyevamitarau tūṣṇīmitarāṇi sūryasya tvā cakṣuṣānvīkṣa ityanuvīkṣate 5

2.5.13.6

brāhmaṇasyaitānīdamahamamumāmuṣyāyaṇaṃ brahmavarcasena paryūhāmīti sikatābhiḥ pradakṣiṇaṃ paryūhati viśā paryūhāmīti saṃnamati rājanyasya paśubhiriti vaiśyasyaikaikaṃ mahāvīraṃ śaphābhyāṃ gṛhītvā sate'vadhāya gāyatreṇa tvā chandasācchṛṇadmītyetaistribhiḥ prati mantraṃ prabhūtenājāpayasācchṛṇattyantarato bāhyataśca svācchṛṇṇaṃ gopayasābhiviṣyandayati tūṣṇīṃ dogdhre rauhiṇakapāle cājyadadhisthālyau ca yadi vidhuḥ pradaro vā jāyate śiṣṭebhyaḥ kiṃcidādāya cūrṇayitvājāpayasi prakīrya tenātra pralipya vidhuṃ dadrāṇaṃ yadṛte cidabhiśriṣa iti dvābhyāmupoṣayati yadyu vai sarvaśa eva bhidyate tāni kapālāni piṣṭvā śiṣṭayā mṛdā saṃsṛjya tathā kṛtvopoṣati pravargyapātrāṇi kṛṣṇājinenopanahyottareṇa śālāṃ deva puraścara saghyāsaṃ tveti śikya āsajya tadyathā patnī na paśyatyā prayogāttathā nidadhāti śaṃ no vāta ityuttarāṃ śāntimupayanti 6

2.5.13.7

pracaraṇakāle pravargyeṇa pracaryopasadā pracarantyupasadā vā pracarya pravargyeṇa tena cariṣyantaḥ saṃvṛṇvanti dvārāṇi striyo yathā na paśyanti pariśrayanti patnīsaṃcārān purastādadhvaryuḥ paścāddhotopaviśati dakṣiṇataḥ paścātprastotā dakṣiṇato brahmā yajamānaścottarataḥ pratiprasthātāgnīdhraścāpa upaspṛśya madantīrnamo vāca iti śāntiṃ japitvā purastādgārhapatyasya muñjapralavānsaṃstīrya teṣu deva puraścara saghyāsaṃ tveti prathamaṃ mahāvīramupāvaharatyevamitarau tūṣṇīmitarāṇyatraiva pravaryārthānsaṃbhārānsaṃsādayati somāsandīprakārā varṣīyasī samrāḍāsandī hrasīyasī vā catasraḥ srucastāsu dve rauhiṇahavanyāvanimne itare dve sanimne tayorvarṣīyasyupayamanī prokṣaṇīdhānī hrasīyasī dvau sruvau dve dhṛṣṭī ca mahāvīrasaṃmitau pārśvataśchinnāvanyatarataḥ saṃtṛṇṇau saṃdaṃśau śaphāvityācakṣate sthūlaśaṅkurgharmadughārthastrayo'sthūlaśaṅkavo vatsādyarthā amī avatsaśaṅkariti padaṃdināṃ ṣaṭchakalāścaitānyaudumbarāṇi vaikaṅkatī samitparidhayo vaikaṅkatāstrayodaśendhanāni pālāśāni vaiṇavāni vaikaṅkatāni khādirāṇyarkāṇyaudumbarāṇi śamīmayāni vā śuklakṛṣṇaromāṇi kārṣṇājināni dhavitrāṇi trīṇi bāhupramāṇadaṇḍāni vaiṇavā audumbarā vā daṇḍāḥ śatamānaṃ rajataṃ suvarṇaṃ ca sāgraśchinnāgraśca dvau vedāvabhidhānī dve nidāne trīṇi viśākhadāmānyetāni mauñjānyaphalīkṛtāni rauhiṇayoḥ piṣṭāni prabhūtā muñjapralavāḥ kharebhyaḥ sikatā mauñje pavitre darbhamaye vottareṇa gārhapatyaṃ sphyenoddhatyāvokṣya sikatā nyupya prādeśamātraṃ parimaṇḍalaṃ pravṛñjanīyamuttareṇāhavanīyaṃ tathodvāsanīyamuttareṇa śālāṃ caturaśraṃ niṣyandavantamucchiṣṭakharamevaṃ trīn kharānkṛtvā śiṣṭāḥ sikatā uttarārdhe nidheyāḥ syuratha prokṣaṇīḥ saṃskṛtya brahmanpravargyeṇa pracariṣyāmo hotargharmamabhiṣṭuhyagnīdrauhiṇau puroḍāśāvadhiśraya pratiprasthātaḥ pravargyaṃ vihara prastotaḥ sāmāni gāyeti brahmādīnsaṃpreṣyati 7

2.5.13.8

atha brahmā yajuryuktamityupāṃśvanudrutyomindravantaḥ pracaratetyuccaiḥ prasautyadhvaryuḥ prasūto madantībhiryamāya tvā makhāya tveti sarvānpravargyasaṃbhārāṃstristriḥ prokṣati yathā parānsaṃbhārānabhiprāpnuyātprokṣitāni vyāyātayati preṣito hotā brahma jajñānamiti pratipadyābhiṣṭuyādṛgāvānaṃ praṇutya vyavasyedāgnīdhro rauhiṇau puroḍāśāvadhiśrayati pratiprasthātā darvihomavadājyaṃ saṃskṛtya dadhyadhiśrayatyagreṇāhavanīyaṃ samrāḍāsandīṃ paryāhṛtya rājāsandyāḥ purastāduttarato vā nidadhāti tasyāṃ prāggrīvaṃ kṛṣṇājinamūrdhvalomāstṛṇāti tasmiṃstathottarau mahāvīrāvupaśayau nidadhāti tāvapracaraṇīyau sthalaśaṅkuṃ vatsaśaṅkūnviśākhadāmānītyādāyāgreṇa hotāraṃ dakṣiṇātikramya dakṣiṇayā dvāropahṛtya dakṣiṇena dakṣiṇaṃ dvāraṃ hotuḥ samīkṣāyāṃ mātuḥ śaṅkuṃ nihanti pūrvasyā eva dvāryāyā dakṣiṇato gharmaduho vatsasyāparasyā eva dakṣiṇato'jāyā abhyantaramuttarato barkarasya śaṅkuṃ nihatya tatra viśākhadāmāni vyāyātayatyodvāsanādatra kāle baddhvā duhanti kharāṃstrīnnyupyottareṇāhavanīyaṃ śṛtaṃ dadhi śakalānupasādayati vaikaṅkatīṃ ca samidham 8

2.5.13.9

athādhvaryurdeva puraścara saghyāsaṃ tveti pracaraṇīyaṃ mahāvīraṃ saṃdaṃśābhyāṃ parigṛhya savye pāṇau kṛtvā tamupariṣṭātsāgreṇa parimāryāṭpjyasthālyāḥ sruveṇa sakṛdupahatenājyena gārhapatye'navānaṃ saṃtataṃ prāṇāya svāheti sapta prāṇāhutīrjuhotyekādaśa vāthainaṃ mahāvīraṃ devastvā savitā madhvānaktvityuttamasya śeṣeṇājyena sruveṇānakti pṛthivīṃ tapasastrāyasvetyetasmin kāle pratiprasthātā rājataṃ śatamānaṃ pravṛñjanīye khara upagūhati muñjapralavānādāyārcirasīti dakṣiṇeṣāmagrāṇi gārhapatya ādīpayati śocirasīti teṣāmagrairuttareṣāṃ mūlāni jyotirasīti teṣāṃ mūlairdakṣiṇeṣāṃ mūlāni tapo'sīti teṣāṃ mūlairuttareṣāmagrāṇi tānvyatiṣaktānupari śatamāne nidhāya teṣu sam̐sīdasveti mahāvīraṃ sādayatyañjanti yamityenamājyenābhipūrayatyanādhṛṣyā purastādityetairyathāliṅgaṃ mahāvīramasaṃspṛśanyajamānaḥ prādeśena diśo vyavasthāpayati manoraśvāsi bhūriputretyuttarataḥ pṛthivīmabhimṛśati siddhyai tveti dhṛṣṭī śrādāyādhvaryuḥ pratiprasthātā ca tapo ṣvagna iti gārhapatyādudīco'ṅgārānnirūhya citaḥ stha paricita ityenaṃ pradakṣiṇaṃ nyupya trayodaśa paridhīnparidhattaḥ 9

2.5.13.10

mā asīti prāñcāvadhvaryuḥ paridadhāti pramā asītyudañcau pratiprasthātaivaṃ dvau dvau pūrveṇa pūrveṇa mantreṇādhvaryuruttareṇottareṇa pratiprasthātāntarikṣasyāntardhirasītyadhvaryureva trayodaśaṃ dakṣiṇataḥ paridadhāti divaṃ tapasastrāyasvetyupariṣṭātsauvarṇena rukmenāpidhāyābhirgīrbhiriti tisṛbhirupatiṣṭhate gāyatramasītyetairekaikaṃ dhavitrāṇyādatte paścātprāṅ jānvācya tairenaṃ madhu madhviti trirūrdhvamabhidhūnoti teṣāṃ prathamaṃ svayaṃ gṛhītvā madhyamaṃ pratiprasthātre prayacchatītaradāgnīdhrāya madhu madhvityāgnīdhrāgrā ūrdhvaṃ dhūnvantastriḥ pradakṣiṇaṃ mahāvīraṃ pariyanti praṇavena saṃrādhayanti yathāvakāśamupaviśya mahāvīraṃ samañjanto vāgyatā indhānā āsate prajvalite suvarṇaṃ śatamānamapādatte yābhirvartikāṃ grasitāmamuñcatamiti hoturabhijñāya daśa prācīrdaśa bhāsi dakṣiṇetyanuvākenādhvaryurmahāvīramabhimantrayate'pnasvatīmaśvinā vācamasme ityabhijñāya dhavitrāṇyupodyacchante'rūrucaduṣasaḥ pṛśniragriya ityabhijñāya rucito gharma ityuktvā yathetaṃ triḥ punaḥ pratipariyanti dhavitrāṇi pratyādāyādhvaryuragreṇāhavanīyaṃ paryāhṛtya svāhā tvā sūryasya raśmibhya iti prātaḥ samrāḍāsandyāṃ sādayati svāhā tvā nakṣatrebhya iti sāyaṃ yathāsthānamavasthāyāpaśyaṃ gopāmiti sarva ṛtvijo yajamānaścādhīyanto mahāvīramavekṣante tvamagne gṛhapatirityadhvaryurgārhapatyamupatiṣṭhate'ntarhite pratiprasthātā tvaṣṭīmatī te sapeyeti patnīṃ vācayatyagnīdrauhiṇau puroḍāśāvāsādayeti saṃpreṣyati 10

2.5.13.11

animnayorāgnīdhra upastīrṇābhighāritau rauhiṇau puroḍāśau pūrvāhne prācyau srucau dakṣiṇottaraparidhisaṃdhī anvāsādayati pratīcyāvaparāhna ityeke devasya tveti raśanāmādāyādityai rāsnāsīti raśanāmabhimantrya pūrvadvāropaniṣkramyādhvaryuriḍa ehyadita ehi sarasvatyehīti gharmadughamāhvayati trirupāṃśvasāvehyasāvehīti triruccairyathānāma pratyetyābhidhānīṃ nidāne dogdhre cādāyādhvaryurāgnīdhraḥ pratiprasthātā ca dakṣiṇayā dvāropanirhṛtyādityā uṣṇīṣamasīti gharmadughamadhvaryurabhidhānyā kaṇṭhe badhnāti vāyurasthaiḍa iti vatsaṃ pūṣā tvopāvasṛjatviti vatsamupāvasṛjati yaste stanaḥ śaśaya ityadhvaryurgharmadughamabhimantryostra gharmam̐ śim̐ṣeti vatsamādāya niyujya bṛhaspatistvopasīdatvityupasīdati dānavaḥ stha perava iti stanānsaṃmṛśatyā daśabhirvivasvata ityabhijñāya stanānaśvibhyāṃ pinvasvetyetairvarṣīyasi dogdhre pinvayatyetasmin kāle pratiprasthātā tūṣṇīmajāṃ hrasīyasyagnīdhe payasī pradāya yathetaṃ pratyetya gāyatro'si traiṣṭubho'sīti śaphāvadhvaryurādatte jāgatamasīti pratiprasthātopayamanamupadrava payasā godhugityabhijñāyāgnīdhraḥ pratipadyate sahorjo bhāgenopa mehītyāhriyamāṇaṃ payo'dhvaryuḥ pratīkṣate 11

2.5.13.12

indrāśvineti mahāvīre gopaya ānayati svāhā tvā sūryasya raśmaya ityudyantamūṣmāṇamupatiṣṭhate madhu havirasītyajāpayaḥ pratiprasthātā sūryasya tapastapetyudyantamūṣmāṇamupatiṣṭhate dyāvāpṛthivībhyāṃ tvā parigṛhṇāmītyadhvaryuḥ saṃdaṃśanena mahāvīraṃ parigṛhṇātī vedena pramṛjyāntarikṣeṇa tvopayacchāmītyupayamanena pratiprasthātopayacchati devānāṃ tvetyādāyottiṣṭhati tejo'si tejo'nuprehīti prāgāharatyagnirmā pṛthivyāḥ pātu vāyurantarikṣātsūryo diva iti divispṛṅ mā mā him̐sīriti japitvā samudrāya tvā vātāya svāheti pañca vātanāmāni gacchannevānavānaṃ vyācaṣṭe sapta vāpānyāgnaye tvā vasumate svāheti pañcottarāṇyavaśiṣṭāni śiṣṭā vikalpārthametasmin kāle pratiprasthātā dakṣiṇamaharjyotiḥ ketuneti prātarjuhoti rātririti sāyamapareṇāhavanīyaṃ dakṣiṇātikramya viśvā āśā dakṣiṇasaditi brahmāṇamabhisamīkṣya viśvāndevānayāḍiheti paścādāsīnaṃ hotāraṃ svāhākṛtasya gharmasyeti gharmamabhisamīkṣyāśrāvya pratyāśrāvite gharmasya yajeti saṃpreṣyatyuttamayā vācā pracaratyaśvinā gharmaṃ pātamiti vaṣaṭkṛte juhoti svāhendrāvaḍityanuvaṣaṭkṛte gharmamapātamaśvineti hutaṃ gharmamupatiṣṭhate namo dive namaḥ pṛthivyā ityanuvākaśeṣeṇoparyāhavanīye dhāryamāṇaṃ mahāvīraṃ yajamāna upatiṣṭhate taṃ pratiprasthātā śṛtadadhnābhipūrayati 12

2.5.13.13

iṣe pīpihīhi vikṣarantaṃ yajamāno'numantrayate mahyamityupāṃśu vāthainaṃ diśo'nu prahāvayati tviṣyai tveti pūrvasyāṃ dyumnāya tveti dakṣiṇasyāmindriyāya tveti pratīcyāṃ bhūtyai tvetyudīcyāṃ pratyākramyopayamane mahāvīrapayaḥśeṣamānīyodvāsanīye khare rājataṃ śatamānaṃ nidhāya gharmāsīti tasminmahāvīraṃ nidadhāti nettvā vāta skandayādityabhicarato'pa upaspṛśyodumbaraśakalān ṣaḍādāya teṣāmekaikenopayamanadravyasyopaghātena pūṣṇe śarase svāheti pūrvārdha āhavanīyasya tatpaścotyainamantarāñjanaṃ madhyame paridhau saṃspṛṣṭaṃ sādayatyevaṃ dvitīyaśakalena grāvabhyaḥ svāheti praścotayatyenaṃ pūrvavatsādayati tathā tṛtīyena madhyataḥ pratirebhyaḥ svāheti caturthena dyāvāpṛthivībhyām̐ svāhetyaparato'thainamūrdhvāñjanaṃ bhasmānta upagūhatyevaṃ pañcamena dakṣiṇārdhe pitṛbhyo gharmapebhyaḥ svāhetyenaṃ bahirañjanaṃ dakṣiṇe paridhau saṃspṛṣṭaṃ sādayatyatha ṣaṣṭhaṃ sarveṣu lepeṣu samajyopayamanādantata upahatyottarārdhe rudrāya rudrahotre svāhetyathainamuttareṇa śālāyā atīkāśenānanvīkṣamāṇo'munā saha nirarthaṃ gaccheti nirasyāpa upaspaśyātiśiṣṭāñchakalānadbhiḥ saṃspṛśyāhavanīye'nupraharati pratiprasthātā pūrvavaduttaraṃ rauhiṇaṃ juhotyapīparo mā rātryā ahno mā pāhītyadhvaryurvaikaṅkatīṃ samidhaṃ prātarādadhyādapīparo māhno rātryai mā pāhīti sāyam 13

2.5.13.14

śeṣādupayamanenāgnihotraṃ juhotyagnirjyotirjyotiragniḥ svāheti sāyaṃ sūryo jyotirjyotiḥ sūryaḥ svāheti prātarvyāhṛtyā vobhayatra tūṣṇīṃ vā śeṣaṃ samupahūya hutam̐ havirmadhu haviriti yajamāna eva pratyakṣaṃ bhakṣayati hotrādayo'vaghreṇāgnīdhra upayamanamucchiṣṭakhare mārjayitvāntarvedi prācīnabilaṃ sādayati tasminsuvarṇarajatau śatamānau prāsya madantīrninīya hiraṇyavatībhistābhiryajamānaṣaṣṭhā hiraṇyavarṇāḥ śucaya iti catasṛbhirmārjayanta ājyasthālyā sruveṇājyamādāya prāṇāya svāhā pūṣṇe svāhetyetābhyāmanuvākābhyāṃ pravargyaprāyaścittāni hutvopayamanādapo niḥsārya tasminsarvaṃ gharmapātraṃ samavadhāya tatsamavamṛśan gharmāya sam̐sādyamānāyānubrūhīti saṃpreṣyatyā yasminsapta vāsavā ityabhijñāya tadetadupayamanamagreṇāhavanīyaṃ paryāhṛtya dakṣiṇataḥ samrāḍāsandyāṃ kṛṣṇājine prācīnabilaṃ svāhā tvā sūryasya raśmibhya iti prātaḥ saṃsādayati svāhā tvā nakṣatrebhya iti sāyaṃ pratīcīnabilamaddhi tṛṇamaghnye viśvadānīmityabhijñāya gharmadughamutsṛjyaitasmin kāle śaṃ no vātaḥ pavatāmityuttamenānuvākena śāntimupayantyevaṃ trirātraṃ ṣaḍrātraṃ dvādaśarātraṃ vā sāyaṃprātaḥ pravargyopasadbhyāṃ pracaranti 14

2.5.13.15

pravargyaṃ bhakṣayitvā na māṃsamaśnīyātsaṃvatsaraṃ caturo vā māsānna rāmamupeyānna mṛnmayena pibennāsya rāma ucchiṣṭaṃ pibet teja eva tatsaṃśyatīti brāhmaṇamagniṣṭome pravṛṇakti nokthye pravṛñjyādviśvajiti sarvapṛṣṭhe pravṛṇakti na prathamayajñe pravṛñjyātpravṛñjyādvā śrotriyānūcānasya pravṛñjyāddurbrāhmaṇasya ca brahmavarcasakāmasya ca pravṛñjyāt pravargyamudvāsayiṣyannajāmagnīdhe dadāti paṣṭhauhīṃ brahmaṇe gharmadughaṃ hotre śatamānāvadhvaryave'tha pūrvaśāntimupetya tṛṇāni saṃstīryāgreṇāhavanīyaṃ sarvaṃ parigharmyaṃ samrāḍāsandyāṃ sādayatyathāgnīdhraḥ pravṛñjanīyodvāsanīyau kharau sate samopyottarataḥ samrāḍāsandyāṃ sādayatyucchiṣṭakharamanyasminsate samopya dakṣiṇayā dvāropanirhṛtya mārjālīyadeśe nidadhāti yathetametyodagdaśena vāsasā patnyāścakṣuḥ prorṇoti pratiprasthātā gārhapatya prājyaṃ vilāpyotpūyaudumbaryāṃ sruci caturgṛhītaṃ gṛhītvā trīn saṃnakhāñchalākāmuṣṭīnādāya teṣāmekamāhavanīya ādīpyāsyadaghne dhārayati tasminnadhvaryurgharma yā te divi śugiti prathamāmāhutiṃ juhoti tasminnaparamādīpyāhavanīye pūrvaṃ prahṛtya gharma yā te'ntarikṣa iti nābhidaghne dvitīyāmāhutiṃ tathāparamādīpya jānudaghne gharma yā te pṛthivyāmiti tṛtīyāmapi vā muṣṭīnvihāya yathāpradeśamāhavanīye tisra āhutīrjuhāti saṃvṛtya dvārāṇi pravargyamādāyānu no'dyānumatiranvidanumate tvamiti dvābhyāṃ pūrvayā dvārā niṣkrāmanti pratiprasthātā vāsasā patnīṃ nayati mahāvedimākramya prastotaḥ sāma gāyeti saṃpreṣyati 15

2.5.13.16

saha patnyā yajamānaḥ sarvartvijastriḥ sāmno nidhanamupayanti puruṣaḥ puruṣaḥ nidhanamupaitīti vijñāyate divastvā paraspāyā iti prathamaṃ prāpya madhyadeśe dvitīyaṃ nidhanaṃ prāñco'tikrāmanti brahmaṇastvā paraspāyā iti dvitīyamabhikrāmantyuparavadeśaṃ prāpya tṛtīyaṃ nidhanamupayanti prāṇasya tvā paraspāyā iti tṛtīyamabhikrāmantyudvāsanadeśamuttareṇottaravediṃ prāpya samrāḍāsandī pratiṣṭhāpya prastotarvārṣāharaṃ sāma gāyeṣṭāhotrīyaṃ sāma gāyeti saṃpreṣyatīṣṭāhotrīyasya pūrvavannidhanamupayanti na vārṣāharasyodakumbhamādāyānena saṃtatadhārayā valgurasīti sarvaṃ parigharmyamuttaravediṃ pariṣiñcanparyeti nidhāya kumbhaṃ śaṃ ca vakṣīti trirapariṣiñcanpratiparyeti catusraktirnābhirṛtasyetyuttaranābhimabhimṛśati sado viśvāyurityuttareṇa nābhiṃ kharāvupanivapatyapa dveṣo apa hara iti mārjālīya ucchiṣṭakharaṃ pāṇī prakṣālyottaravedyāṃ kṛṣṇājinamāstīrya tasmin hiraṇyaṃ nidhāya rauhiṇapiṣṭānmuñjapralavānsikatāścānuprakīrya deva puraścara saghyāsaṃ tveti pracaraṇīyaṃ mahāvīramupāvaharatyenaṃ mahīnāṃ payo'sīti dadhnā madhumiśreṇa pūrayatyevametarau pūrvāparau dakṣiṇottarau vā tūṣṇīmitarāṇyādityasyeva maṇḍalaṃ bhavatyapi vā mahīnāṃ payo'sīti pracaraṇīya ājyaṃ jyotirbhā asi vanaspatināmoṣadhīnām̐ rasa iti madhu vājinaṃ tvā vājino'vanayāma iti dadhyevamitarayorapi vājyameva prathame madhu dvitīye dadhi tṛtīye gharmaitatte'nnametatpurīṣamiti yānyāsecanavanti tāni dadhnā madhumiśreṇa pūrayatyariktatāyā iti vijñāyate 16

2.5.13.17

api vā puruṣākṛtiṃ kuryāttāṃ cikīrṣansamānamā pracaraṇīyopāvaharaṇāttacchiro bhavatyupariṣṭātsāgraṃ vedaṃ prāñcaṃ nidadhāti sā śikhā śiro'bhito dogdhre karṇau prokṣaṇīdhānī mukhaṃ sruvau nāsike abhitaḥ sruvau hiraṇyaśakalāvakṣiṇī ājyasthālī grīvā dhṛṣṭī jatrūṇyabhitaḥ śaphāvaṃsau rauhiṇahavanyau bāhū prācī methī pṛṣṭayo'bhito dve dhavitre pārśve tṛtīyadhavitramuro madhya upayamanamudaro'bhito'bhriḥ śroṇī abhitaḥ śaṅkū sakthinī madhye tṛtīyaṃ meḍhramabhito rauhiṇakapāle pārṣṇī tasminsarvaṃ rajjumayaṃ dadhāti tānyantrāṇi rauhiṇapiṣṭāni sarvataḥ pradhvaṃsayati tāni majjā vedaṃ visṛjyānuprakirati sa snāyavo'vakābhistṛṇaiḥ pracchādayati sirā gharmaitatte'nnametatpurīṣamityatiśiṣṭaṃ dadhnā madhumiśreṇa saṃmṛjyāntareṇa sakthinī nivapati tanmāṃsaṃ dadhnā madhumiśreṇa sarvato'vokṣati tallohitaṃ prācīna grīveṇottaralomnā kṛṣṇājinena prorṇute tvaglomāni ca samrāḍāsandīṃ visrasyopariṣṭānnidadhāti sāmrājyaṃ bhavati 17

2.5.13.18

uttaravedyāṃ nityaṃ kalpaṃ bruvata uttaravedyāmudvāsayettejaskāmasyeti brāhmaṇoktāṇi yathākāmaṃ nainamudvāsitaṃ vayāṃsi paryāsīrannāgnipraṇayanādatrodakumbhapariṣecanameke samāmananti rantirnāmāsi divyo gandharva ityenamupatiṣṭhate'cikradadvṛṣā haririti yajamāno'dhvaryuretattvaṃ deva gharmetyabhimantryedamahaṃ manuṣyo manuṣyāniti pradakṣiṇamāvṛtyocchiṣṭakhare mārjayitvānavekṣamāṇaḥ pratyetyodvayaṃ tamasa ityādityamupasthāyodu tyaṃ citramiti dvābhyāṃ gārhapatye juhotyupatiṣṭhata ityeka imamū ṣu tyamityāhavanīyamupatiṣṭhate gārhapatyaṃ vā śaṃ no vātaḥ pavatāmityuttarāṃ śāntimupayantyupayanti 18

2.5.13.19

iti trayodaśaḥ praśnaḥ

Linked texts (2)

Vaikhānasaśrautasūtra — Vikhanas, Sanskrit
Baudhāyanaśrautasūtra — Baudhāyana, Sanskrit