Kalpah 2.6.1.41_180
Kalpaḥ 2.6.1.41_180
- Language
- Sanskrit
2.6.1.41_180.1
yajñakarmārthā mantrāḥ.
yajñaśabdenopaśakṣitāni vidheyāni karmāṇi, tānyeva lakṣitāni vidhilakṣaṇāni
karmāṇītyanena, tathā ca paunaruktyam . tasmādevaṃ vyākhyeyaṃ yajñaśabdena sarvāṇi vidheyāni
karmāṇi gṛhyante . teṣāṃ karma kriyotpattiriti yāvat . tatkarmārtho yeṣāṃ te tathā .
vidhinā pramitamātra na hi śreyaḥsādhanaṃ brahmavat , kiṃtvanuṣṭhitaṃ ca . ato yajñānuṣṭhāna
prayojanameṣām . nanu vedaividhīyata ityanena vidhimantrātmakavedasya prāmāṇyamuktam ,
ato'nuṣṭhānaṃ pratipādyaṃ yeṣāṃ te tathā, arthapratipādanena prāmāṇyaṃ bhaviṣyatīti cet,
na . vidhimiravānuṣṭhānamapi bodhitaṃ karmaṇi kartavyatvāvedanena pramāṇatvāt . tasmā-
kha. prāptama.
10 paṭalaḥ] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam .
dvihitaḥ kamamirutpattirevāpekṣitā . sā marjanyatvena prayojanamityeva yuktam . mantrāṇāṃ
vihitānuvādināmevotpādakatvāt . yajñasyotpādakatvena saṃnipatyopakārakatvenāṅgatokkā
bhavati . tathoccāraṇamātreṇa nāṅgatā . dṛṣṭārthādhyayanavidhibalānmantrāṇāmarthāvabodhaparyaḥ
vasāyitā'vagatā . mantrā hi dṛṣṭāryādhyayanavidhyadhyāpitāḥ kimasmābhiḥ puruṣasamāhita
dṛṣṭaṃ janyamityākākṣamāṇā adhyayanavidhinā yacchakyate dṛṣṭaṃ yena janayituṃ tena tajjanya-
miti cānujñātā mantrāḥ svārthaprakāśanamātramevāsmākaṃ janyatvena śakya tajjanyama-
smābhiḥ . tacca kathaṃ dṛṣṭadvārā puruṣasamāhitasādhanaṃ syādityākākṣamāṇāstiṣṭhanti .
tatra japastotraśastrakarmāṇi cātha pratipādanarūpāṇi vihitāni . tatra ye samarthī japastotraśa.
2.6.1.41_180.2
stramantrāstadutpādanamātreṇānatvaṃ gatāḥ saprayojanāḥ santo nirākāṅkṣā jāyante . anye
mantrāstu svārthāvabodhakatvamātreṇa na nirākāṅkṣāḥ. svārthāvabodhanasya vidhinā samohita.
sādhanatvenāvidhānāt . evaṃ ca kathamajināmupakāro dṛṣṭo'smābhiḥ kartavya iti sākākṣā-
stiṣṭhanti . tatrāṅginaḥ svotpattaye smṛtimapekṣante . na hyananusaṃhitāḥ puruṣeṇānuṣṭhātuṃ śakya-
nte . tadanusaṃdhānaṃ yadyapi vidhivākyairmavettathā'pi teṣāṃ kartavyatāpramānanenopakṣīṇatvā-
mantrāṇāmānarthakyaudṛṣṭārthatvāpatteśca mantrebhyaḥ svāṅgatvena vihitemya eva svasmṛti
bdhvā nirākāṅkṣā bhavanti . mantrā api smṛtidvārā'ṅgatāṃ gatā nirākākṣā jāyante .
yeṣāṃ svatvāvedako vidhirnāsti te'pi linena vidhi kaspayitvā svārthānuṣṭhānāṅgatā
pratipadyante vidhiviniyuktamatrasāmyenaikarūpyāya . tata evādhyayanavidherdaṣṭārthatvenaika-
rūpyaṃ syāt . kacidṛṣṭārthatā laukikeṣu mantreṇuṃ cādṛṣṭārthateti vaiṣamyaṃ syāt . nanu
japateruccāraṇamā vācyaṃ, na tasya svārthaprakāśakasvena tatpratyakṣatvaṃ svārthaprakāśana-
sthāvidhānāt . tadartha smṛterapi karmāṅgatāyā anapekṣaṇāceti cet . ucyate-adhyayana-
vidhidṛṣṭārthatālābhāya napatītyasyaiva vidherarthaprakāśanamarthādvidheyaṃ yathā mantreṇedaṃ kāryami.
tyatra mantroccāraṇamarthādvidhīyate . apateśvārthānusaṃdhānenoccāraṇamadhyabhidheyaṃ mantrocāraṇa-
lakṣaṇajapenādṛṣṭaṃ bhāvayenmārthaprakāśanadvāreti vidhau paryavasanne'rthaprakāśanabhāvanā'pi
vidheyeti dṛṣṭadvāreṇaiva yajñakarmārthatā noccāraṇamātreṇāpūrvotpāda katā kiṃtu svārthaprakāśana-
2.6.1.41_180.3
dvārā teṣāṃ dṛṣṭārthaprakāśanamātradvārocāraṇāsarvasādhāraṇādadṛṣṭaṃ karapyata ityadṛṣṭārtha-
svāmilāpo gauṇo na tu dundubhyādiśabdasya stotropākaraṇatvavanmukhyaḥ . evaṃ stotra-
śastramantrāṇāmapi stautiśaṃsātamyāṃ devatāguṇakīrtanavācimyāṃ vihitastotraśastrarūpaka-
maṇoḥ saṃkīrtanarūpayojanakatvādassi hyeṣāmapi yajñakarmārthatvam . evaṃ pratyagāśīmaprakṛto-
pasthānābhimantraṇānumantraṇābhimarśanamantrāṇāmapi jñeyamidaṃ spaṣṭayiṣyate yājamāne japatu.
1 ka. ga. ca. dhakasya . 2 ka. ga. gha. janyatve'ne . 3 kha. kyāda. 4 ka.ga. ca.
cha. labpā . 5 kha, laihikeṣu . 6 ka. ga. pa. u. 'dhu vā'.
,
satyāpāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [1prathamapra-
kyatā ca . apratyagāśarminprakṛtopasthānādimantrāṇāṃ tu yatra pratipādanamātraṃ pradhāna
karmajanyaṃ tatrāpi japatulyatā yama svapratipādyaṃ praviguṇakarma tatropasthānādinā'rthaprakāśa.
narūpeṇārtha saṃskuryāditi vālyārthe saṃskārye svadṛṣṭaḥ saṃskāro mantreṇārthapratipādanena
jāyate . yājyādimantrairdaṣaṭkāreṇa svādākāreṇa vā devatādravyayoḥ smṛtirdṛṣṭameva prayo-
janam . dravyadevatādiyajñārthānāṃ liddhānāmapi śreyaḥsādhanatayā dharmatvena sādhyatvādasti
teṣāmapi yajñakarmatvamiti sarve gannā yajñājhaṃ yajñakarmārthā iti siddham . na tvaṅgatvaṃ
prāmāṇyadvāreti kimuktam . nahi bohoṇāmaṅgatve'pi prāmāṇyamasti . satyam . ne hi
mantrāṇāṃ śabdavidhayā prāmāṇyaṃ, tathā'pi niyamavidhirayaṃ mantrā eva yajñakarmārthī iti .
ata eva baudhāyanācārya:-'mareva smṛtamanuṣṭhitaṃ śreyaḥsādhanam ' iti . yeṣāṃ ca
2.6.1.41_180.4
mantrā na santyeva teṣāṃ smṛtistu vidhāyakamya eva . na hi vaidikakarma prakārāntareṇā-
nusaṃdhātuṃ śakyam . tato gatyantarāmāvādvidhāyakaveva smārakatvaṃ kalpanīyam . yathā
'vasantāya kapicalānālayate . ityādimantreṣvagatyā vidhāyakatā'pi kalpyate mīmāṃta-
kairevaṃ vidhāyakeṣu mantraśaktiḥ kalpitā . na ca te'pi mantrā iti vācyam . tūṣṇī
caturthamityādau mantrajitakarmavidhānāgjñāyate vidhismāriteṣu na mantrasmāritatvamastīti .
anyathā kimapi tūṣṇīkaṃ karma na syāt . evaṃ pālanalakṣaṇakarmamu vidhireva smārakaḥ .
smārteṣvapi tūṣṇīkeṣu tathaiva .
atra saṃgraha ślokā:-
karmaprayatno dhātvarthairanurakto vidhīyate .
dhātuprakṛtikaryācyā pratyayaistu vidhāyakaiḥ .. 1 ..