Pramāṇa · Search · About · API

Kalpah 2.6.6.501

Kalpaḥ 2.6.6.501

Language
Sanskrit

2.6.6.501.1

pratyagāśiṣo mantrānakarmakaraṇāñjapati .
yajamāna ityanuvartate . mantraprayokkurātmānaṃ pratipādyatvamāgacchantīti pratīca iṣṭaprā-
dhanāstāḥ pratipādyatvena yeṣāṃ mantrāṇāṃ te tathā pratyakṣaṃ mahyaṃ syādityātmagāmitvam .
āśiṣa iṣṭaprāptiprārthanārūpārthavādā upalakṣaṇam . tānmayānyajamāno apati . yama-
māna eva japatyeveti cobhayaṃ niyamyate . tena napastathācādṛṣṭārtha cātusvayaṃ pāṇinismṛ-
sinyāyena siddhamasiddhamitītyavihitānāṃ apārthatayā vidhipatītyeva kalpyoṃ yajamāna
kartṛkaḥ sākṣādityarthaḥ phalati . pratyakṣamapavidhivihitānāṃ viniyoga napatīti cetyanena
vakṣyatyato jñāyate'tra vidhiḥ kalpya iti . ayamāśayaḥ -adhyayanavidhinotpāditānāṃ
mantrāṇāṃ svārthāvabodhadvārā phalavatkarmasādhanānāṃ yajñakarmārthā mantrā iti paribhāṣāsūtreṇa
sarvamantrāṇāṃ yajñānuṣṭhānārthatvamuktam . tatra yeṣāṃ viniyonako vidhirnāsti te kena
pramāṇena yajñakarmārthāḥ syuḥ . bhatastvadhyayanavidhinaiva te sāmānyena viniyuktā eṣa .
teṣāṃ viśeṣavidyākākṣiṇāṃ pratyagāśīsvalakṣaṇaliṅgena svasyānupama ko apa eka
vidheyatvena sādhyo dhātvoṃ nānyo yogyaḥ syāt . nanu śeṣasya vinidhānamityādisūtrai-
raviniyuktā sā viniyogaliṅgena vadatā daśatayī sāmavyatiriktānāmapi mantrāṇāṃ
sūṣṇīkeṣu prākṛteṣu yajuriti sūtreṇa viniyuktasvānnatebhyo'nye mantrāḥ santi .
yeṣāṃ mape viniyogaḥ kalpya ityucyate . atrā''hākarmakaraṇāniti . karmamājhā
ceṣṭā tasyāṃ karaṇatvena pratītāste karmakaraṇāste hi tūṣṇīkakriyāsu prākṛtāsu
1ka, ga. "sāna vā.
viniyukta-
500
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtra-
[6 ṣaṣṭhabhe--

2.6.6.501.2

vihitāsvava pratyagāśiṣo'pi
mantrapsākāṅkṣā liṅgena tatra kriyāprati-
pādanatvalakṣaṇena gacchantyeva . pratyagāśīliṃgaṃ ca vidhikalpakamabhibhūya śruti-
vidheyakriyāmeva kriyāpratipādanaliṅgenāpyakalpanālābhācca na saṃnāthema gacchanti .
pe tvakarma karaṇāsteṣāṃ tūṣṇīkāḥ kriyāḥ prati gamane sāmarthya nāsti . yadyapi
tadabhāvākāṅkṣāstathā'pi te na kevalapratyagāśīḥparāḥ kriyāyā bhapratipā-
dakāḥ kathaṃ kriyāmabhidhayā prāpnuvanti . nacātra vāhmaṇavihitattvamasti yena
yathopadiṣṭaṃ brāhmaṇavanta iti sūtreṇa lakṣaṇayā'pi kriyāpratipādakāḥ syuḥ . tasmātteṣā-
madhyayanavidhivalena svasādhyajapavidhikalpakatvameva yuktam . nānucāritasya karmāṅga-
tvamadhyayanavidhinā''ve vituṃ kiṃtūcāraṇenolpannasyābhivyaktasyaiva vā, idānī dṛṣṭa cāpta.
mavati taducāraṇena vidheyena sākṣādapūrvameva vācyaṃ saṃskāryārthasyāpratītaḥ . naca mantra
japatītyasti dvitīyānirdiṣṭaṃ saṃskāryamiti vācyam . mantrasyānyatra
viniyokṣyamāṇatvāmāvādvitīyayā nepsitatamatva kiṃtu kārakatvamātramavagamyane hyākari
ceti pāṇinismṛteḥ . tasmānna dravyamāne cādṛṣṭamādheyaśabdāparaparyāyaṃ manayattadvā-
rā'pūrvotpādaka kiṃtu sākṣātkalabhoktāra svāminyevautsargika mantroccāraṇakriyayā'pūrva
janyate . vaidhakarmaṇāṃ phalāśāptanaṃ mukhyaṃ phalaṃ svāminyeva sa eva māmiṣṭamidaṃ bhūyāditi
kāmayituṃ yogyo navik . tasyānyaphalaśāsane yadyapi yāṃ kāṃcanā''śiṣamṛtvigāśāste
tāṃ yajamānasyeti tathā'pi yajamānaphalaśāsane mantravācye mahyamidaṃ bhūyāditi gauṇameva .

2.6.6.501.3

nacābhidhābādhe'nyaviniyojakaṃ pramāṇamasti . samākhyāyāstu liṅgena bādhānmukhyavṛttyā
bhoktavoccāraṇe kartā yajamāno yāgena phalaṃ sādhayituṃ pravṛttaḥ phalāpūrvāśrayatvayo.
gyamātmānaṃ dīkṣayeva karotyapūrveṇa saṃskṛtam . evaṃ ca dīkṣaṇīyeṣṭivadeva napa.
syā''rādupakārakatve'pi yajamānasaṃskārakatvamupapadyate . svasaṃskāravyatirikta karmaṇi
pratinidhiḥ pravasato yajamānasyatvigvakṣyate . napatya saṃskārakatvānna tatra prati-
nidhiriti svasyaiva pravasato japo vakṣyate . tadevaṃ japasyā''rādupakārakatve saṃpā-
dita evopapadyata iti yuktamutpaśyāmaḥ . tasmādṛgvedādiptamākhyāprāptātvi.
nyabādhena .. yatra yatra matrapāṭhastatra tatra karmasamīpe japaḥ kāryaḥ . dravyaprakāśanena
pratyagāśīprārthanaṃ yatra mantreṣu syāttatra tatra tattayajanya kriyayopalakṣite kāḻe
kartavyastattatkarmāṇatayā . tatra pāṭhādutkarṣo'pi mantre vāntara liṅgenānujñātaḥ pāṭhāttasya
prabalatvāt . ye ca kriyākaraṇadvārā pratyagāśī:parāstatra kriyā vinā''śī prāptyāmāvā.
kriyāliṅkameva . prabalaṃ tena tūṣṇīkeṣu prākṛteṣuḥ tattatvikarmasu pratyaktvamāropya
goṇyā'pi vṛttyā pravartante . ye pratyagāśiṣaḥ śrutyā kriyāyāṃ viniyuktāsteṣāṃ liṅga
śrutyā sutarāṃ bādhitāmiti gauṇyā vṛtyā kriyāparatvam . tathācānapanyūja sāmasviti
1pra0paṭaḻa:] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam . 501

Linked texts (1)