Kalpah 2.6.6.503
Kalpaḥ 2.6.6.503
- Language
- Sanskrit
2.6.6.503.1
tathopadiśyamānānupatiṣṭhate'numantrayate'bhimantrayate'bhimṛśati japatīti ca .
mapatīti cetyantena vidhinātenopadiśyamānānapi pratyagāśiṣo mantrāstattadupadiṣṭaviśe-
gheṇa viśiṣṭa karmāntaraviniyuktānapi tathā napati yajamāna eva . na tu tāṃ kiyāṃ sādhanata yā
tu
tattadvedavihitayā tṛtīyayā śrutyā bhāsamānānāpyutviājapaṃ prayunate(?) . atra cātuḥsvayaṃ-
māśī paratvena yajamānakartṛkatvaṃ cātidiśyate jape vihite yajamānakartṛtvamityarthaḥ . ayaṃ
bhāvaḥ-padyapi copatiṣṭhata ityādinā karmabhedo'sti jape tu prayogabhedastathā'pi na tena tatka-
mamādhanatayā pratīyamānā mantrāḥ pratyagāśī:paratvaṃ jahati . kriyāmaṃśabhūtāṃ prati tṛtīyayā na
sādhanatvamucyate kiṃtu pratyagāśīḥśāsanaṃ pratyeva prādhānyādaṃśāttadvārā teṣāmakatvāt .
upatiṣṭhata ityādinā viśiṣṭābhidhāne'pi viśeṣaṇāṃśānāṃ kriyārūpāṇāmapi mantrocāra-
ṇena sahabhāvināmayogyatvānna mantrasādhyatvam . nahi hastāñjalikaraṇamupasthāne'nusaṃdhānamaḥ
numantraṇe'bhimukhīyācanamabhimantraṇe hastena sparśanīmamarśane mantrānte ca kriyate kiṃtu
pūrvamārabdhaṃ sahamatroccāraṇe'nuvartate tatkayaṃ mantrasādhyaṃ syāt . mantrairapratipādyatvāca .
nahi tāḥ kriyā mantravarṇeṣu dṛśyante . tasmānmantrapratipādyāśīḥpratipādanasādhanatvenaiva
tṛtīyopapadyate . arthastutiravāntaravākyārtho'yaṃ stutvā''śiṣāmāśāsanaṃ mahāvākyāḥ .
tadeva vidheyaṃ mantrapratipādyatvena . stutistadaṅgamiti na tena virudhyate tena cātra teṣāṃ
saṃskāryatvena dvitīyeti vācyam . upasthāne tāvadvāravādyarthānāṃ dvitīyānirdiṣṭānāmapi
2.6.6.503.2
karmāsamavetatvāt . bhānyādīnāṃ karmasamavetānāmapi na saṃskāryatvaṃ vairūpyāpatteḥ . kiṃca
tebhyaḥ phalāśāsanaprāptaye teṣāmarthānāmupasthānaṃ stutireva stutiviṣayatvena dvitīyā
nirdiṣṭā . api ca stutirhi guṇakīrtanaṃ guṇikartinastotra śastravat . upasthāne stutitvaṃ
spaṣṭameva dṛśyate te'bhimastuvansa ebhyaḥ stuto rātriyāḥ so'gnimastautsa enaḥ stuta
ityādau nāpyupasthānasya stutirūpatvena stutatvāt . eteṣvevāryavādeṣu stutyā phalaprāpti-
mapi darśayati paśunirājatte devāḥ pavitvā kāmā bhakurvateti . sa ena5 stutaḥ
suvarga lokamamamayaditi . kiṃcā''hitāgne rāśīdagnimupatiṣṭhata ityatrāpi cā''śī:pa-
ramevopasthānam . tatrārthastutira natu dvitīyayā guṇī pratipādyabhūtena saṃskārya
taspratipādyaṃ ca guṇāśrayatvena natu prādhānyena . evamanumantraṇādiṣvapi stutyatvana
dvitīyā natu saṃskārthatvenepsitatamatvāt . kiṃvakathitaṃ ceti viṣayatvena
sasyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtra-
[1 ṣaṣṭhaprabhe-
mādhanasvamātramāha . kiṃvānumantraṇe hutaṃ dravyaṃ dvitīpānirdiṣṭaṃ stutistu saddevatānāmā
śīrathī dṛśyate tebhya eva phalaśāsanāt-bhagnerahaṃ devayamyayā''nādo bhūyāsa-
mityāhāgni devānāmannādastenaivānnādyamātmandhatta iti brahmaṇe ca . yadyapyannādau
dravyasya saṃskārya[va]mapi saṃbhāvyate tathā'pi na tanmaśraprakāśyatvenāpi apūrvakriyā-
maṃśabhūtāṃ pratyeva sthānatu mantrapratipādanaṃ pratyapi . bhāśīḥparatvamatāt . tadabhagenaivā.
rthasya saṃskāryatvopapatteḥ . natu prādhānyena . ata eva pravasato yānamāne japavadevopa.
2.6.6.503.3
sthānādīnāmapi svasaṃskārakarmatvena tanmantrāḥ svayameva japatīti vakṣyati . saṃskārya
yadi dravyaṃ syāttadā parārthānāmadhvaryukartṛ[ka]tvena pratinidhiḥ syāt . na tānyārā.
dupakārakāṇyevopasthānādīni santi na kriyāparāṇi stutikjaparūpāṇyeva . nanu
kathamatra viśiṣṭo japo vidheya upatiṣṭhata ityādiṣu apatvāpratīteḥ . pratītau ca na
tṛtīyānirdiṣṭamanprasaṃvandhaḥ syāt . ucyate-upānmantrakaraṇa iti pāṇinisūtreṇopati-
ṣṭhata ityātmanepadaṃ vihitaṃ maprasādhyaṃ karaṇaṃ yasya tatkarma mantrakaraṇam . upapūrvakasti-
ṣṭhatiḥ paridhānavācī mantroccāraṇaṃ vidheyam . arthapratipādanaṃ tu sāmarthyāt . athavā'rtha.
pratipādanaṃ vidheyamuccāraṇaṃ tu sāmarthyāditi nyāyādanyatarasyaikasya vidhāyakatve
prāpte napa eva sūtrakāreṇa vidhīyate . prāthamyātpuruṣayatnasākṣātsādhyatvācca . prati.
pādanaṃ na sākṣātpuruṣavyāpāreṇa śabdavyāpāratvātsatyevoccāraṇe sākṣātpuruṣaprayatnasādhye
vidhigocare sati paścātpratipādanaparamparayā puruṣajanyamarthāt . ata eva sūtrakṛtā saṃva-
ndhārthameva mantrāṇāmupadiśyamānānāṃ dvitīyayā nirdeśaḥ kṛtaḥ . tatra mantreṇopatiṣṭhata
ityatra tṛtīyā'rthaprāptapratipādanasādhanatānuvādiketi matvā manāmantrasya viṣayatvena sādhā.
natvaṃ vinā yā''kṣiptā dvitīyopadeśe darśitopari(?) niti . bhakathitaṃ ceti sūtreṇaiva
.
vihitā'pi . tathā cāpa(?)utthāyāñjalipuṭaṃ kṛtvā mantraṃ napanmantro'ṅgavācakā(!)
stuvannātra pratipādayediti . mantreṇānumantrayata ityatrāpi dravyamanusaṃdhāya mantraṃ napanma.
2.6.6.503.4
śreṇa dravyadevatāḥ stuvannityādi samānam . mantrayatidhātuḥ svābhiprāyāviṣkaraṇaprati-
pādakavacane prasiddha upasargabhedādviśiṣṭa vartate . abhimantrayate'trāpi abhimukho mṛtvā
dravyaṃ paśyanmantra japanmantreṇa dravyameva stuvannityādi samānam . abhimṛśatītyatrāpi
dravyaṃ spṛśanmantramuccārayanmantrārtha mantreṇa stuvannityādi samānam . sarvatra pratyagāśīyo
mukhyayaiva vṛttyā yajamānasya napaterupatiṣṭhata ityādīnāṃ ca japavācakatve'pi śabdāntare-
rarthabhedātkarmabhedo jñeyaḥ . yathā dhātvanuśāsanasūtreṣu yaja dāne hu dāne ḍudādāna
ityādinā samānārthatvavidhāne'pi rūḍhyā'rthabhedādaparyāyatvena śabdāntaraiḥ karmabheda eka-
matrāpi . tatra yajatyādiṣu kṛtameva vyākhyānaṃ prathame paribhāṣāpaṭale . tadvatatraivopatiṣṭhata
ityādīnāmapīti yuktataraṃ sūtram . napo'pi śrutyaiveti sarvamatadātam . cakāra iti:
karaṇasya pratyekasaṃbandhārthaḥ.
150paṭalaḥ ] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam . 503