Kalpah 2.6.7.573
Kalpaḥ 2.6.7.573
- Language
- Sanskrit
2.6.7.573.1
saptahotāraṃ manasā'nudutya sagraham̐ hutvā dīkṣaṇīyāmiṣṭiṃ nirvapati .
saptahotṛhome yajamānenādhvaryoranvārambhaḥ kartavya iti baudhāyanenoktam --saptahotāraṃ
manasā'nudutyā''havanīye juhotyanvārabdhe yajamāne khāhetīti sūtreṇa . vācaspati-
devatā mantraliṅgāt . atra kecit-brahma vai catu)tāra ityarthavādābahmaṇa ityapyuccāryam.
tayāca vācaspataye brahmaṇa idamiti tyāgavākyamiti vadanti . pūrvasūtrādīkṣiṣyamāṇa-
padamatrāpyanuvartate . asti comayatra śrutiḥ-dīkṣiṣyamāṇaḥ saptahotāraṃ manasā'nuhu-
tyā''havanīye juhuyāditi, āgnaviṣṇavamekādaśakapālaṃ nirvapati dīkṣiṣyamāṇa iti .
dīkṣiṣyamāṇa iti luṭpratyayena kiyārthāyāṃ kiyāyāmupapade vihitena dīkṣākartṛsaṃskārā-
dhatva bodhyate . yamaniyamaparigrahānukūchayogyatārūpā dīkṣā tatkartṛsaṃskārārthā dīkṣa-
ṇīyā . vakṣyamāṇānāṃ kṛṣṇājinamekhalādaṇḍādīnāṃ tu akriyārūpatvāddokṣābhivyañjaka-
tvamātraṃ natu dīkṣaṇīyeṣṭivaddīkṣārthatvam . ata iṣṭyanantarameva dīkṣito na juhoti na daṃdā-
tītyādayo dīkṣitadharmāḥ.
pañcamādhyāye tṛtīyapāda uktametajaimininā-pareṇā''vedanāddīkṣitaḥ syātsadīkṣā-
misaṃbandhāt. iṣṭayante vā tadarthī viśeṣārthasaṃbandhāt . samākhyānaṃ ca tadvaditi sūtrāt .
sariṣṭidaṇḍādibhidīkṣāmisaṃbandhāt , āvedanātpareṇa dīkṣitamāvedayatīti vihitātpa-
reṇā''vedanānantaramiti yāvat . dīkṣitaḥ syādravoditi . enapā dvitīyetyatra -pañca-
gyapi dṛśyata iti vacanaṃ kalpayitvā pareṇā''vedanāditi prayogaḥ samarthanīya iti
tatraratne . tathāca dīkṣitadharmāṇāmatraiva pravṛttiriti pūrvasūtrārthaḥ . dvitīyasūtrārthastu
2.6.7.573.2
iṣṭyante vā vāśabdaḥ pūrvapakṣavyāvartakaḥ . iṣṭayanta eva dīkṣādharmāṇāṃ pravṛttiḥ . hi yasmā-
kāraṇādaviśeṣārthasaṃbandhāttadarthā ata iṣṭereva mukhyatvāttadante tatsamāptyavyavahitottarame -
va dīkṣādharmapravṛttiriti . na vidyate viśeṣo viśeṣavākyāpekṣā yatra nirapekṣeti yāvat .
etādṛśo'ryoṃ dīkṣaṇīyeṣṭiḥ . dīkṣaṇīyeṣṭiritoṣṭisamākhyānamapīṣṭayuttara dīkṣitadharmāṇāṃ
pravṛttiriti pūrvamutrasādhakavattadvadupayuktaṃ bhavatītyasyārthaḥ . iti tṛtīyasūtrārthaḥ . nanvevaṃ vāgya-
manottaraṃ dīkṣitadharmāṇāmupādānaṃ sūtrakṛduktaṃ nirhetukaṃ syāditi cetsatyam .
kṛṣṇājinamekhalādaṇḍādidānaprabhṛtikarmaṇo'pi dīkṣārūpatvāmāve'pi dīkṣārthatvaṃ parama-
styeveti . tathācaitasyāpi karmaṇo'parāh eva kriyetijñāpanarūpahetulābhena nirhetukatvā-
.
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [7 saptamapraśne-
pattyamāvāt . prāgaṃśaprapādanottaraṃ dīkṣaṇīyeṣṭikriyāyāmapi tadanantarameva . dīkṣaṇī.
yeṣṭīkṣākartṛsaṃskārārthatvātpratiprayogamāvṛttiḥ siddhā bhavati . dīkṣaṇīyāyā devatāpari-
grahārthatvamapi, devatā evobhayataḥ parigṛhya yajamāno'varundha iti śruteḥ . tena sarvatomukhe
prativihāraṃ sā bhavati . na dīkṣaṇīyānaṃ saptahotā kiṃtu dīkṣāṅgam . tena dīkṣaṇīyo-
skarṣe saptahotu!tkarṣa āhavanīyabhedaśva saptahotṛdīkṣaṇīyayorityetadvayaṃ siddhaṃ bhavati . ktvā-
pratyayena tu pūrvakālatāmātram . tataśca saptahotrarthamāhavanīyaṃ gārhapatyātpraṇīya saptaho.
tāraṃ hutvā somārthamāhavanīyaṃ praṇīya dīkṣaṇīyā kāryā . pratibandhakṛtadīkṣaṇīyotka.
2.6.7.573.3
pavaśena sapta hotṛhomadīkṣaṇīyeṣṭayormadhye homaprāptī homaḥ kartavya eva . saptahotāraṃ mana.
sā'nuvṛtya sagraha5 hutvā dīkṣaṇīyāmiṣṭiṃ nirvapatīti ktvāpratyayabodhitasaptahota
homāvyahitānantarya tu śiṣṭākopanyāyena bādhyate . sa ca nyāya ittham-ācā-
mtena kartavyamityādismṛtivihitācamanādervedaṃ kṛtvā vedi karotītyādivihitaśrauta.
krameṇa bādha iti prāpte kramasya padārthadharmatvāttadapekṣayā''camanādeḥ , padārthatvena
prāvalyam . pramāṇabalābalāpekṣayā prameyabalābalameva pūrvopasthitatvābalavat . pramāṇa-
virodhasya prameyavirodhamūlatvena pūrvopasthitatadvirodhena prameyabalasya pūrvamevā''loca-
nāditi tenaiva nirṇaya iti nā''camanādedhiḥ kiṃtu kramasyaiveti . prakṛte'pi kālaprāpta
nityaṃ niravakāśaṃ kṛtvā sāvakāśaṃ tataḥ kartavyamiti sāmānyasmṛtivihitahomakartavya.
tayā saptahotṛhomānantarya bādhitaṃ draṣṭavyam . evaṃ cāgnihotrahomo madhye kartavya eveti .
amumarthamāha prathamādhyāye tṛtīyapāde jaiminiḥ--śiṣṭākope'viruddhamiti cet . na
śāstraparimāṇatvāt . api vā kāraṇāgrahaṇe prayuktāni pratīyeran, iti tribhiḥ sūtraḥ .
tatrā''yaṃ sūtraṃ siddhāntopakramāśaṅkārtha, dvitīyasūtraṃ tannira tṛtīyaṃ siddhānta-
sūtram . śiṣṭasya śrautakramāderakope'vādhe sati ācamanādismaraṇamaviruddhamiti prathama.
sūtrārthaḥ . cedityanena siddhāntopakrama āśakyate . dvitīyasūtre netyanena tannirāsa:
kriyate . aviruddhaṃ na kiṃtu viruddhameva . tatra hetumāha-śāstraparimāṇatvāditi .
pratyakṣaśāstreṇā''camanādiprāpteḥ pūrvameva padārthānāṃ kramakālaparimāṇaiḥ parimitatvāditi
2.6.7.573.4
śāstraparimitatvādityasyārthaḥ . kāraṇasya bādhakāraṇasyāgrahaṇe'nupalambhe sati prayu.
tāni śiṣṭaiḥ prayuktāni ācamanādīni pratīyeranpramāṇatvena pratīyeranniti tṛtīyasūtrārthaḥ .
api vetyanena pūrvapakṣavyāvṛttiḥ kriyate . aupāsanahomo'pyevaṃ madhye kartavya eva .
kūśmāṇḍahomādyarthamāhananīyasya pṛthakpṛthakpraṇayanamuddharaṇapakṣe draṣṭavyam . arthāyārthā.
yā''havanīyaṃ praṇayatīti sūtrāt . ajasrapakṣe tvāhavanīyātya nityadhāryatvānna praṇaya-
nam . uddharaṇapakṣe'pi dakṣiṇā nityaṃ dhāraṇameva . nityaṃ gārhapatyadakṣiṇānī dhāryate
1
.
.
re
1
10paṭalaḥ ] gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotsnābyākhyāsametam . 573