Kalpah 2.6.7.613_286
Kalpaḥ 2.6.7.613_286
- Language
- Sanskrit
2.6.7.613_286.1
dhyāye saptamapāde auminimā dīkṣādakṣiṇa tu vacanāpradhānasyeti sūtreṇeti . na ca dīkṣā
somasyeti śrutedīkṣāyāḥ pradhānamātrārthatve'pi tajjanakībhūtadīkṣaṇīyāyā bhāryavādikade.
yatāpadasya pradhānadevatāmātraparatve pramāṇāmāvenāpradhānasādhāraṇadevatāparigrahārthasvama-
stviti vācyam . dīkṣā somasyeti śrutyā dīkṣāyāḥ pradhānamātrārthave siddhe tajjamako-
mūtāyā dīkṣaṇīyāyā api pradhānamātraparatvasyārthataḥ siddhimiddhiāvi)va pradhānadevatāmātra.
paratvasiddhāvetasyā evaṃ śruteḥ pramāṇatvenāṅgadevatāparigrahaspāsiddhatvena tadarthaṃ tattadiṣṭi-
paśuṣa anyanvādhānavidhānasyātyantaṃ yuktatvāt . naiminisūtrārthastu dīkṣā ca dakṣiṇā
cānayoḥ samāhāro dīkṣādakṣiṇam . gavāśvaprabhṛtīni cetyanena samāhāradvaṃdvaḥ . dīkṣā ca
dakṣiṇā ca dīkṣā somasva dakṣiṇā somasyetivacanātpradhānasya syātāmiti . amīṣomīya.
vikāre'tideśānatideśarūpametatprayojanam . vistarastvākare draṣṭavyaḥ . yājyānuvākye
mapi pradhānadevatāparigrahameva vadataḥ . tatrāgniśca viṣṇo tapa iti yāmyāyāṃ viśvarya-
jñiyaḥ saṃvidānī dīkṣāmasmai yajamānāya dhattamiti paṭhayate . tatra viśvadevaśabdasya
ādityaviśvavasavastuṣitāmāsvarānilāḥ .
mahārānikasādhyāśca rudrāśca gaṇadevatāḥ ..
itikośāgaṇaviśeṣarūḍhatvāvagatau tatra vasūnāṃ prātaḥsavanadevatābhūtānāṃ rudrāṇāṃ
mādhyaṃdinasavanadevatābhūtānāmādityānāṃ viśveṣāṃ devānāṃ ca tṛtīyasavanabhūtānāṃ caitra
prakṛte gaṇadevatātvena teṣāmeva prakṛte pradhānadevatātvamavagamyate . etādṛśadevatāparigraha-
2.6.7.613_286.2
meva yājyā vadati . dīkṣāpālaśabdena sarvāḥ somejyadevatā indādayo'pi gṛhyante .
svānukūlasya bhṛtyasya yathā svāsyeva pālakastathā susyādevatānāmeva mukhyatvena svāmi.
tvātsvānukūladīkṣāpālakatvam . viśvairdevairyuktāvasmai yajamānāya dīkṣāṃ dhattamiti .
dīkṣā ca pradhānārthī . ato devatāḥ pradhānārthī eva dīkṣāsaṃpāda(di)kāḥ . tathā'gnira
prathamo devatānāmitipuronuvākyāgatadevatāśabdo'pi pradhānadevatāpara eva yājyānuro-
dhāt . etenāvamapadaṃ yayā nikṛṣṭārthaka tathā prāthamyārthakamapi . tathā paramapadāparaparyo-
yamuttamapadamutkṛṣṭāka saccaramārthakamapi . tathācāgnirane prathamo devatānāṃ saṃyātānāmuttamo
viṣṇurāsīditi sarvadevatāprathama caramabhūtayoragnāviṣṇvohaṇe pratyāhāranyāyena madhyama-
sthānāṃ pradhānadevatānāmivāṅgadevatānāmapi gramitīyamapi śaṅkā nirastā bhavati .
tathāca pradhānārthayā dīkṣaṇīyayā'niviṣṇuyāgadvāreṇa pradhānadevatāparigraha evaṃ yukto
natu sāṅgapradhānāṃ parigrahaḥ . yato vadiṣyati prāyaṇīyādiṣu punardevatāparigrahārtha-
manvādhāne codakaprāpte'pi anyanvādhānaṃ yatparaiḥ pratiṣiddhaṃ tadeva punarvihitam . nanu
atrāpyamiḥ sarvā devatā iti devatārūpāgnerārammeṇa sāṅgapradhānārthena sāṅgapradhānadevatā-
parigraha siddhau kayamagnyanvādhānaṃ vihitamiti cet , satyam . devatārūpāmerārammeṇa
devatārambhamātrasyaiva siddhernatvavādhānasya tasya śabāntaratvena karmāntaratvāt . asa
satvāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [7 saptamapraśna-
evāṅgabhūteṣu paśuṣvanvārambhaṇīyāṃ pratiṣedhati savanīyamātre cānvādhānapratiṣedhātprāyaṇī
2.6.7.613_286.3
yādiṣvagnīṣomīyānūbandhyayoścānujānāti . ata eva nirūḍhe'pi dhārayatyāhavanīyamitya-
nvārammaṇīyānantaramuktvā'nonanvādadhātītyāha . tato jñāyata ārambhe siddhe'pi
mānvādhāna sidhyatīti . tasmāddīkṣaṇīyayā pradhānadevatānāmeva parigraha iti siddham .
nanu savanīye paśau savanīyeṣu ca puroḍāśeṣu nāgnyanvādhāna vidyata iti pratiṣedhādevetara.
prānvādhānasiddhau punarṣidhānaṃ paramatapratiṣiddhānvādhānasya punaḥ prāptyartha yathā kṛtaṃ tathā
dīkṣaṇīyāyāmapi paramatapratiṣiddhānvādhānasya punaḥprāptyartha kuto na kṛtamiti cenna .
dīkṣaṇīyāyāṃ tadvirahe'pi tasiddheḥ . kathamiti cet . ucyate-dīkṣaṇīyāyāṃ jātāyāṃ
satyāmeva tasyā devatāparigrāhakatvam . tasyāśca grahaṇārtha ca pūrvamiṣṭestadarthatvāditi
jaiminimate darśapūrṇamāsaprakṛtīnāṃ some'gnyanvādhānaṃ vratopāyanamāraṇyānaṃ jāgaraṇa:
manyāhāryasya ca dānaṃ patnyāśca sanahanaṃ vimocanamiti na vidyanta iti āpastambamate
prāyāyāyāstantraṃ prakramayati tatraivāni na kriyante'nyanvādhānaṃ bratopāyanaṃ patnīsa-
nahanamanvāhārya iti ye ke ca soma iṣṭipaśubandhāḥ sarveṣvevaitāni na kiyanta iti
bhāradvājamate ca sāṅgapradhānadevatāparigrahārthatvaṃ tatpaṣṭatayā khaṇḍayituṃ tatra tatrānvādhāna-
vidhānam . anyathā savanīye paśau savanīyeṣu ca puroḍāśeṣu nānyanvādhāna vidyata
ityanenaiva siddhestatra tatra vidhānamapārthaka syāt . aniṣpannāyā dīkṣaṇīyāyāḥ svīya-
devatāparigrahe sāmarthyābhāvāt . aṅgadevatānāmapi parigrahārthā dīkṣaṇīyeti vadatā''pa.
2.6.7.613_286.4
stambanāpyanyanvādhānaṃ dīkṣaṇīyādevatāparigrahārthamavaśyamaśīkaraṇīyameva . evaṃ ca paramata-
syāpi svatulyatvasādhanena bhagavatā''cāryeṇa dūṣitaprāyatvāttanmatakhaṇḍanārthānvādhāna-
vidhānakleśo na kṛtaḥ. prāyaṇīyāyā apūrvatvapakṣe'nnādhānasyāpyapūrva vidhānaṃ tatreti draṣṭavya.
miti sustham . grahaṇārtha ca pūrvamiṣṭestadarthatvādityudāhṛtajaiminisūtrārthastu pūrvamanvā-
dhānaṃ grahaṇārthamapi nivarteta, iṣṭadakṣiṇīyāyā api tadarthatvādanvādhānārthatvāditi .
ityokopāhaśrīmadamiṣṭomasāhasrāgnicayanasahitavājapeyasarvatomukhadviṣāha-
khāgnicayanasahitapauṇḍarīkayājigaṇeśadīkṣitatanūjagopīnāthadīkṣita.
viracitāvāṃ śrīmadbhagavatsatyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtrāmbudhigatani-
gūḍhārtharatnālābhakṛtavidvajjanasaṃtāpaśāmikāyāṃ jyotsnā-
khyāyāṃ vṛttau saptamapraśnasya prathamaḥ paṭalaḥ .. 1 ..