Pramāṇa · Search · About · API

Kalpah 2.6.7.753

Kalpaḥ 2.6.7.753

Language
Sanskrit

2.6.7.753.1

hutāyāṃ vapāyām̐ subrahmaṇya subrahmaṇyāmāhvayeti saṃpreṣyati pitāputrīyā subrahmaṇyā bhavati .
hutāyāṃ vapāyāmagnīṣomīyasya paśorvapāyāṃ hutāyām . ekatvamavivakṣitaṃ tenaindrānā-
śvinapaśusattve tayorapi vapayo tayoranantarameva subrahmaṇyāhvānaṃ natvagnīṣomīyavapāhomā-
nantaraṃ subrahmaṇyāhānaṃ tadanantaramaindrāmāścinapaśvorvapāyāga iti hutāyāmamau vaṣaṭkāreṇa
prakṣiptāyām . hutāyāṃ vapāyāmityanena ghṛtavatīmadhvaryo trucamāsyasvetyucyamāne juhūpa-
bhṛtāvādāyetyādikaṃ karma mūcitaṃ bhavati . yadyapi pravaraṇānantaraṃ nirūḍhapaśau maitrāvaru-
ṇāya daṇḍapradānasyaiva vihitatvāttadevātrāpi prāpta tathā'pi krīte some maitrāvaruṇāya
daṇḍaṃ prayacchatīti vākyātsomakrayottarameva tasya yajamānena dattasvādattasya punardānāyo-
gānnātra dānam . somakrayottaraṃ maitrāvaruṇenāvikṣuro vikhuro bhūyāsamiti mantreṇaiva
yajamānātpratigrāhyaḥ . uttaravapyamānayorvapāyāgāṅgatvāttayorapi grahaṇam . tathā cā''.
pastambaḥ-hutāyāṃ vapāyāṃ mārjayitveti . madhyapatitatvāduttaravapyahomasyāpyasminsūtre
grahaṇaṃ draṣṭavyam . pāśukī dakṣiṇā tu naiva bhavati . sarveṣu saumikeṣviṣṭi paśubandheṣu
nānvāhārya dadātīti niṣedhāt . anvāhāryagrahaṇasya paśubandhadakṣiṇopalakṣaṇaparatāyāḥ
pūrvameva varṇitatvāt . pradhānadakṣiṇathaiva parikrayasiddharityetadāśayo'pi tatraiva varṇitaḥ .
hutāyāṃ vapāyāṃ varaṃ dadāti tisro vā dakṣiṇā nayeditipaśubandhayājamānasūtrasvarasādakṣi-
ṇādānaṃ bhavatyeva . kathametaditi ceducyate- hutāyāṃ vapāyāṃ varaṃ dadātītisūtrānmārja-

2.6.7.753.2

nātprāgeva varadānaṃ tato mārjanamiti yathā paśau sādhitaṃ tathaivātrāpīti draṣṭavyam .
titra ityatra gāvo viśeṣyāḥ kriyāpadadvayādvaradānaṃ minnam . varaṃ dadātīti vihitaṃ
varadānaṃ sarvatvisya eva . timro gā iti gotrayadānamapi temya eva . tisro vetyatra
varaṃ dadātītyasmādbhāgādvaraśabdo'nuvartate . varaṃ tisro gā vā dadyāditi tadarthaḥ .
, kha. ga. riprahasi . 1 sa.ga. na ti.
-
a0paṭalaḥ ] gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotlānyākhyāsametam .
aiṣṭikadakṣiṇādānadharmā varadāne na kiṃtu ṛtvijo varaṃ vo dadāmītyevameva dānaṃ pāśukada-
kṣiṇādāna evaiṣṭikavardhā uttaratraiva dakṣiṇāpadāt . yadi varaṃ dadāti tisro vā
dakṣiṇā nayedityetasya sūtrasyaikārthakatvaṃ syāttadā hutāyāṃ vapāyāṃ varaṃ tisro vā dakṣiṇā
nayedityeva brūyāt . noktaṃ ca tathā . ato varaṃ dadātītyetadbhinnaṃ tisro vetyetadbhinna-
mityeva vaktavyam . tathā ca prathamavaradānaṃ pāśukadakṣiṇā na bhavati . atastasya
niṣedho na . paścaikādaśinīsūtre varadānasya tantratvavidhānamanayaiva rītyā saṃgataṃ bhavati
nānyatheti draṣṭavyam . athavā'vadhāraṇārthako vāśabdo'tra . saumikeṣu paśuṣu śrutau
viśeṣaḥ-prāścamagniṃ praharantyutpatnīmānayantyanvanāsi pravartayantyatha vā aspaiṣa
dhiṣṇiyo hīyate so'nudhyāyati sa īśvaro rudro bhūtvā prajāṃ paśūnyajamānasya śamayi.
torhi paśumāprītamudaścaṃ nayanti tārha tasya paśuśraṇa harettenaivainaṃ bhāginaṃ karoti
yajamāno vā āhavanīyo yajamānaṃ vā etadvikarṣante yadāhavanīyātpaśuśrapaṇa haranti
sa vaiva syānimandhyaṃ vā kuryāyajamānasya sātmatvāyeti . prājahitātpaśuśrapaṇaharaṇe

2.6.7.753.3

māgitvasaṃpādana prayojanaṃ tavābhāgitvopapādanaṃ vinā kartumaśakyam . atastatpradarśa-
yituṃ prāścamagnimityāramya śamayitorityantā śrutiḥ . asyāḥ śruterayamarthaḥ-pūrva
paścimadigavasthite gārhapatye sthito'gniḥ sālāmukhīye purātanāhavanīye prathama nīto'na-
ntaraṃ tato'pi prāmukho tastadidamucyate prāścamagniṃ praharantīti . paścimadigavasthitāyāṃ
patnīśālāyāmavasthitāṃ patnīmapi śālāmukhīya purātanāhavanīyaṃ pratyudānayanti .
pratīcīnagārhapatyasamīpasthitāni śakaṭānyapi prādeśe'nukrameṇa pravartitāni . yadaita-
sarva saṃpayate tadānīmevāsya purātanagārhapatyasya viṣṇiyaḥ sthānaviśeṣo hīyate śūnyo
bhavati . sa cāgniḥ pūnarmanasi cintayati yajamānasya hāni saṃpādayāmīti . cintaya-
mānaśvāsau rudraḥ krūro bhūtvā yajamānasya prajā paśūśamayitovināśayituṃ samartho
bhavati . yahi paśumāprītamityārabhya sātmatvāyetyantayā śrutyā bhāgitvopapattiḥ
kriyate . yahi yasmindāla āprīsaṃjñakāmiḥ prayājayājyābhirāprītaṃ toṣitaṃ paśumudacca-
mudaṅmukhaṃ nayanti tarhi tasminkāle tasya pratīcīnagārhapatyastha saṃbandhinaṃ paśuśrapaṇakā-
riṇamāmi haret . tenaiva haraṇenainaṃ pratīcīnagārhapatyāci māginaṃ māgayuktaṃ karoti .
tataḥ prajāyavināśa iti draṣṭavyam . nanvāhavanīyādeva paśuśrapaṇamagniṃ kuto na hareyuḥ
rityāśakya tatra doṣaṃ darśayati yajamānoṃ kā āhavanīya ityādiśrutiḥ . āhavanī-
yādagniṃ vikṛṣya haraṇe yajamānasyāyaṃ vikarṣaḥ syāt . āhavanīyasya pradhānatvena
yajamānarūpatvāt . tasmātsa eva prājahita eva vā śrapaṇārtha: syānnirmanthanena laukikena

2.6.7.753.4

kaṃcidānaṃ niṣpāya tena vā śrapaṇaṃ kuryāt . evaṃ sati yajamāno vikarṣarahitaḥ saṃpūrṇasvarūpo
bhavatīti . tarhi tasya paśuśrapaṇaṃ haredityatratyatacchabdena sa vaiva syādityatratyatacchabdena
gha prānahitaḥ parāmṛśyate . etadapi prāścamagniṃ praharantītyādiśrutiparyālocanayaiva prasye-
-
752
satyāṣāḍhaviraciṃtaṃ śrautasūtraṃ- [7 saptamaprabhe-
sanyam . tathā ca baudhāyanaḥ sa vaiva syāditi purāṇagārhapatyamabhyupadiśantīti . samāra
no'yaṃ vidhiḥ savanīye'pi . etasyāpyaṅgabhūtatvena dekṣapaśutulyatvāt . nirūḍhapaśī
svāhatyavacanādāhavanīyādevā''hartavyaḥ . atra vādhūla āha-samānamāvapāhomādyāha
paśumāprītamudañcaṃ nayantītyukta hutāyāṃ pāyāṃ mārjayitvā subrahmaṇya pitāputrīyāra
subrahmaṇyāmāhvayeti saṃpreṣyatīti . āpastambīyaprāyaścittasūtre'pi yahi paśumāprati
mudañcaṃ nayantītyuṃktamiti . yāha paśumityāramya ye paśu vimabhīrannityanta progyaduktaṃ
brāhmaṇe. tatsūtre'nusaṃghātavyamityarthaḥ . paryagnikaraṇaṃ tvauttaravedikolmukenaiva . atra
viśeṣaḥ-āgnīdhraḥ paryanikaraṇānantaramuttaraṃ vedyantamanu pūrvayā dvārā prāgvaśaṃ praviśya
purāṇagārhapatyādagnimādāya pūrvayā dvārā nirhatyottareṇā''gnīdhīya paśusamīpaṃ nītvā
paśoḥ purato harati . śāmitradeśa prati paśau gate tatra paśoruttarato nidadhāti .
vapayā sahakadeśamagniṃ pratyāhṛtyaitenaiva mārgeṇa purāṇagārhapatya evaṃ kṣipet . kecitta
dakṣiṇaṃ vedyantamanu gatvā dakṣiṇayā dvārā prāmaśaṃ praviśya purāṇagārhapatyādagnimādāya
pradakṣiṇamāvṛtya dakṣiṇayā dvārā nirdatya dakṣiṇena mārjālīyaṃ brahmayajamānāvantareṇa

2.6.7.753.5

nītvā'ntarā yūpamāhavanīyaṃ ca paśusamīpaṃ hṛtvā paśoḥ purato harati . sāmitradeśa prati
paśau gate tatra paśoruttarato. nidadhāṃti . vapayā sahakadeśamagniṃ pratyāhatyatenaiva mārgeṇa
purāṇagārhapatya eva kṣipedityāhuḥ . tadayuktaṃ prādakṣiṇyavirodhāt . uttarataupacāroṃ
vihāra itiparibhāṣāvirodhācca . nirmanthyapakṣe pramucya paśumityetasmātprāktūṣṇīmāha-
panīyasamīpe nirmathya taṃ puṣṭaṃ kṛtvā kenacitpātreṇa paśoragrato hatvā śāmitradeśe paśo-
ruttarato nidadhāti . vapayāsaha tadekadeśamagrato hṛtvā śuddhadeśe vihārābahireva
tyajet . asminmanthane laukike evāraṇyau . pitāputrīyetyatra pitṛśabdena pitaraśca
mātaraścetyekaśeṣeṇa mātaro'pi saṃgṛhyante . tatrāpi :pitṛvargo mātṛvargaśca pitṛmātṛśa-
bdābhyāṃ grāhyaḥ . putraśabdena putrāśca pujyaśca putrā ityekaśeṣeṇa putrīṇāmapi grahaṇam .
idaṃ ca pautraprapautrayorupalakṣaṇam . pitaraḥ putrāśca yasyāṃ kīrtyantai sā: pitāputrīyā,
etādṛśī subrahmaṇyā bhavatītyarthaḥ . sasnīṣva mekhalā pramuṣṭī sāraya yajamāna iti
tvācakṣatā nāmagrāhaṃ te pitṛbhiḥ pitāmahai. prapitāmahaiḥ putraiḥ pautraiḥ subrahmaṇyaḥ subrahma-
ṇyāmāhayatviti praiṣa eva baudhāyanena spaṣṭaṃ sarvamidamuktam . srasnīṣva śithilāṃ kuru-
śvetyarthaḥ . subrahmaṇyasya parijñānāya praiṣottaraṃ pitāputrīyaiṣeti vaktavyameva . āpastamba.
vādhūlāmyāṃ tu subrahmaṇya pitāputrīyā subrahmaṇyāmāhvayeti praiṣaḥ eva. tathā' 'paṭhitaḥ .
pitāputrīyasubrahmaṇyāhvānaprakāro lāṭyāyanadrāhmāyaṇasūtrayordraṣṭavyaḥ . nāmagrahaṇaprayo-

2.6.7.753.6

manaṃ nidānasūtre draṣṭavyam . mātrādīnāṃ strīṇāṃ nāmagrahaṇaṃ netyapi nidānasūtre .
asminpakṣe pitāputrīyetyatra naikaśeṣaḥ . patitapravanitānāṃ na nāmagrahaṇam .
.
na
(ma0paṭalaḥ ] gopīnāthabhaktajyotsāvyākhyāsametam . 753

Linked texts (2)