Kalpah 2.6.9.979
Kalpaḥ 2.6.9.979
- Language
- Sanskrit
2.6.9.979.1
etānyahāni sarveṣāṃ paśūnāṃ tantreṇa bhavanti . pratipradhāna guṇāvṛttiriti nyāyena
dravyapṛṣaksve'myāvartate yathā''jyagrahaṇe lavane staraṇe pati mūtrasyā''jyagrahaṇādi-
parapaśūnāmapi dravyabhedādatrāpi pravṛtteśca . abhiharaṇādīnāṃ pratipaścāvṛttau prāptāyāma-
neṣu tapravidhānam . tatrāyaṃ karmakamaḥ-sarvānpaśansnāpayitveṣe tvetimantrāvṛtyā vīpī
ādāyopavīrasīti kṣaśākhāmagnaye tvā. - juṣṭamupākaromyupo ... devānityāgneyamagni-
chasamīpamasitaśīrṣamupākaroti . prajñāte bahiṣī nidadhāti -punariṇe. tvetyādi
sarasvatyai tvā juṣṭāmupākaromītyādi amiṣṭhasyocarasminyūpe meṣīmupākaroti . nidhāya
prajñāte bahiṣī punariṣe jvetyādi somāya svānuṣṭamupākaromītyaniṣṭhasya dakṣiṇe
yūpe ba_ saumyamupākaroti . prajñāte bahiṣī nidhāya punariṣe tvetyādi pūṇe
bhatra 'santamāpa ṭreṇyaṃ na dviṣṭe ityapekṣitam .
-
3
17. ga. bhāpa . 2 ṣa, pūrvottate . 3 ka. ga. 'śūla la . . ca. bhūta pakṣa . 4 ba.
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtraṃ- [navamapraśne-
tvā juṣṭamupākaromītyagniṣṭhamyottarasminyūpe poṣṇaṃ śyāmamupākaroti prajñāte barhiṣī
nidhāya punariṣe tvetyādi bṛhaspataye tvā juṣṭamupākaromītyagniṣṭhasya dakṣiṇe śiti-
pṛṣṭhaṃ bārhaspatyamupākaroti . prajñāte bahiṣī nidhāya punariṣe tveyādi viśvebhyo deve.
myastvā juṣṭamupākaromītyaniṣṭhasyottarasmiśilpaṃ vaiśvadevamupākaroti . prajñāte
bahiṣī nidhāya punariṣe svatyādīndrāya tvā juṣṭamapākaromītyādi agniṣṭhasya dakṣiṇe'.
kuṇamaindramupākaroti . prajñāte bahiṣī nidhāya punariṣe khetyādi marubhyastvā juṣṭamupā.
2.6.9.979.2
karomītyagniṣṭhasyottarasminkalmāṣa mārutamugākaroti . prajñāte bahiṣī nidhāya punariṣe
svetyādīndrāgnibhyāṃ tvā juṣṭamuṇakaromātyaniṣṭhasya dakṣiṇe saṃhitamaindrāgnamupākaroti .
prajñāte barhipī nidhāya punariṣa netyādi savitre tvā juṣṭamupākaromītyādi agniṣṭha.
syottarasminnadhosama sāvitramupākaroti . prajñāte bahiṣī nidhāya punariṣe tvetyādi
varuṇāya tvājuṣṭamṛpākaromītyagniṣṭhasya dakṣiṇe petva vārugamapākaroti . tata upākṛteṣu
paśuṣu āraṇyapaśunidaśaṃ dveṣyanirdeśaṃ vopaśagayūpe kṛtva.pākṛtya pañca juhoti .
etasya homasya vibhavanti tantramaṇānīti sūtrāttantreṇaiva homaḥ . tatra paśūnāṃ bahutvā-
tpaśvabhidhānaśabdeṣu bahuvacanānta uhaḥ sarvatra . suvarga yāta. pratitiṣṭhata0 niṣkrītā
ime 0 yansu • vadhyamānān 0 upākṛtāñchaśamānānyada0 apiyannu pāthaḥ0 jīvaśabde'.
pyūha kecidicchanti . tato manthanaṃ tantreṇa vibhavanti tantramaṇānīti sūtrādadṛṣṭārtha-
tvasya pratyakṣataḥsiddhatvāt . sāvitreṇa raśanādānādi niyojanāntamekaikasya .
avibhavanti pratyakṣārthāni pratisakāramayāvanti iti sūtrāt . saṃyuktāni tvekāpa-
vargāṇīti paribhāṣayā kṛtsna-kaikamapavarjayatīti sūtrātkāṇḍānumamayaḥ . yūpasya dakṣi-
ṇataḥ paśuniyojanaṃ pūrvoktakrameṇa . prokṣaṇādyadhastādupokṣaṇāntamekaikasya krameṇa
karoti . sarveṣāṃ medhyakaraṇatvarūpāyojanakyātsaṃyuktatvaṃ saṃyuktatvādadhastādupokṣaṇā-
'ntānāṃ padārthānāmeva karmatvam . kṛtsnamekaikamapavarjayatītisūtrātsaṃyuktāni tvekāpa-
vargāṇīti sūtrāca . svadataināmiti mepyāṃ maṃtra uhaḥ . srucyamāghārya pratyākramya se te
2.6.9.979.3
prāṇa ityādi saṃ yajñapatirāśiṣetyantaṃ krameṇa sarveṣām . ajanarūpapadārthasyaikatvāt. tato
dhuṃvāsamañjanādi daśa prayājāsteṣāṃ tantrameva . vibhavanti tantramaṇānīti sūtrāt. nacottamapra-
yājasya tantravidhānādeteṣāṃ tantraṃ na bhavatīti vācyam . antimaprayājasya niṣpannavapārū.
padravyasaṃskārakatvena saṃnihitatvena ca sākṣādapakārakatvātprativarṣa prāptiḥ śaṅkitā syātta-
nivṛttyartha vacanasyā''vaśyakatvāt . itareṣāṃ prayānānāṃ tu vapārūpadravyādhārasaṃskā-
rakatvena sanihitatvābhāvena ca sākṣādupakārakatvābhāvāda/devā''vṛttaraprāpterna tatravi-
thāne sūtraṃ kṛtapācāryeṇa . daśaprayānejyānantaraṃ juhvā prathamaṃ svarumaṅktvā svadhirti
cākṛtvā''gneyapaśoḥ śiroñjanādi śreoyañjanāntaṃ karoti . svadhitireka eva .
tasya ca punaḥ punarañjanaṃ pūrvakṛta anājyasya pūrvapaśau viniyuktatvāt . evarītyā
hai
[a0 paṭalaḥ] gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotsāvyākhyāsametam .
sarveṣāṃ paśunā tattatsvajanādi kṛtvā śirojanādi śroṇyañjanāntamekaikasya krameṇa
karoti . śamitre svadhitipradānānte tasya sasya svaroḥ krameṇa tattatsvasvasthāna upaga-
hanaṃ śamitre svadhiti prayacchati yathāsthāna, svarumavagūoti paśusūtre śamitre svadhiteḥ
pradānānantaraṃ svarvavagṛhanasya vihitatvāt . avagūhanaparyantaṃ kraneṇa prajñātāḥ svaravo
amāveva sthāpitā bhaveyuḥ . paryagni karaṇaṃ tantreṇa vibhavanti tantramajhānītisūtrāt .
paryagnimpaḥ kriyamāṇebhyo'nubrūhīti praiṣa ūhaḥ. yattu kecitparitī-hiyamāṇo yo'gniri-
agnyabhidhānādanaha iti vadanti tadayuktam . pagni karoti pagni kṛtvetyādī
2.6.9.979.4
napuṃsakaliṅgānupapatteḥ . nanu tavāpi gābhaṇyāṃ paśau paryanau kriyamāṇe juhotīti śrutī
puṃliṅgānupapattiḥ paryanau kriyamāṇāyāmiti tadā syāt . nāyamasti doṣaḥ . tatra
paśoviśeṣyatvena puliṅgāvirodhāta . tasma yukta evohaḥ . paryagnikaraṇaṃ sakṛdgṛhītenai-
voramukena . tatra pratipaśu pagnikaraṇam . dayapṛthakva:myāvartata iti sūtrāt .
tatrāpāvyahomaḥ prathamaṣaṣṭhakādaśa saṃkhyā viśiṣṭapaśūnāṃ paryanikaraṇe prathame prathamāpācya-
homaḥ . ṣaṣṭhe dvitīyāpāvyahomaḥ . ekādaśe tṛtīyāpāvyahomaḥ . paryanau kriyamāṇa
itivartamānākaśāntrayogāt . tatropākṛtāñchaśamānānyarasthājīvaṃ devānāmapiyantu
pātha iti pūrvavadūhaḥ . krameṇa paśūn-mucyā'bhāvya pratyāśrāvita upa preṣya hotahavyā
devebhya iti śreṣaḥ sakṛdeva . viśvanti tantramanānauti . sūtrāt . revatīrthajñapati
priyadhā viśateti mantreṇa bahiryā vapāśraparṇīmyā plakṣaśākhayā ca paśvārambhaḥ paśusaṃ-
skārakatvātpratipaśu . yattu murūpasyaiva paśoranyārambha kevidicchanti tadāt .
vibhavānta tantramaśānītisūtravirodhāhipinapaṇīplasa śākhānā bhedena pratipaśvāramma.
syārthādeva siddheśca . nahi anyanīyavāhapāśrapaṇīplakṣaśākhābhiranyasya paśorārammaḥ
saṃskāropayogī bhavati . etena yāvatāṃ paśūnāmanvārambhastantreṇa saṃbhavati tāvatsu
samityapi nirastam . yanamānānimantraṇaṃ tantreṇa vibhavanti tantramanānītisūtrāt .
atra nānāprāṇo yajamānasya paśubhiryajñamiti viśeṣo manne . agnerharaṇaṃ tatra tantramane
īraṇamitisūtrāt . etasyāgneḥ pākaprayojanatvena pratyakṣārthatvāvyapṛthaktve'bhyāvartata
2.6.9.979.5
iti sūtrāca pratipaśu prāptau tantramanaharaṇamitivacanam . ekasyaivāneḥ purastānnayane
pākarūpadṛṣṭaprayojanabalavattānurodhena rakṣopahananarūpādṛṣṭaphalasyāpi siddhariti bhāvaḥ .
yāvacchāmitradeśanayanaṃ tāvatparyantamanvārampa iti niyamābhāvaḥ . etādṛśavacanāmāvāt.
paśūnāṃ nayane'nugrahamāha baudhāyana:- yathā''gneyamevādhvaryupāśrapaṇī yāmanvārabhate pṛthagi-
tarānparikarmiṇa udamco nayantyanupūrvamapyatiṣajanta iti . anvārambhaḥ pṛthakpṛthageva bhavati
na śamitṛkartṛka parikarmikartṛkaṃ vā . adhrigustantreṇa . dravyapṛthaktve'myāvartata iti
prāptāpidaṃ vacanam . tatretyaṃ yājuṣahautrānusāriprayogaḥ-devyāḥ śamitāra uta0 medhapati-
myo medhānmyo āma ranvenānmātā. udīcīnāneṣa. pṛthivī śarīrāṇi ekadhai.
o
.
7
.
.
0
satyāpāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [9navamaprabhe-
kathaiṣāṃ tvacaḥ ācchayatātpurā purā nāmyā apiśaso vā urikhadata dantarantarevāṣmāṇa
cārayatāt . śyenameṣāṃ vakṣārasi kṛṇutātpraśasā nāhanchalādoṣaraṇa kaśyapevāsāna-
chidrāḥ śroṇīḥ kavorūnnekaparṇāṣṭhīvataḥ ghaḍimātiḥ padiśatireṣāṃ vakrayastā
bhanu0 gātraṃ gātrameṣāmanū0 paniṣṭraneṣāṃ mārā. tāvimānpaśūnchupayato0. nāmirupa mā
medo havirityanūhyānīti . āśvalāyanaḥ purātariti caika iti ca . sa eva mukhyakameṇa
paśūñchamitā nayati krameṇa śamitanaṃ kaṇṭhe gaddhvā nayatīti vājasaneṣiśruteḥ . uttarega
pātvālaṃ śāmitradeśastasminnāmī golmukanidhāne kṛte tattadvāha: samasya tanuvā mave.
syudasaṃsthaṃ prāsaṃsthaṃ vā nyasyati . saṃjñapanapreṣastatreṇa vibhavanti tantramajhānīti
2.6.9.979.6
mūtrāt . amāyankṛṇvataḥ saṃjñapayatācchayā prabūtāditi . śakyaśabdasyānūho #
kriyāviśeṣatvāt . yajamānanaparatantreṇa vibhavanti tantramajhānīti sūtrān . svādiḥ spa
svarvittvā svarita lokavidaḥ stha chokaṃ vittvā lokamita gātuvidaḥ stha mātuṃ vittvā
gātumita nāyavidaḥ stha nāthaṃ vittvā nāpamita na vā uvetānnidhyadhve na riṣyaya
depāra idiya0 duṣkṛtastatra vo de. aśānāṃ va bhāśā0 pajamānānimantraṇaṃ pūrvavat .
pṛṣadājyāvekṣaṇaṃ tantram . pṛṣadānyasyaivaikatvāt , esasya tu pṛṣadājyasaṃskāstvāt .
naimittikakaraṇānimantraṇamapi tantram . vibhavanti taśramajānīti sūtrāt . yo noṃ
dveṣṭaṃyanu tara ramadhvamanāgasa ityūhaḥ . pūrva iti viśeṣaṇaṃ pūrvaḥ parivaṇyaḥ
svāhā devebhya iti uttamaprayājasya pūrvaparivapyahomātmāksatvātpūrvamuttamaprayānama--
haṇaṃ pūrvaparivapyahomasyānantaraṃ grahaṇam . etaccatuṣṭayamapi kramaprāptaṃ saṃjñaptahomara-
śanodasanayoranantaramuttamaprayānapūrvaparivapyahomayohaṇe karmakramānurodhātkartavye vyatyā-
sena vidhānamādyapadārthasya saṃnidhikartavyā agniharaṇādhigattamaprayānāstathā pūrvaḥ pari-
vapya itipradarśanārtham . tenāgneharaṇādhigṛttamaprayānā ādāya bhavanti . atha
vaivaṃ yojanā--agre tathāśabdasya darśanātpūrvatra dṛṣṭāntārthako yathāśabdo'dhyāhā-
rastu siddha eva . sa cā''dyapadārthadvaya eva na tattamaprayāje'pi . prayānasya pradhānārapū-
vatāyāḥ sarvamataprasiddharavāt . agrimatayāśabdastu dehalodīpanyāyenomayatrānveti yathai-
tatpadārthadvayaṃ tayottamaḥ prayājastathā pūrvaḥ parivapyahoma ityarthaḥ . athavā saṃnikṣipadārtha
2.6.9.979.7
eva paṣā śabdādhyāhāro yayottamaḥ prayānastapā pūrvaparivapyahoma iti . bhante. kartavyaṃ,
karma saṃjñaptahomo raśanānāmudasanarūpacātvālanidhānakarma ceti pradarśanāya vyatyāsenoṃ:
bhayoretayoḥ karmagrihaṇam
. pūrvaparivaṣyottaraparivapyavapāśrapaṇyanupraharaṇa
srāvāmihomaḥ
mārjanavaradānānāṃ pratipradhāna guṇāvṛttiriti nyāyena dravyapṛthaktve'myāvartata iti pari.
māṣāsūtrāca tattaddhapāyāgānte prāptāvidaṃ sūtram . vepiḍhvaṃ tato no amayaṃ. kṛta .
... "doṣāṇi .. 1 ga: 'paṇatvā ..3 ka vitiṣa .. ka. ga. "caṃya .
.
0
.
.
.
spiṭa] gopīnāthamadvakṛtajyotyāṃvyākhyāsametam . 979