Biha Kappa v1.p101
Bṛhatkalpalaghubhāṣya v1.p101
- Language
- Māhārāṣṭrī Prakrit
v1.p101.1
4. alaṃkārayukta-upamā ādi alaṃkāroṃ se yukta| 5. upanīta-upasaṃhārayukta| 6.sopacāra kāhala arthāt vyartha| vaha hotā hai anupacāra| isake viparīta hotā hai sopacāra| 7.mita śloka aura padoṃ se parimita| 8. madhura-madhura tīna prakāra kā hotā hai-sūtramadhura, arthamadhura, aura ubhayamadhura| 285. appakkharamasaṃdiddhaṃ, sāravaṃ vissaomuhaṃ| atthobhamaṇavajjaṃ ca, suttaṃ savvannubhāsiyaṃ|| 286. atthesu dosu tīsu va, sāmannabhihāṇao u saṃdiddhaṃ| jaha siṃdhavaṃ tu āṇaya, atthabahuttammi saṃdeho|| 287. uya-vaikāro ha tti ya, hīkārāī ya thobhagā huṃti| vajja hoi garahiyaṃ, agarahiyaṃ hoi aṇavajjaṃ|| śloka 283 meṃ 'ca' śabda vyavahṛta hai| usake ādhāra para sūtra ke nimna chaha guṇa aura gṛhīta haiṃ 1. alpākṣara-jisameṃ akṣara alpa ho| 2. asaṃdigdha saṃdigdha vaha hotā hai jahāṃ prayujyamāna śabda ke do-tīna artha hote hoṃ| jaise kisī ne kahā-saindhava lāo| saindhava ke aneka artha haiṃ, jaise-vastra, aśva, puruṣa, lavaṇa ādi isa prakāra artha-bahulatā se saṃdeha hotā hai| 3. sāravat-navanītabhūta| 4. viśvatomukha sarvatra mānya arthavālā| 5. astobha-uta, vai, hā, hi ādi akṣaroṃ kā akāraṇa prakṣepa hone para vaha stobhaka kahalātā hai| inase rahita astobha hai| 6.anavadya-avadha kā artha hotā hai garhita| anavadya arthāt agarhita| 288. ahīṇa'kkharaṃ aṇahiyamaviccāmeliyaṃ avāiddhaṃ |
v1.p101.2
akkhaliyaṃ ca amiliyaṃ, paḍipunnaṃ ceva ghosajuyaṃ|| sūtroccāraṇa vidhi-ahīnākṣara, adhikākṣararahita, avyatyāneḍita, avyāvindra, askhalita, amilita, pratipūrṇa aura ghoṣayukta| (inake artha āge kī gāthāoṃ meṃ) 289. titta-kaḍuosahāī, mā ṇaṃ pīlijjaū ṇa te de| pauṇai na tehi ahiehiṃ marai bālo tahāhāre|| ahīnākṣara-hīna ke do prakāra haiṃ-dravyahīna aura bhāvahīna| dravyahīna kā yaha udāharaṇa hai eka strī kā putra glāna ho gayā| vaidya ne auṣadhī dī| strī ne socā-ye auṣadhiyāṃ tikta aura kaṭu haiṃ| ye isa bālaka ko pīr̤ita na kara deṃ, isalie vaha auṣadhiyāṃ bālaka ko nahīṃ detī| bālaka svastha nahīṃ hotā, mara jātā hai| adhika auṣadhiyāṃ dene para bhī bālaka svastha nahīṃ hotā, mara jātā hai| isī prakāra hīna yā adhika āhāra se bhī mṛtyu ho jātī hai| 290. akkhara-payāiehiṃ, hīṇa'iregaṃ ca tesu ceva bhave| dosu vi atthavivattī, caraṇe ya ayo ya na ya mukkho || sūtra ko akṣara athavā padoṃ se hīna yā atireka rūpa meṃ par̤hane para arthavyāpatti-artha kā visaṃvāda hotā hai| artha ke visaṃvāda se caraṇa kā visaṃvāda hotā hai aura usase mokṣa kā abhāva hotā hai| 291. vijjāhara rāyagihe, uppaya paḍaṇaṃ hīṇadoseṇaṃ| suṇaṇā saraṇā gamaṇaṃ, payāṇusārissa dāṇaṃ ca|
v1.p101.3
rājagṛha meṃ bhagavān mahāvīra samavasṛta hue| eka vidyādhara vaṃdanā kara lauṭa rahā thā| vidyā ke kucha akṣaroṃ kī vismṛti ho jāne para vaha ākāśa meṃ utpatana-patana karane lagā| usakā ākāśa-gamana avaruddha ho gayā| abhayakumāra ne yaha dekhā| vidyādhara se pūchā| usane sārī bāta batāī| abhaya ne kahā yadi tuma mujhe vidyā sikhāoge to maiṃ tumhārī sahāyatā kara sakatā hūṃ| vidyādhara ne yaha svīkāra kara liyā| abhaya ne kahā-vidyā kā eka pada sunāo| vidyādhara ne pada sunāyā| abhaya ko padānusārī labdhi prāpta thī| usa labdhi se usane vismṛta akṣaroṃ kī smṛti karā dī| vidyādhara abhaya ko vidyā dekara ākāśamārga se calā gayā| 292. pāḍala'soga kuṇāle, ujjeṇī lehalihaṇa sayameva | ahiya savattī mattāhieṇa sayameva vāyaṇayā| 293. muriyāṇa appaḍihayā, āṇā sayamaṃjaṇaṃ nive ṇāṇaṃ| gāmaga suyassa jamma, gaṃdhavvā''uṭṭaṇā koi| 294. caṃdaguttapaputto ya, biṃdusārassa nattuo| __ asogasiriṇo putto, aṃdho jāyai kāgiṇiṃ ||
v1.p101.4
pāṭaliputra nagara meṃ aśoka rājya kara rahā thā| vaha candragupta kā pautra aura bindusāra kā putra thā| usakā putra kuṇāla ujjayanī meṃ thā| eka bāra aśoka ne svayameva kuṇāla ke nāma eka lekha (saṃdeśa) likhā| kuṇāla ko par̤hāyā jāe| sautelī māṃ ne 'adhīyatāṃ' ke 'a' kāra para bindu lagā diyā| aba vaha śabda 'aṃdhīyatāṃ' ho gayā| mātrā kī adhikatā ho jāne ke kāraṇa saṃdeśa ko par̤hane vāle, usa śabda ko nahīṃ par̤hate the| taba kumāra ne svayaṃ use par̤hā| usane socā-mauryavaṃśa kī ājñā apratihata hotī hai, yaha mana meṃ vicāra kara usane taptaśalākā se svayaṃ āṃkhoṃ ko āṃja diyā| rājā ne yaha jānā to paritapta hokara kuṇāla ko gāṃva