Biha Kappa v1.p87
Bṛhatkalpalaghubhāṣya v1.p87
- Language
- Māhārāṣṭrī Prakrit
v1.p87.1
137. paṇagaṃ khalu paḍivāe, tatthego devabhāvamāsajja| varṇa ādi arthāt varṇa, gaṃdha, rasa, sparśa, saṃsthāna ye maṇuye roga-pamāyā, kevala-micchattagamaṇe vā|| prajñāpanīya bhāva haiṃ| inakī prajñāpanā meṃ śrutajñāna bhī usa-usa pāṃca sthānoṃ se śrutajñāna kā pratipāta hotā hai rūpa meṃ pariṇata hotā hai, ataḥ vaha sādi-saparyavasita hai| (1) devabhāva se (2) roga se manuṣya kā (3) pramāda se 142. davve nāṇāpurise, khette videhāī kālo jo tesu| manuṣya kā (4) kaivalya se (5) mithyātvagamana| khayauvasama bhāvammi ya, suyanāṇaṃ vaṭṭae sayayaṃ || 138. caudasapuvvī maṇuo, devatte taṃ na saṃbharai savvaṃ| dravyataḥ arthāt aneka puruṣoṃ kī apekṣā se, kṣetrataḥ desammi hoi bhayaṇā, saṭṭhāṇabhave vi bhayaṇā u|| arthāt pāṃca mahāvideha meṃ, kālataḥ arthāt unhīṃ kṣetroṃ meṃ kāla koī caturdaśapūrvī manuṣya devatva ko prāpta huā| use sārā kī apekṣā se tathā bhāvataḥ arthāt kṣayopaśamabhāva se śrutajñāna śruta smṛti meṃ nahīṃ rahatā| usa śruta kī āṃśika smṛti meṃ satata sarvakāla meṃ rahatā hai| isa prakāra śrutajñāna anādi bhajanā hai, vikalpa hai| kucha yāda rahatā hai aura kucha nahīṃ| aura aparyavasita hai| manuṣyabhava meṃ usa śruta kī bhajanā hai| pramāda ke kāraṇa bhī 143. bhaṃga-gaṇiyādi gamiyaṃ, jaṃ sarisagamaṃ ca kāraṇavaseṇaṃ| bhajanā hai| kevalajñāna hone para śrutajñāna kā kṣaya ho jātā hai| gāhādi agamiyaṃ khalu, kāliya taha diṭṭhivāe ya|| mithyādarśana meṃ jāne se sarvaśruta kā abhāva ho jātā hai|
v1.p87.2
dṛṣṭivāda gamika hai aura kālikaśruta agamika hai-yaha 139. niyamā suyaṃ tu jīvo, jīve bhayaṇā u tīsu ṭhāṇesu| bahulatā kī apekṣā se kahā jātā hai| suyanāṇi suyaanāṇī, kevalanāṇī va so hojjā|| kālikaśruta aura dṛṣṭivāda meṃ bhaṃga-catubhaṃgī ādi, śruta niyamataḥ jīva hai| tīna sthānoṃ ke ādhāra para śruta kī gaṇita ādi (ādi śabda se kriyāviśāla pūrva meṃ jo chaṃda kahe jīva meṃ bhajanā hai, vikalpanā hai| ve tīna sthāna ye haiṃ-jīva kabhī gae haiṃ, ve) tathā sadṛśagama kā grahaṇa kiyā gayā hai| tathā śrutajñānī hotā hai, kadācit śruta ajñānī aura kadācita kāraṇavaśa se arthāt arthavaśa se jo sadṛśagama (jaise niśītha kevalajñānī| kā bīsavāṃ uddeśaka) hai, vaha gamika hai| śeṣa gāthā, śloka 140. khitte bharaheravae, kāle u samāto doṇṇi tattheva|| ādi agamika haiṃ| bhāve puṇa paṇṇavagaṃ, paṇṇavaṇijje ya āsajjā|| 144. gaṇahara-therakayaṃ vā, ādesā mukkavāgaraṇato vā| kṣetrataḥ pāṃca bharata aura pāṃca airāvata meṃ, kālataḥ unhīṃ dhuva-calavisesato vā, aṃgā-'ṇaṃgesu ṇāṇattaṃ|| kṣetroṃ meṃ avasarpiṇī aura utsarpiṇī-ina do kāloṃ meṃ śruta jo śruta gaṇadharakṛta hai vaha aṃgapraviṣṭa hai| jo śruta sādi aura saparyavasita hotā hai arthāta jaba taka tīrthaṃkaroṃ ke sthaviroṃ dvārā racita athavā aṃgoṃ se niyūṃḍha hai, jo ādeśa haiṃ tīrtha kī anuvṛtti hotī hai taba taka śruta hotā hai, śeṣa kāla meṃ arthāt viṣaya saṃbaṃdhī bhinna-bhinna mānyatāeṃ haiṃ, jo mukta nahīṃ|
v1.p87.3
vyākaraṇa arthāt sphuṭa vacana haiṃ-ye sāre anaṃgapraviṣṭa haiṃ| bhāvataḥ prajñāpaka tathā prajñāpanīya bhāvoṃ ke ādhāra para śruta athavā dhruva aura cala kī apekṣā se aṃga aura anaṃga meṃ sādi aura paryavasita hotā hai| nānātva hai| aṃga dhruva haiṃ aura anaṃga adhruva arthāt cala| 141. uvayoga-sara-payattā, ṭhāṇavisesā ya huti paṇṇavage| (dvādaśāṃga dhruva hai kyoṃki usakā niyamataḥ ni!haṇa hotā hai| gati-ṭhāṇa-bheya-saṃghāya-vannamādī ya bhāvammi|| prakīrṇaka cala haiṃ kyoṃki unakā kadācita niryahaṇa hotā hai prajñāpaka ke ādhāra para śruta sādi aura saparyavasita hotā aura kadācit nahīṃ| ve anaṃgapraviṣṭa haiṃ|) hai, jaise prajñāpaka kā upayoga kabhī śubha aura kabhī aśubha 145. jai vi ya bhūyāvāde, savvassa vayogayassa oyāro| hotā hai| usakā svara kabhī udātta, kabhī anudātta aura kabhī nijjūhaṇā tahā vi ya, dummehe pappa itthī ya|| tvarita hotā hai| usakā prayatna kabhī eka samāna nahīṃ rahatā| yadyapi 'bhūtavāda' arthāt dṛṣṭivāda meṃ samasta vacanagata sthānaviśeṣa arthāt āsana viśeṣa ke ādhāra para bhāvoṃ kā (śruta kā) avataraṇa hai, phira maṃdabuddhi vāle puruṣoṃ tathā striyoṃ utpāda aura vināśa hotā hai|
v1.p87.4
ko dhyāna meṃ rakhakara śeṣa aṃgoṃ tathā anaṃgoṃ kā nirvṛhaṇa kiyā prajñāpanīya bhāvoṃ ke ādhāra para śruta sādi aura gayā hai| (yaha spaṣṭa hai ki prajñāvatī striyāṃ bhī dṛṣṭivāda kā saparyavasita hotā hai, jaise-gati arthāt gati meṃ sahāyabhūta paṭhana nahīṃ karatīṃ| kyoṃki-) dharmāstikāya, sthāna arthāt sthiti meṃ sahāyabhūta adharmāsti- 146. tucchā gāravabahulā, caliṃdiyā dubbalā ya dhīīe| kāya, pudgalaskaṃdhoṃ kā bheda, pudgaloṃ kā saṃghāta, pudgaloṃ ke iti atisesajjhayaṇā, bhūyāvādo u no thīṇaṃ ||