Biha Kappa v1.p89
Bṛhatkalpalaghubhāṣya v1.p89
- Language
- Māhārāṣṭrī Prakrit
v1.p89.1
anuyoga kiyā jātā hai vaha dravya se anuyoga hai| aneka akṣoṃ se kiyā gayā anuyoga dravyoṃ se anuyoga hai| eka kalpa meṃ sthita hokara anuyoga karanā yaha adhikaraṇa arthāt eka dravya meṃ hone vālā anuyoga hai| aneka kalpoṃ meṃ sthita hokara anuyoga karanā yaha dravyoṃ meṃ hone vālā anuyoga hai| 159. pannatti jaṃbudīve, khittassemādi hoi aṇuyogo| __khittāṇaṃ aṇuyogo, dīvasamudāṇa pannattī|| jaṃbūdvīpa kī prajñapti athavā anya dvīpa kī prajñapti-yaha kṣetra kā anuyoga hai| kṣetroṃ kā anuyoga-dvīpasāgaraprajñapti arthāt aneka dvīpoṃ aura samudroṃ kī prajñapti| 160. jaṃbuddīvapamāṇaṃ, puḍhavijiyāṇaṃ tu patthayaṃ kāuṃ| . evaṃ mavijjamāṇā, havaṃti lokā asaṃkhijjā| pṛthvīkāyika jīvoṃ ko māpane ke lie jaṃbūdvīpa pramāṇa kā prasthaka banā kara pṛthvīkāyika jīvoṃ ko māpa-māpakara aloka meṃ pheṃkā jāe to asaṃkhyeya loka hote haiṃ arthāt asaṃkhyeya lokākāśapramāṇa aloka khaṃḍa ko pūrita karate haiṃ| (yaha kṣetra se anuyoga hai|) 161. khrittehiṃ bahū dīve, puḍhavijiyāṇaṃ tu patthayaṃ kāuṃ| evaṃ mavijjamāṇā, havaṃti lokā asaṃkhijjā|| pṛthvīkāyika ko māpane ke lie 'bahu' arthāt tīna ādi dvīpoṃ kā prasthaka banākara pṛthvīkāyika jīvoṃ ko māpamāpakara aloka meṃ pheṃkā jāe to asaṃkhya loka hote haiṃ arthāta asaṃkhyeya lokākāśa pramāṇa aloka khaṃḍa ko pūrita karate haiṃ| (yaha kṣetroṃ se anuyoga hai|) 162. khittammi u aṇuyogo, tiriyalogammi jammi vā khette| ___ aḍḍāiyadīvesuṃ, addhachavīsāem̐ khittesu||
v1.p89.2
kṣetra meṃ anuyoga, jaise tiryak loka meṃ anuyoga jisa grāma, nagara athavā upāśraya meṃ anuyoga| kṣetroṃ meṃ anuyoga jaise-ḍhāī dvīpoṃ meṃ anuyoga athavā sāḍhā pacīsa (25) ārya kṣetroṃ meṃ anuyoga| 1. vāyukāyika jīvoṃ ke vaikriyaśarīra ke apahāra kā kālamānapalyopama kā asaṃkhyeya bhāga| śeṣa kāyika jīvoṃ kā-baddha audārika śarīra kā, asaṃkhyeya utsarpiṇī aura avasarpiṇī kālamāna meṃ, apahāra| 2. vacana ke solaha prakāra 'liṃgatiyaṃ vayaṇatiyaṃ, kālatiyaṃ taha parukkha paccakkhaṃ| uvaṇaya, vaṇayacaukkaṃ, ajjhatthiyayaṃ tu solasamaṃ|| jaise (1-3) liṃga tīna-strī, puruṣa, napuṃsaka| (4-6) vacana tīna-ekavacana, dvivacana, bahuvacana| (7-9) kāla tīna-atīta, vartamāna, anāgata| 163. kālassa samayarūvaṇa, kālāṇa tadādi jāva savvaddhā| kāleṇa'ṇilavahāro, kālehi u sesakāyāṇaṃ || kāla kā anuyoga-samaya kī prarūpaṇā| kāloṃ kā anuyoga-samayoṃ arthāt samaya, āvalikā ādi se samasta kāla (sarvāddhā) paryanta| kāla se anuyoga, jaise vāyukāyika jīvoṃ kā apahāra| kāloṃ se-śeṣa kāyika jīvoṃ kā apahāra|' 164. kālammi biiyaporisi, samāsu tisu dosu vā vi kālesu| vayaṇassegavayāī, vayaṇāṇaṃ solasaṇhaṃ tu|| kāla meṃ anuyoga, jaise dūsarī pauruṣī meṃ| kāloṃ meṃ anuyoga, jaise-avasarpiṇī ke tīna aroṃ meṃ suṣamaduḥṣamā meṃ, duḥṣamasuṣamā meṃ, duḥṣamā meṃ tathā utsarpiṇī ke do aroṃ meṃ-duḥṣamasuṣamā meṃ tathā suṣamāduḥṣamā meṃ| (chaha prakāra kā kālānuyoga samāpta)| vacana kā anuyoga-eka vacana, dvivacana, bahuvacana| solaha vacanoṃ kā anuyoga| 165. vayaṇeṇā''yariyāī, ikkeṇutto bahūhi vayaṇehi|
v1.p89.3
vayaṇe khaovasamie, vayaṇesu u ṇatthi aṇuogo|| vacana se anuyoga-kisī ācārya ne, bhikṣu ne athavā śrāvaka ne kisī ācārya se kahā-'anuyoga karo|' vaha anuyoga karatā hai| vacanoṃ se anuyoga, jaise aneka ācāryoṃ ne kahā-anuyoga karo| vaha anuyoga karatā hai| kṣāyopaśamika vacana meṃ sthita kā anuyoga, vacana meṃ anuyoga hai| usake vacanoṃ meṃ anuyoga nahīṃ hotā, kyoṃki kṣāyopaśamika bhāva kā sarvatra ekatva hotā hai, bahūtva nahīṃ hotā| 166. bhāvassegatarassa u, aṇuyogo jo jahaṭṭio bhāvo| domāisannikāse, aṇuyogo hoti bhāvāṇaṃ || audayika ādi bhāvoṃ meṃ se kisī eka meṃ yathāsthita bhāva hai, usakā kathana bhāvānuyoga hai| do ādi bhāvoṃ ke saṃyoga meṃ jitane vikalpa hote haiṃ, unakā kathana karanā bhāvānuyoga hai| 167. bhāveṇa saṃgahāīannayareṇaṃ dugāibhāvehi| bhāvammi khaovasame, bhāvesu ya natthi aṇuyogo|| (10) parokṣa-jaise vaha| (11) pratyakṣa-jaise yaha| upanaya vacana-stuti vacana| apanaya vacana-nindāvacana | (12) rūpavatī strī-upanaya vacana (13) kurūpa strī-apanayavacana| (14) rūpavatī strī kintu duḥśīlā-upanaya-apanaya vacana| (15) kurūpa strī kintu suśīlā-apanaya-upanaya bacana| (16) adhyātma vacana-jo mana meṃ ho vahī kahanā|