Pramāṇa · Search · About · API

Damayantikatha campu 5

Damayantīkathā campū 5

Language
Sanskrit

Contents

5.1

iti śrītrivikramabhaṭṭasya kṛtau damayantīkathāyāṃ haracaraṇasarojāṅkāyāṃ tṛtīya ucchvāsaḥ samāptaḥ
caturtha ucchvāsaḥ
evametadākarṇya rājā tatkālamāghūrṇitamāścaryeṇa, ākulitamautsukyena,
āmantritamutkaṇṭhayā, kaṭākṣitaṃ kaṃdarpeṇa, abhivāditaṃ raṇaraṇakena, jyotkāritamāgrahagraheṇa, pṛṣṭakuśalamakālataralatayā, svīkṛtamasvāsthyena, avalokitaṃ
cintayā cetaḥ svaṃ svayameva svasthīkṛtya vitarkitavān || kha
prāyaḥ saiva bhavedeṣā pānthādaśrāvi yā mayā
yugāyitaṃ vinidrasya yatkṛte me triyāmayā

5.2

tadetanme
(1)tadvārtāmṛtapānārthi bhūyo'pi śravaṇendriyam
tṛpyate kenavānandakande kāntākathānake

5.3

tatkimenaṃ punaḥ pṛcchāmi || ka
nedaṃ nāyakasthānam || kha
ataḥ saṃprati
(2)maṇḍalīkṛtakodaṇḍaḥ kāmaḥ kāmaṃ viceṣṭatām
na vyathiṣye sthitaḥ sthairye dhairyaṃ dhāmavatāṃ dhanam'

5.4

iti vitarkya vihasanhaṃsamābabhāṣe-'sādhu bhoḥ subhāṣitāmṛtamahodadhe,
sādhu | śrutaṃ śrotavyam | idānīṃ bhadrabhūyiṣṭho divasaḥ | tadvayaṃ vayasya, samāsannāhnikasamayāḥ samucitavyāpāraṃ sādhayāmaḥ || ga
bhavatāpi
(3)etāḥ sāndradrumatalacalaccakravākīcakorāḥ
krīḍāvāpīparisarabhuvaḥ sthīyatāṃ svecchayeti
yatronmīlatkamalamukulānyāśrayantyāḥ kuraṅgayo
bhṛṅgaśreṇyāḥ śravaṇasubhagaṃ gītamākarṇayanti

5.5

apica
(1)atilalitataraṃ taraṅgabhaṅgairidamapi tṛḍbharavāri vāri vāpyāḥ
bhramadalinivahaṃ vahanti yasminmahimakaraṃ makarandamambujāni

5.6

tvamapi bhadre vanapālike, (2)kṛtakamalamālānitambakakrīḍamimamādāya
bhuktāvasānasthānagoṣṭhīsthitasya mama samīpameṣyasi' ityabhidhāya rājā
rājabhavanamayāsīt || gha
gate ca rājani rājīvinonāṃ jīvitasamāḥ samāsvādayansvādukomala
mṛṇālakandalīḥ, dalayandalāni, kavalayanbahalamadhurasnigdhamukulāni, anuśīlayañśītalaśaivalāvalīḥ, vilāsena sa haṃsastaraṃstaraṅgāntareṣu ciraṃ
cikrīḍa || ka
cintitavāṃśca 'tena rājñā 'kṛtakamalamālānitambakakrīḍamimamādāya matsamīpameṣyasi' iti śliṣṭārthamivādiṣṭā vanapālikā | tanna yuktamiha ciraṃ
sthātumiti' || kha
ityasthāna evāśaṅkamānaḥ saha tena rājahaṃsakadamvakenāmbaratalamudapatat||ga
tatra ca vyatikare divāpi sphārasphurattārāmaṇḍalamiva, vikacanavakūvalayavanagahanamiva, antarāntaronnidrakumudakhaṇḍamuḍḍonāste kṣaṇamaśobhayanta
nabhastalam || gha
avilambitāśca na cirādavāpurvaidarbhamaṇḍalamaṇḍanaṃ kuṇḍinapuram || ṅa
acateruśca (1)cakitacalaccakravākālokyamānakṛtāndhakāravibhramabhramadbhramarabharabhajyamānāmyojabhāji rājabhavanāsannakanyāntaḥpurodyānakrīḍāsarasi | ca
sarabhasapradhāvitena sarastīravihāravyasaninā kanyakājanena niveditāṃstāṃnavalokayitumatikautukena damayantī kanyāntaḥpurātpurāṇamadirāruṇāyatākṣī kṣipramājagāma || cha
āgatya ca (2)caṭulataracaraṇacañcuprahāravidalitāravindakandalānuttālavālanalinīvanavihāriṇastāngṛhītumekaikaśaḥ sakhījanamādideśa ||ja
svayaṃ ca (3)calavalayacāruravavācālitaprakoṣṭhena savilāsaṃ vismayakaraṃ
karapallavena taṃ rājaputrī rājahaṃsamuccikṣepa || ka
pāṇipaṅkajasthita eva so'pyabhimukhībhūya vibhāvya ca cetaścamatkārakāriṇamasyāḥ kāntiviśeṣamāśiṣamadāt || kha
(4) 'kaṃdarpasya jagajjaitraśastreṇāścaryakāriṇā
rūpeṇānena rambhoru dīrghāyuḥ sukhinī bhava

5.7

apica
(5) nirmāya svayameva vismitamanāḥ saundaryasāreṇa yaṃ
svavyāpārapariśramasya kalaśaṃ vedhāḥ samāropayat
kaṃdarpaṃ puruṣāḥ striyo'pi dadhate dṛṣṭe ca yasminsati
draṣṭavyāvadhirūpamāpnuhi patiṃ taṃ dīrghanetraṃ nalam'

5.8

damayantī tu tasminkṣaṇe 'kva saṃskṛtavācaḥ pakṣiṇo vivakṣitavācaśca'
iti manasi vismayaṃ bhayaṃ ca, 'nāmāpyāhlādajananaṃ nalasya' iti vapuṣi vepathuṃ
romāñcaṃ ca hṛdaye'nurāgamautsukyaṃ ca, samakālamullolāyamānamudvahantī
cintayāṃcakāra || ga
'so'yaṃ yastena pānthena yāntyā gaurīmahotsave
nalo'pyanala evāsīddarśiṃto me puraḥ purā'

5.6-2

athāsyāḥ sakhī parihāsaśīlā nāma nāmnaiva nalasyodbhidyadbahalapulakāṅkurāmimāmavalokya narmālāpamakarot || gha
koṣṇaṃ kiṃ nu niṣicyate tava balāttailaṃ sakhi śrotrayorantastittiripattipatramathavā mandaṃ mṛdu bhrāmyati
yenāṅgeṣu nikhātamanmathaśaraprasphārapicchucchavinolīmecakitoccakañcukarucaṃ romṇāṃ vahatyudgamaḥ

5.10

damayantī tu tasyāḥ savailakṣyasmitamevottaraṃ kalpayantī śanaiḥ śiraḥkampataralitāvataṃsotpalā salajjā caladvilocanāntena tāmatarjayat || ka
avādīcca taṃ rājahaṃsam 'aho mahānubhāva, sarvathāścaryaheturasi || kha
tathāhi
draṣṭavyānurūpaṃ rūpam, mahāścaryagarbhāḥ prapañcitavācyā vācaḥ, sūcitasaṃskārātireko vivekaḥ, saujanyāśrayaḥ praśrayaḥ, niṣkāraṇopakāradhātrī
maitrī || ga
tattvamanekadhā janitavismayo bahu praṣṭavyo'si || gha
kiṃ tu prastutaṃ pṛcchāmaḥ || ṅa
kathaya | ko'yamātmarūpasambhāvitakaṃdarpadarpadāvānalo nalo nāma || ca
yasyaitāni (1) mandaramathanakṣaṇakṣubhitakṣīrasāgarataraṅgabhramabhrāntibhāñjibhramanti yaśāṃsi' || cha
ityevamuktaḥ so'pi 'sundari, yathevamupaviśyatām | avadhīyatāṃ manaḥ
śrūyatāṃ saviśrabdham' ityabhidhāya kathayitumārabdhavān || ja
'asti samastasurāsuralokakarṇapūrīkṛtakāntakīrtikundakusumaḥ, kusumāyudharūparamaṇīyadehaprabhaḥ, prabhāvayukto viprabhāvaśca, śuciranupatāpakārī ca,ghanāgamasamayo na vāribahuulaśca, śiśirasvabhāvo na jāḍyayuktaśca, : rāmaḥ
kuśalavayoramaṇīyakena, janako vaidehabhāgena, naiṣadhaḥ prajānāṃ patiḥ, virañca
iva nābhibhūtaḥ samare, vīro vīraseno nāma || ka
yasya ca bahuśobhayāṅgaprabhayā saha sphuratyudārā manovṛttiḥ, akhaṇḍanayājñayā sadṛśī rājate rājyasthitiḥ, sajjayā senayā saha ślāghanīyā
kṛpāṇayaṣṭiḥ || kha
yaśca saśṛṅgāro nārīṣu, vīro vairiṣu, bībhatsaḥ paradāreṣu, raudro drohiṣu,
sahāsyo narmālāpeṣu, bhayānakaḥ saṃgrāmāṅgaṇeṣu, sakaruṇaḥ śaraṇāgateṣu ||ga
yasya ca (1) caturudadhitaṭīṭīkamānaśaraccandraviśadayaśorāśirājahaṃsasya, nistriṃśatā kṛpāṇeṣu, kucāturyaṃ kalatreṣu, kūpadeśasevā pāparddhikeṣu, lubdhakaparyāyaḥ kaivartakeṣu, tīkṣṇatā śastreṣu, dharmacchedo dhanurvidyāyām || gha
evamasya harasyeva karasthaṃ kṛtvāśeṣamaṇḍalamarāvaratavikhyātavijayābhinandinaḥ, sundarakailāsanābhiramyavanāntareṣu viharataḥ, madananiruddhanaiṣadhopīnoccakucakumbhāvaṣṭambhamasṛṇitavakṣaḥsthalasya sukhenārbhikrāmanti divasāḥ || ka
(2) kadāciccaturudadhivelāvalayitavasuṃdharāvikhyātamapatyamabhilaṣannanādaracaraṇāṅguṣṭhaniṣṭyūtakailāsonmūlanāgatapataddaśavadanavirasavirutavihasitāmaramaṇḍalīmahitamahimānamanavaratavirañciracitavicitranāmasāmavastustutimanavaratasakalolakakalyāṇakāmadhenumanupamavarcasamarcayāṃcakāra bhagavantamambikāpatim || kha
atibhaktitoṣitaharalabdhavaraśca nirūpamarūpayānurūpayā rūpavatyabhidhānayāpradhānayā priyayā saha makaraketanakeliphalamanubhavannaticiramāsāṃcakre ||ga
atikrāmati tu kiyatyapi samaye saṃpannasattvā samapadyata rūpavatī ||gha
tena ca samastasaṃsāravastubhūtakāntikaṇakalitagarbhārambheṇa, nārāyaṇanābhiriva virañcotpattikamalakandabandhena, kalpapādapaśateva pallavārambhocchvāsena, manāṅmeduritodarā rarāja rājīvanayanā rājapatnī || gha
krameṇa ca mecakoccacūcukakucakumbhakapolapāṇḍimnā nihnavantī mṛgalāñchanacchāyamavāñchadacchāmṛtapayaḥ piṣṭamūrtimanmadhusamayamadanamṛgāṅkamaṇḍalarasenātmānamāleptum || ka
agrataḥ sakhījanavidhṛtamapāsya maṇimayamukuramaṇḍalamana (1) varataniśānirmalakaravālataleṣvātmamukhakamalamavalokayāṃcakāra || kha
nirasya nīlotpalamajarakaṭhīravakaṇṭhakesarastabakamakarotkarṇāvataṃsam || ga
atibahalakuṅkumāṅkakastūrikāpaṅkamapahāya mattamātaṅgamadakardamena nijabhujaśikharayorviracayāṃcakāra vicitrapattrabhaṅgān || gha
evamantaḥsphuradgarbhānurūpadohadasukhamanubhavantī kadāciduccasthānasthite
saumyagrahagrāme, mahārājajanmocite'hni śubhasaṃbhārakāraṇāyāṃ kālavelāyāṃ jātaprāye prabhāte prabhāpratānajanitapariveṣamaśeṣatejasvitejaḥpuñjāpahāriṇamālohitapādapallavolasitapaṅkajacchāyam, dyauriva raviramaṇḍalam, unnamanmeghamāleva
vidyullālam, araṇiriva vitānavaiśvānaram, narapālapriyā prīṇitagotraṃ putramajījanat || ṅa
tatra ca divase
sāṃśukonnatavaṃśasya tasya rājñaḥ purasya ca
babhūva lakṣmīḥ sā kāpi yayā svargo'pi nirjitaḥ

5.11

apica
savṛddhabālāḥ kāle'sminmuktāhāravibhūṣaṇāḥ
prāptāḥprītiṃ pure paurā vaneṣu ca tapasvinaḥ

5.12

sūtīgṛhe ca
alaṃkṛtaniśāntena taruṇāruṇarociṣā
pradīpānāṃ prabhā tena prabhātena yathā jitā

5.13

cirātpallavitaṃ rājavaṃśena, samucchvasitaṃ rājyaśriyā, prītaṃ praṇayibhiḥ,
pranṛttaṃ pauraiḥ, pramuditaṃ bāndhavaiḥ, vidrāṇaṃ drohijanaiḥ, unnaditaṃ viyatyaṅkapramaṅgalavādinnaiḥ, citrāyitamatibahulaparimalapatatpuṣpavṛṣṭyā, vikasitaṃ digvadhūvadanāravindaiḥ, vilasitamatisurabhisukhasparśasamīreṇa, svacchandāyitaṃ
bandīkṛtārātiramaṇībhiḥ, āḍhyāyitamarthilokena || ka
kiṃ bahunā
avṛṣṭinaṣṭadhūlī(1)kamaśarannirmalāmbaram
apotamattalokaṃ ca jagajjanmotsave'bhavat

5.14

bhūte ca tribhavabhūyiṣṭhe ṣaṣṭhījāgaraṇavyatikare, atikrānteṣu ca sutakadivaseṣu nāmakaraṇocite'hni 'na lāsyati dharmadhanānyeṣa sādhubhyaḥ' iti brāhmaṇāḥ praviśya tasya 'nalaḥ' iti nāma pratiṣṭhāpayāmāsuḥ || ka
krameṇa ca caturudadhivelāvanavikāśocitakīrtikundakandalairiśvaviśvaṃbharābhilambhalaspārkaiḥ kumārasevakairiva sakalacakravarticihnairalaṃkṛtāvayavo
vistarajaṭālavālaḥ kalpapādapāṅkura iva vardhitumārabhata || kha
viracitacūḍākaraṇādisaṃskārakramaśca prāpte vidyāgrahaṇakāle nimittamātrīkṛtopādhyāyaḥ svayameva samastānavadyavidyāmbhonidheḥ paraṃ pāramavāpa ||ga
tathāhi(1)pravṛddhabuddhirboddhe, saviśeṣaśemuṣīko vaiśeṣike, vikhyātaḥ sāṃkhye, rañjitaloko lokāyate, prāptaprabhaḥ prābhākare, praticchandakaśrchandasi, analpavikalpaḥ
kalpajñāne, śikṣākṣamaḥ śikṣāyām, akṛtapaśabdaḥ śabdaśāstre, abhiyukto
nirukte, saṅgo jyotiṣi, tattvavedī vedānte, prasiddhaḥ siddhānteṣu, svatantrastantrīvādyeṣu, paṭuḥ paṭahe, apratimallo jhallarīṣu, nipuṇaḥ paṇaveṣu, pravīṇo veṇuṣu,
citrakṛccitravidyāyām, uddāmaḥ kāmatantre, kuśalaḥ śālihotre, śreṣṭhaḥ kāṣṭhakarmaṇi, sāvalepo lepye, paṇḍitaḥ kodaṇḍe, śauṇḍaḥ śāriṣu, guṇavāngaṇite,
bahulo bāhuyuddheṣu, caturaścaturaṅgadyūtakrīḍāyām, upadeśako deśabhāṣāsu,
alaukiko lokajñāne || gha
kiṃ bahunā—
(1)rase rasāyane granthe śastre śāstre kalāsvapi
nale na lebhire lokāḥ pramāṇaṃ nipuṇā api

5.15

krameṇa śaiśavamatikrāmato'sya sevakairivaṅgāvayavairapyanuvṛttiḥ kṛtā ||ka
tathāhi—
(2)śravaṇāsaktasya locanadvayamapi śravaṇasaṃmatimakaśet || kha
unnatasvabhāvasya nāsāvaṃśo'pyunnatiṃ jagāma || ga
vakroktikuśalasya keśakalāpo'pi vakratāṃ bheje || gha
śaṅkhanirmalaguṇasya kaṇṭho'pi śaṅkhākāramadhārayat || ṅa
pṛthulamataretaṃsakūṭadvayamapi pṛthulamabhūt || ca
pramāṇavedino vakṣaḥsthalamapi supramāṇamajāyata || cha
madhyasthasya tasya romarājirapi madhye sthitāṃ śuśubhe || ja
suvṛttasya bāhūruyugalamapi suvṛttamabhavat || jha
gambhīraprakṛternābhirapi gambhīrā vyarājata || ña
pallavasukumārahṛdayasya hastacaraṇairapi pallavasaukumāryamaṅgīkṛtam || ṭa
atha kiṃ bahunā—
(3)soṣaṇīṣamūrdhā dhvajacakrapāṇirūrṇāṅkavistīrṇalalāṭapaṭṭaḥ
susnigdhamūrtiḥ kakudunnatāṃsaḥ kasyaiṣa na syānnayanābhirāmaḥ

5.16

api ca—
(1)āsyaśroḥ saṃnibhendoḥ samadavṛṣakakudvandhuraḥ skandhasaṃdhiḥ
snigdhā rukkuntalānāmamuharati dṛśordvandvamindīvarasya
sthānaṃ vakṣo'pi lakṣmyāḥ, spṛśati bhujayugaṃ jānunī, vṛttaramye
jaṅge, kṣāmo'valagnaḥ, kimu niṣadhapateḥ ślāghanīyaṃ na tasya

5.17.1

asti ca tasya narapatisūnoḥ samānaśīlavayovidyālaṃkārakāntikalāpaparipūrṇadehaḥ śarīramātradvitīyo'pyadvitīyahṛdayamekaṃ jīvitamapara ucchvāsaḥ
sālaṅkāyanasūnuḥ śrutaśīlo nāma mantrī mitraṃ ca || ka
ekadā tu (2)pūrvadigvadhūkukumapaṅka pallavitavadanāyamāne niruddhāndhatamase
saugandhikabandhuni bandhūkakusumāruṇe viyati taratīva taruṇatare taraṇimaṇḍale,
maṇḍayati kusumbhakusumakesaraprakarāyamāṇe gaganāṅgaṇamambhojamukulanidrāmuṣi rociṣāṃ caye, calite ca vicātumapavanatarurājikaṇotpale nidrāvirāmavidhutapakṣe pakṣigule, kṛtaprābhātikakarmaṇaḥ sabhāṅgaṇamaṇḍapamadhyavartino
dattasevāvasarasya rājñaḥ praviṣṭe mantriṇi sālaṅkāyane, praṇāmaparyastakaṇatpaladhavalitasabhāṅgaṇe yathāsanamupaviṣṭa prastutasevāḷāparañjitarājani rājanyacakre, prakrānte śāstrīyavinode, śrutaśīlena samamanyaiśca krīḍāsahāyairanucarairanugamyamāno nalaḥ sevāsukhamanbhavitumāgatavān || kha
āgatya ca kṣititalamilanmaulimaṇḍalaḥ praṇamya pituḥ pādāravindadvayamadūradattamāsanaṃ bheje || ga
upaviṣṭe ca tasminnanabhivādanādutpannamanyurīṣa (1) tkopakampitakaraparāmṛṣṭakūrcāgrimagranthiragraṇīrmantrimaṇḍalasya śubha bhīṣaṇayā śoṇakoṇāntaratarattaralatārayā dṛśā'bhimukhamasya sālaṅkāyanaḥ praṇayaparuṣākṣaramabhāṣata || ka
(2) 'kumāra, rājahaṃso'pi 'ahaṃsasvarūpaḥ' iti mā sma mohavānbhūḥ || kha
anubhavati camūḍhaḥ śastrasaṃghāta iva kośaśūnyatām || ga
avibhavaḥ puruṣo meṣa iva kambalasyopayogaṃ gacchati || gha
pradyumnajāto'pi bāṇayuddhavyatikarakāriṇyā sadoṣayā yauvanāvasthayā

5.17.2

niruddho'niruddha iva ko nāma na kleśamanubhavati || ṅa
tattāt, suviṣameghavattini vidyudvilāsa ivāsthire sthitastāruṇye mā
sma vismara smayena vinayam || ca
avinīto'gniriva dahati || ka
ajātatanayaśchāga iva nābhinandyate janena || kha
kiṃ ca brūmaḥ—
susahāyaśūnyasya bhavato yasyāmīmāṃsābhiyogā rākṣasā iva, anyāyāḥ pāradārikā iva, ayogakriyā lohakārā iva, aśrutāgamāḥ śokavegā
iva sahāyāḥ || ga
na ca te duḥśikṣitanṛpakalabhavyākaraṇamārgeṣu nipuṇā nartakīva mitramaṇḍalī || gha
tadāyuṣmannahitayā prakṛtyā bhujaṅga iva bhayāya lokasya || ṅa
ugrasenaḥ kaṃkhānurāgaṃ janayet || ka
amṛtamathanodyataharibāhupañjara iva mandarasānugataḥ ko na ghṛṣyate ||kha
śunīmivāsthiratāṃ parihara || ga
kuśīlatāgrāhī mā sma tailika iva kevalaṃ khalopabhogāya bhūḥ || gha
āva̱rjaya guṇān || ṅa
nirguṇe dhanuṣīva suvaṃśe'pi kasyāgraho bhavati || ca
abhyasya kalāḥ || cha
niṣkalo vīṇādhvaniriva praśasyate na puruṣaḥ || ja
tyaja jāḍyam || jha
jāḍyayogena himānī dūṣyatāṃ yati || ña
mā sma mukharo bhūḥ || ka
karṇāṭaceṭīmiva mukharatāṃ na śaṃsanti sādhavaḥ || kha
bhaja mādhuryam || ga
dhavalabalovardapaṅktiriva samādhuryā vāṇī mano harati || gha
varjaya vaiparītyam || ṅa
viparītaṃ śavamiva ko na pariharati || ca
kamaladīrghākṣa, śikṣākrame'sminnaparamapyabhidhīyase || cha
mā gāḥ striyāḥ śriyo vā viśvāsam || ja
adhikamalavasatiranāryasaṅgatā strī śrīśca kaṃ na pratārayati || jha
yā kālakūṭadvitīyā nīroṣitāpi nārdrahṛdayā bhavati | svīkṛtāpi vivāhena kaṃsānalaṅghanacāpalenodvejayati || ka

5.17.3

asyāḥ kāraṇe'bhrāntaḥ samastomandarāgaḥ sadālokaḥ, lolanetrīkṛtā
dhṛṣṭā bhujaṅgamaṇḍalī, prāpto jaladhī rājakumāraparābhavam || kha
anayāvaṣṭabdhaḥ ko na guruvāraṇayogyo bhavati, ko na vājipṛṣṭhamarohati,
kaḥ (1)kaṃkaṇannavaśvanātaḥ prakaṭayati, kaḥ kaṇṭhe hārāvamocanaṃ na kurute, ko na
kāñcanaśṛṅkhalāmanubhavati | kuraṅga ivāndhībhūtaḥ ko vāgurāvañcanaṃ karoti, kaḥ
kārmukanirmuktaśilīmukha iva na vailakṣyamāgacchati || ka
kasya na parābhūtirbhavati | kasya nāpūrvaṃ yaśaḥ samucchalati || kha
†kramato'pyasyāḥ paramucyate || ga
yādavapriyaṃ śārdūlamiva śūraṃ mahat‍taraṃ bhayānnopasarpati | sunayanādevaraṃ
siṃhamiva balabhadraṃ dṛṣṭvā prapalāyate | na vasudeve'pi cakṣuḥ pātayati || ka
kevalamanavarataśikṣitavaidagdhyakalāparādhātmikātrapāparā parihṛtya guṇino
gurunparapuruṣe māyāvini kṛtakeśivadhe dhṛtamandarāge rāgaṃ badhnāti || kha
tadāyuṣmannatigambhīraguhā girīndrabhūriva hṛdayaharāśreyo'rthināṃ śaraṇaṃ na
strī śrīrvā || ga
śṛṅgārapradhānāstāta, gāva iva vicāritāḥ sarasā bhavanti na striyaḥ|ka
tadetāḥ kandarpakaṇḍūṣaṇavinodamātropakāriṇyo nātyantaviśvāsayogyāḥ
sarvathā viśvastaṃ viśvāsamiva naraṃ kurvanti striyaḥ || kha
śriyo'pi dānopabhogābhyāmupayogaṃ nayet | na lobhaṃ kuryāt | bahulobhānugataḥ kiraṇakalāpo'pi saṃtāpayati janam || ga
ataḥ putra; prāpsyasi nacirātrijakulakamalarājahaṃsīṃ rājyaśriyam
anavarataṃ kṛtayaśodānandehi nārāyaṇa iva tvayi ciraṃ raṃsyate khalviyaṃ
lakṣmīḥ || gha
pāhi prajāḥ || prajāpo brāhmaṇa iva kṣatriyo'pi na lipyate pātakaiḥ || ṅa

5.17.4

mā ca vṛddhiṃ prāpya guṇeṣu dveṣaṃ kārṣīḥ | vyākaraṇe hi vṛddhirguṇaṃ bādhate,
na satpuruṣeṣu || ka
vatsa, mā cavaṃ cetasi kṛthāśchandaso'yam | chāndasaśca gururvakasvabhāva
eva bhavati tatkimaneneti | yasmāccaturānandipadaḥ puṇyaśloko bhavān | ato'ṅgabhāvaṃ yānti te vakroktayo'pi guravaḥ | saralatayā laghavo'pyantaraṅgā
bhavanti | kiṃtu te hyavasāne kuṭilatāmapi darśayanti || kha
tatkiṃ bahunātathā bhava yathā tāta trailokyodaradarpaṇe
viśeṣabhūṣitastaistairnityamātmānamīkṣase

5.18

kiṃ cānyatbibharti yo hyarjunavāri pauruṣaṃ karoti namre ca na vā ripau ruṣam
na tena rājñā sahasāgarājitā bhavenmahī kiṃ sahasāgarā jitā

5.16-2

api ca—
'kiṃ tena jātu jātena māturyauvanahāriṇā
ārohati na yaḥ svasya vaṃśasyāgre dhvajo yathā'

5.20

evamuktvā viśrāntavāci vācaspatisame mantriṇi rājāpi premārdrayā
dṛśā nalamakalokya vaktumārabhata || ka
'tāta, yuktamukto'si sālaṅkāyanena | kasyāngsya niryānti vadanāravindādevaṃvidhāḥ pade pade'rthasamarthā mṛddhayo mṛṣṭāḥ śliṣṭāśca vācaḥ || kha
taddarśitastavatnena nirvāpitadehaḥ snehaḥ | svīkṛtastvaṃ manasā samastasāmrājyabhārodvahanadhuryatāṃ prati | tenāyamanuśāsti || ga
yujyate caitat
tathāhi—
(1) saṃgrahaṃ nākulīnasya sarpasyeva karoti yaḥ
sa eva ślādhyate mantrī samyaggāruḍiko yathā

5.21

kiṃ ca—
na paśyasi sāṃpratamidamasmākamatibhīrubhūpālamaṇḍala miva valibhirākrāntam, aśeṣamaṅgam, atijīrṇaśīrṇakarpaṭamivāvarītuṃ na śakyate | kāpyuparipatitabhrūcakrā bhīrubhaṭapeṭīva naṣṭā dṛṣṭiḥ || gha
ye hitavargopadeśino mukhyāste'pi sālaṅkāyanaprabhṛtayo mantriṇa iva viralībhūtā dantāḥ | (2)śabdaśāstre hi rājādīnāmadantatā ślāghyate
nānyatra ||ka
tadidānīṃ mama vanyaśvāpadamiva viṣayavimukhaṃ mano vanāya dhāvati | kṛtaṃ
ca yanmanuṣyajanmani kriyate || kha
tathāhi(1) etāḥ prāpya paropakāravidhinā nītāḥ śriyaḥ ślāghyatāmāpūrvāparasindhusīmni ca nṛpāḥ svājñāṃ ciraṃ grāhitāḥ
bhūbhārakṣamadoryugena bhavatā jātā vayaṃ putriṇastatsaṃ pratyucitaṃ yadasya vayasatatkarma kurmo vane

5.22

ityabhidhāya tatkālameva mauhūrttikānāhūyādideśa-'kathyatāṃ yauvarājyābhiṣekotsavāya divasaḥ' iti || ga
atha kathayāmāsuste'pi- 'deva, śrūyatāmanavadyatanameva rājyābhiṣekayogyamahaḥ | kendrasthānavarttinaḥ sarve'pyuccagrahāḥ, puṇyayo māsaḥ, pūrṇā tithiḥ,
ślāghyo yogaḥ, praśasto vāraḥ, śubhaṃ nakṣatram, kalyāṇī velā, vidhīyatāṃ yadvidheyam' ityabhidhāya sthiteṣu teṣvanantarameva 'suśroṇi, śrūyatāṃ yadasmābhiḥ śrutamāścaryam || gha
(2) ucitamucitametaddhairyadhāmnāṃ nṛpāṇāṃ
vayasi kaṭuni kāntālocanānāṃ tṛtīye
iti rabhasamivāsva prastutaṃ ślāghamāno
viyati paṭurakasmādutthitastūryanādaḥ

5.23

api ca—
(1) upari parimalāndhaiḥ sasvanaṃ saṃcaradbhirmadhukaranikumbaiścumbyamānā bhareṇa
aviralamadhudhārāsārasaṃsiktabhūmiḥ sadasi suravimuktā prāpatatpuṣpavṛṣṭiḥ

5.24

(2) avateruśca tatkālamevāmbaratalādullasadbrahmakāntikalāpapavitrīkṛtāṣṭadigbhāgabhūmayaḥ sakalasāgarasarittīrthāmbūpūrṇakamaṇḍalumṛtkuśakusumauṣadhiruddhapāṇayo darśanādevāpanītasamastakalikalamaṣāḥ ke'pi kuto'pi brahmarṣayaḥ|| ka
saharṣeṇa savinayena saparivāreṇa ca (3) calatkarṇotpalagaladvahala rajaḥpuñjapiñjaritakapolapālinā pṛththīpālena praṇamya kṛtātitheyāḥ samucitānyalaṃcakrurāsanāni || kha
kṛtakuśalapraśnālāpāśca prastutakumārābhiṣekasya narapateḥ svasvakamaṇḍaluvārīṇi darśayāmāsuḥ || ga
(4) idaṃ mandākinyāḥ salilamavagāhāgatamarutpurandhrīṇāṃ pīnastanaśikharabhagnormivalayam
idaṃ kālindyāśca pravikasitatīradrumalatāpatatpuṣpairantaḥsurabhitataraṅgaṃ nṛpa payaḥ

5.25

(5) idaṃ godāvaryāstrinayanajaṭākhaṇḍagalitaṃ
mahārāṣṭrīnetraiḥ kṛtakuvalayaṃ majjanavidhau
idaṃ cāpi preṅkhanmunijanavikīrṇārdhaka malaṃ
payo vindhyaskandhasthalavilulitaṃ nārmadamapi

5.26

yugmam
itaśca—
tadetatpuṇyānāṃ paramamavadhiṃ prāptamudadheḥ
payaḥ prakṣālyāṅghrī śayanasamaye śārṅgadhanuṣaḥ
vihārāyonmajjadvaruṇavanitāvṛndavadanaiḥ
kṣaṇaṃ yatrotphullannavakamalakhaṇḍaśriyamāt

5.27

rājā tu tatkālamunmīladvahlapulakāṅkurakorakitadehaḥ kimapyadbhutarasenāveśita iva vidhūya śiraścintayāñcakāra || ka
'nūnamayamasadgṛhe hariharabrahmaṇāmanyatamaḥ ko'pyavatīrṇo bhaviṣyati
yataḥ | kāryaṃ śikṣākramaḥ, keyamasmākamākasmikī yūno'syābhiṣekāya buddhiḥ,
kva cānukūlakālasaṃpattiḥ, kva cāmī samastābhiṣekopakaraṇapāṇayo mahāmunayaḥ || kha
sarvathā namo'stu ghaṭitadurghaṭāya vedhase | yasyāyamevamadbhuto vyāpāraḥ,
ityavadhārayannutthāya gṛhītvā tāni tīrthodakāni kṛtvā kanakakumbheṣu (1)·
tātkālikāsphālitamṛdaṅgamallarīravabhasollāsyavilāsinīvṛndairānandyamāno
maṅgalodgāramukharaparijanaparivṛtaḥ saha sālaṅkāyanena 'sahasraṃ samāstāta evānupālayatu rājyam' ityabhidadhānamanicchantamapi nalaṃ balānniveśyābhiṣekapaṭṭe
svayamevābhiṣekamakarot || ga
paridhāpya ca maṅgalābhararaṇavāsasī siṃhāsanamāropya putrapremṇā puraḥ sthitvā kanakadayaḍapāṇiḥ kṣaṇaṃ prātihāryamanvatiṣṭhat || gha
sālaṅkāyano'pyatisnehenāsyopari lambitamuktākalāpamānavatsudhādhāramindumaṇḍalamiva kanakadayaḍamāpāṇḍaramātapatramadhārayat || ṅa
sāmāntacakraṃ ca (2)calacāmīkaracārucāmarakalāpavyāpṛtakarapallavamasyāgre vinayasadarśayat || ca
munayo'pyuccārayāṃcakruścaturvedapraśastamantrān | utthāya ca gṛhītvākṣatāñśirasi vikiranto'sya punaridamavocan || cha
(1)[‘yāḥ skandasya jagāda tārakajaye devaḥ svayaṃbhūḥ svayaṃ
svaḥsāmrājyamahotsave'pi ca śacīkāntasya vācaspatiḥ
tābhiste'dya virañcivaktrasarasīhaṃsībhirāśāsmahe
vaidībhirvasudhāvivāhasamaye mantroktibhirmaṅgalam ,

5.28

anyadapi tatra divase subhru samākarṇyatāṃ yadadbhutamabhūt || ka
(2) diśaḥ praseduḥ surabhirvavau maruddivo nipetuḥ surapuṣpavṛṣṭayaḥ
kṛtābhiṣekasya nalasya nisvanānanāhatā dundubhayo'pi cakrire

5.29

antarikṣe ca ko'pyadṛśyamāna evāśīḥślokadvayamapaṭhat
‘ahīnāṃ mālikāṃ bibhrattathāpītāmbaraṃ vapuḥ
haro hariśca bhūpendra karotu tava maṅgalam

5.30

api ca—
līlayā maṇḍalīkṛtya bhujaṃgāndhārayanharaḥ
deyāddevo varāhaśca tubhyamabhyadhikāṃ śriyam ,

5.31

ityāśāsya viśrāntāyāṃ viyadvāci sthitvā ca kiṃcitkṛtocitāpacitiṣu gateṣu kṣaṇādantardhānaṃ muniṣu ‘samucchrīyantāṃ vaijayantyaḥ, badhyantāṃ toraṇāni, sicyatāṃ candanāmbhobhiḥ panthānaḥ, maṇḍayantāṃ masṛṇamuktāphalakṣodaraṅgavalībhiḥ prāṅgayāni, kriyantāṃ kusumaprabhākarabhāñji catvarāṇi, pūjyantāṃ dvijanmāno devatāśca, dīyantāṃ dānāni, gīyantāṃ maṅgalāni, visṛjyantāṃ bahirbandhaḥ, mucyantāṃ pakṣiṇo'pi pañjarebhyaḥ' iti śrūyamāṇeṣu paritaḥ parijanrālāpeṣu lāsyonmādini mṛdumaṅgalodgāramukhare saṃcarati purapatheṣu pauranārījane sa
divasaḥ saṃprāptasvargasukhasyeva bhuktāśeṣabhuvanasyevāsvāditāmṛtasrasyevānubhūtaparamānandasyeva rājñaḥ kṛtakṛtyatāṃ manyamānasyātikrāntavān || ka
evamatikrāmatsu keṣuciddivaseṣu, jaraṭhībhūte mahotsavavyatikare, gatavati yathāyathamāmantritāyāte samastasāmantaloke, yauvarājyarakṣite ca paritaḥ
parijane janeśvarau ripupayodhibaḍavānalaṃ nalamācabhāṣe || kha
(1) 'tāta, kimapi brūmo yadi na khidyase | saṃprati priyaṃ sakhyaṃ śreyaskaramasmākamaiṇam , na straiṇam | abhāraṇāya yogyā jaṭābhārāḥ, na hārāḥ !
sāhāyyāya sādhavo budhāḥ, na bāndhavāḥ | śayanāyocitā kuśapūlikā, na
tūlikā | krīḍāyai varā vegavanto nirbharapravāhāḥ na vāhāḥ | prārthanīyāśca haraprasādāḥ, na prāsādāḥ || ga
tadāyuṣmanneṣa dṛṣṭo'syāpṛṣṭo'syāśliṣṭo'si kṣamito'si durukamuktaḥ'
ityabhidhāyotsaṅgamāropya ca tatkālagaladbahalavāṣpāmbuplavapnāvite vakṣasi nighāya pariṣvajya ca punaḥ punaḥ pulakakorakitabhujalatābhyāmantarmanyubharanirudhyamānottaramajasramāśravadarśukikṣakapolamavirbhavanmohamūrchāndhakārakuñcitalocanamimamāghrāya mūrdhni vanāya vanitāsahāyaḥ pratasthe || gha
prasthite ca tasminparihṛtarājye rājani, rajanīviyujyamānacalaccakravākīṣviva kṛtakaruṇākrandāsu prajāsu, pratibhavanamuccaliteṣu jaratpaurajaneṣu, 'kalyāṇin, eṣa pitṛpraṇayapraṇāmāñjalirasya kramāgatakarmakāriṇaḥ śrutaśīlasya
kṛtāparādhasyāpi tvayā sahanīyāḥ katipaye'pyasmadanukampayā'parādhāḥ| paśya
payorāśernodvegāya mṛgāṅkasya mīlayanto'pi kamalākarānkarāḥ| kiṃ na sahante sumanaso'pi bhramarabharabhañjanāni' ityabhidhāya samarpya ca svasutamuccalite
ca premṇānugatabhūpūji bhujāyāmanirjitasāle sālaṅkāyane, bālamatsya iva
śuṣyatsaraḥsalilasaṃtāpavepitāṅgaḥ, karikalabha iva viyujyamānayūthapatiḥ, patadbahalabāṣpabindusaṃdohairvakṣasi vidhīyamānahāraḥ 'hā tāta' iti bruvannalo na
locane taṃ divasaṃ samudamīlayat || ṅa
kevalamamandamanyudgāragadgayā girā punaḥ punarimaṃ ślokamapaṭhat || ca
(1) tattā tasya kṛtādarasya rabhasādāhvānanaṃ dūratastaccāṅke viniveśya bāhuyugalenāśliṣya saṃbhāṣaṇam
tāmbūlaṃ ca tadarthacarvitamatipremṇā mukhenārpitaṃ
pāṣāṇopama hā kṛtaghna hṛdaya smṛtvā na kiṃ dīryase'

5.32

etaccākarṇya damayantī cintitavatī - 'aho, snehavānāhṛdayaḥ khalvasau mahānubhāvaḥ | tatsarvathāsmatprītipātraṃ bhavitumarhati' ityavadhārayantī punaḥ
papraccha || ka
'huṃ haṃsa, tatastaḥ' || kha
so'pi rājahaṃsaḥ kathāmupasaṃhartumicchannimaṃ ślokamuccārayāṃcakāra || ga
'sundarādari, tataśca(2) kimapi parijanena svena taistairvinodaiḥ
pitṛvirahaviṣādaṃ so'tha vismāryamāṇaḥ
gamayati parivṛttaṃ vāsarāṇāmidānīṃ
haracaraṇasarojadvandvadattāvadhānaḥ

5.32.p1

iti śrītrivikramabhaṭṭaviracitāyāṃ damayantīkathāyāṃ haracaraṇasarojāṅkāyāṃ caturtha ucchvāsaḥ samāptaḥ

Commentaries (1)

Linked texts (7)