Manavedacampu 13
Mānavedacampū 13
- Language
- Sanskrit
Contents
- 13.81 — 4 parts
13.1
iti śrīmānavedaviracite campubhārate
daśamaḥ stavakaḥ
śrutvedaṃ satyavatyā praṇayaviśayā putraka | svasti te stādityāśāsyāśūpūrasnapitanayanayā puṣṭamānaṃ visṛṣṭaḥ
tripraiḥ sphāyattapasyaiḥ sadayamanujarīgṛhyamāṇaḥ sa mānī
sthānīyāt svāt pratasthe mahitataramanā vairibhīṣmo'tha bhīṣmaḥ
13.2
āruhya śvetavāhaṃ rathamatha vividhairāyudhairgaurarūpaṃ
kodaṇḍaṃ pāṇḍurāmaṃ śaramadhikaraṃ dhārayan gauravāsāḥ
śubhrālaṅkāradīpraḥ śucikavacaparibhrājitāṅgāmavakṣāḥ
śukloṣṇīṣātapatraḥ sa khalu laghu kurukṣetramāpākṣatoṣmā
13.3
ahvāya jāhnavī tāvadupetyāpāyaśaṅkayā
jagādainaṃ jaganmātā sutasnehavimohitā
13.4
tanaya ! nayapayodhe ! kro'yamadhyodyamaste
kimiha guruvare'khinnīhase sāhasāya
mahitamadhikaraudraṃ vīra ! viśvottaraṃ tad
viditamayi ! na te kiṃ śaśvamasyāpadānam
13.5
vikhyātakṣitināthamāthanigadavyākhyātadorvikramarattātdakṣatapomayānalaśikhājājvalyamānākṛtiḥ
so'yaṃ putraka! durvibhāvyamahimā bhargopamo bhārgavaḥ
kruddhaścet sasurāsuraṃ jagadidaṃ bhasmīkaroti kṣaṇāt
13.6
ahamapyumabhiyāce tvatpadaikāvalambe
bata! mama tanaye'sminmaiva roṣaṃ bhajeti
kṣaṇamiha sthiramastvaṃ kasya vānena yoddhuṃ
balatulitaṣaḍāsyenākṣatā dakṣatā syāt
13.7
dīnāṃ nadīnāṃ vinayādayaṃ namakṣenāṃ nadīnāmagṛṇādimāṃ giram
sa nāthito'pīpyati dharmaniṣṭhayā
sanāthito'haṃ samaraṃ samārabhe
13.8
iti bharitadhairyeṇa tena bharatavaryeṇākhyātamākalayyāpi praṇayabharaparyākulā bhāgīrathīyaṃ bhārgavapārśvamāviśya 'nanu munivara! kṛpaṇaikabandho!
karuṇaikasindho! nirbandhādato nivartasva | hanta! dharme pathi carantaṃ
nijamapyumantevasantaṃ mā mā rabhasānale śalabhatāṃ lambhaya | tvatpadaikāvalambaṃ mama bālakaṃ pālaye'ti pādayoḥ papāta
nijapadapatitāṃ tāṃ tāpabhārātitāntāṃ
surasaritamatrasyaṃ viśvavandyāmapaśyat
uditamṛdulahāsyavyājahārāibharāmaḥ
sarasamiti sa vācaṃ vyājahārāpi rāmaḥ
13.9
bhadre ! tvatsuta eṣa matpadagatāmālambahīnāmimāmbāmudraha pauravodraha ! satīmitthaṃ yāpyarthitaḥ
darpānnyakkṛtamāmakīnavacano yuddhāya baddhodyamaḥ
paśyāmyeti javena jāhnavi ! kathaṃ janyābhirte'dhunā
13.10
nijasevātmajaṃ tat tvaṃ nivartaya raṇodyamāt
kalmaṣonmāthini ! śive ! durmadonmādimānasam
13.11
iti nigaditeyaṃ niyataṃ mamāṅgajasya maṅgalaṃ dharma eva nirmāyāditi nirṇāya yathāgatameva gatātbhūt
anantaramaśāntasannāhaḥ kharataravāridhārāpātavegopagatordhvalokaparapakṣarājahaṃsavisaraḥ sa vāhineyaḥ sahasābhigasya pramathanāthaśiṣyaprāthamikaṃ
prathamānamānabhājāṃ prathamaṃ parāmarpadurādharṣaṃ kṛtavīryasutasīmantinījananayanāmbhaḥpriyaṃbhaviṣṇuṃ vijayalakṣmīsvayaṃgrahaṇasubhagaṃbhaviṣṇuṃ bhūśataraviśālāyāmadhikarkarkaśāyāṃ vakṣasthalaśilāyāṃ nijaparaśudhārāṃ niśātayantaṃ, paścātkṣamiva parasattvavidhvaṃsinaṃ, kalpāntavahnimiva jvalitānalpataramahaḥsthānam, astambhabhūtamapi nṛsiṃhaṃ, dvijarājaśekharamabhyakhaṇḍaparaśum, akhilajanadurnirīkṣamasuṃ bhṛgukulādhyakṣaṃ nijāgamapratīkṣamīkṣāmāsa
athāyamātmānamadhikamānamāhvayamānamenaṃ vinayena vinaman
"ayi ! guruvara ! rathagato'haṃ pṛthivīgatena vismaramahaujasāpi bhavatā na
sisamarayiṣāmi | yadi sisaṃgrāmayiṣā sāṃgrāmikaṃ kramapi rathavaramalaṃkurvāṇo ripuvisaranirasanaikakārmaṃ kārmukavaraṃ karatale parikalayan ghaṭitakaṅkaṭo jhaṭiti jāghaṭītu bhavān" ityadādramabhyamāciṣṭa
so'pyūce'tha vasundharā rathavaro vedā svayaṃ saindhavā
yantā gandhavahaśca kaṅkaṭavaro me devatāmātaraḥ
akṣāṇāmapi saṃhatiḥ samrucite diṣṭe tu tiṣṭheta me
yoddhuṃ dharmapathaikatatpara| bhavānahvāya sannahyatām
13.12
evamabhibhāṣyaindrajālikaprayogādiva tatkṣaṇaprakāśitamakṣataprabhācitaṃ candrālaṅkṛtalakṣaṇenākṣīṇaketanenākṣāmaśobham anavalakṣyagamanairviśiṣṭataravividhalakṣaṇavirājamānairājāneyairaśvavarairavigandharvagarvasarvasvanirvāsanaparaiḥ arvavaraiḥ anarvācīnam, adabhradīptibharaiḥ śrīgarbhamukhairakhilairāyudhagaṇairadhikabhīṣaṇaṃ, vividhadivyauṣadhasanāthitam, akṣatavraṇasārathikaṃ rathavaram, kalitakavacagodhāṅguliḥ tapasyātiśayadīptamūrtiḥ
akhilajanadurnirīkṣo'ntarikṣamadhyamuṣṇāṃśurivoḍhagarvamadhirūḍho racitaripujanajyānidānena jyāninādena parihasitavārivāhanādena siṃhanādena ca
jagadaṇḍakuṇḍakuharamapi vighūrṇayan "bho bhoḥ kurukulādhyakṣa! durvāradorvikramoṣmāyamāṇa! bhīṣma! samāyāhi samāyāhi" iti muhurmuhurādhyamānaḥ puṣkalameghapuṣpadhārayā puṣkalāvartagaṇo gurutaraṃ girivaramivāmbuṃ sapadi śatrubhotthalīlādhārayayā śaranikaradhārayā vārayāmāsa
vāhineyastato vāhān sanniyamyopagamya tam
bhaktyā pradakṣiṇīkṛtya praṇaman muhurabhyaghāt
13.13
viśvoccaṇḍaparaśvadhābhidhamahāvaiśvānaroddhāmarajvālājālahutāvanīśvarapuroḍāśena ghorātmanā
śiṣyo'haṃ bhavatā kathaṃ prabhavatā śaknomi yoddhuṃ guro!
tat tvaṃ bhaktimate jayaṃ purukṛpāpūrṇāśayāśākha me
13.14
pratyālapat sa khalu dharmaratāmrunā te
vṛttena pautra| paraṃ pramadaṃ prayāmi
datte kathaṃ nu jayameṣa jano jigīṣurmattebhavikrama| ghaṭasva tadāttadhairyam
13.15
tadanu nadīnātmājo'yamadīnātmako muhuranalpādaraṃ tatpādayoḥ
praṇamya sthavaramākhyāya mahitam ahitalokadarakaraṃ daravaramābhbhāya baddhaparikaraṃ guruvaramabhyarhitāṃ giramabhyabhāṣata—
brāhmaṇyaṃ tadvareṇyaṃ śivaśiva! mahadāmnātamāmnāyajātaṃ
sphītāmetāṃ tapasyāmakhilabahumatāmāryamācāryakaṃ ca
bhīṣmo yauṣmākametannikhilamayamalaṃ mānayanmānanīyaṃ
kṣātrāyaivāṅgyogādiha sampanatāyepupaṅkti prayuṅkte
13.16
tadadya nikhilaviṣṭapāddṛṣṭacarīṃ dattaśatrujanacittakātarīm astracāturīmakhilavīrajanamadravaṇasampādibhujadraviṇasampadamapi māmakīnāmimāmālokya, yadi śakto'si śastratrayairakṣacayaiḥ śaraśarāsamukhanirāsakaraiḥ prasabhamabhividhyantamiddhatejasaṃ māminddhānagarvāndha nirundhi guruvara!
tavāhamabhinavāṃ kāmapi tṛṇatāmapadayāmupadayāmi, tadayi cirantanīyaṃ
tṛṇatā karatalādamucyatām" ityuccaikudīrayannudīyamānādaramakhilasudhāśanān vasudhāsudhāśanān gurujanamapi manasāyamānamannubhābhyāṃ
śarābhyāmāpāditapādābhivādano vimatajanaviṣadharavyathāpādanakathāprasaṅgo gāṅgāyaniramandarayeṇa bhallatallajenāsya kodaṇḍakoṭimakhaṇḍayan
niśitataraśikhājvalitaśikhiśikhān nava śikhśikhānapi rathaṃ prati
rayātiśayadhārayānīrayāmāsa
tato vāteritairetaiḥ sahitaiḥ prahato muniḥ
rarāja raktadigdhāṅgo girirgairikavāniva
13.17
kalpāntoddhāntamāśvatprakaraparibhavodrekadānoddhaṭodyadurdharṣāmarṣavaiśvānarakapiśatarākṣidvayīdurnirīkṣaḥ
dhṛtvā cāpaṃ mahībhṛnnivahavahṛdahaṅkārasaṃhārakārī
vyākartuṃ bāhuvīryaṃ tadiha sa samanaddhāśśu labdhāvakāśaḥ
13.18
itthaṃ baddhābhiyogaḥ sa khalu munirasandigdhacetāḥ sa bhīṣmo'pyanyonyotpannavairau vata | durabhiniveśena kāśīśaputryaḥ
mānenādhmāyamānau sakalajanasamuddīyamānāpadānau
tāvetau vyomavīthīmatha sapadi purā patripūraiḥ pipūrtaḥ
13.19
iṣūtkarānapratihatarayaṃ praharamāṇayorardhamārga eva gardhitajayaṃ vardhayamānayorjatvabharajanitānyonyasaṅgharṣajañjanyamānadahanadandahyamānamahitaviśikhavisarabhāsitahariṇīkṛtaraṇāṅgaṇayoḥ duṣprayogataramahitadivyāstracayasuprayogacāturīdarśanacittīyamāṇacittayoḥ tayorbhṛgukurukulapradīpayoḥ parijagadaparilokitacarabhīṣaṇataraprayogaviśeṣadurnirīkṣaṃ tata itaḥ paripatadbhiḥ atidīptimadbhiḥ atimahitakālānalaposphuratsphuliṅgalīlāmanusaradbhiḥ śūlaśarāsitaravārikarapālikābhiṇḍapālacatustālāsiputrikāmusalamusuṇṭhimudgaratomaraparighaparaśvadhaprāsapaṭṭasaprāyairāyudhagaṇaiḥ adhikabhīṣaṇaṃ
prayuṅkṣva, abhiyuṅkṣva, viddho'si, baddho'si, yāhi, samāyāhi, hato'si,
pratihato'si, rakṣa,lakṣyetyādikaiḥ vīrajanamanaḥpramodanaiḥ samarasamayocitairuditaiḥ udbhaṭābhogaṃ girigahvaramiva mahitasiṃhanādaṃ, divākarakulamiva karālatarakhaḍgāṅgasaṅgatābhogaṃ, kāntāramadhyamiva bahalaśarabhācitaṃ dṛśyamānakhaḍgaparivalganaṃ ca, laṅkāpuramiva mahitavīryavidrāvaṇam
adhikavibhīṣaṇaṃ ca, mahākāvyamivādhikavardhitarasāścitaṃ prāsavisarabhāsamānaṃ ca, paripakvakaṇiśajālamiva prāyopaviṣṭaparīkṣit, sannikuṣṭamiva ca
pariśobhamānaparaśukaṃ, āpavāvasathamiva kauḷajanahṛdayamiva ca dedyutyamānaśaktikaṃ, viśikhāvacitamapyaviśikhāvacitaṃ, śaikhāvatyamukhairakhilavaikhānasaiḥ kuruvaraparājayotsukinyā kāśīśakanyayā vāhineyagṛhairavanīsurairavanīcaraiḥ tattadadbhutāvalokajanitatattādṛśaharṣavegadattapuṣpavarṣaiḥ nirantaraniveśitavimānaśataniravakāśitāākāśaiḥ purandarādibandārakavṛndairapi
amandādaramabhinandyamanaṃ, pramodanānāmapi pramodanaṃ, vismayakarāṇāmapi
vismayakaraṃ, ślāghanīyānāmapi ślāghanīyaṃ, bhayāvahānāmapi bhayāvaham,
anālakṣitacaram anākarṇitacaram atrāścaryasagocaram anavaseyajayāpajayaṃ samaramiha samameva samajarījṛmbhyata
itthaṃ citrīyamāṇatrijagati mahite tatra yuddhe pravṛtte
tulyaṃ toṣṭyamāne pramadabharaniviṣṭāśaye vandivṛnde
sāmyaṃ jāmadagnyaḥ sapadi śaravareṇaiva ghoreṇa bhīṣmaṃ
roṣādabhyāhatoṣmā vidayamurasi vivyātha divyānubhāvaḥ
13.20
śareṇa śitadhāreṇa śatadhārānukāriṇā
viddhaḥ kṣatajadiggho'sau papāta ca mumoha ca
13.21
tadanu dūnamānasena sūtorasena sakalayantrakulatantrapāradṛśvanā
mātariśvajavapaśyatoharaiḥ aśvavarairuhyamāne rathavare kimapi dūramapanīyamāne
bhāgīratheyamamuṃ bhayādapayātameva manyamāneṣu pramadabharavaśaṃvadāśayeṣu
vyākośavadanakuśeśayeṣu akṛtatraṇamukheṣu bhṛgugṛheṣu munimukhyeṣu
"he bhīṣma! vīrāgratassara! paṇḍitāgresara! samaye'smin kasmādakasādapasṛto'si, prathanamukhapalāyanapratipādakamatirahasyaṃ śāstrāntaramadya kena
tāvadghyāpitaṃ, hanta! bandhanodyogaḥ kimiha bhavatābhivīkṣitaḥ, re re
dhīrajanagrauḍhamānin! mūḍhāgrayāyin! atra bhuvanatraye ko nu khalu pradeśo
niśitataraparaśudhārānadhīnaḥ, tat tvaritataramupagamya kāśīśakanyakāmupayamya kuruvara! kuru guruvaraprasādam" itthamiddhahāsamuccairbharitarasam
iha bahudhā parihasanapareṣu nikhilaparipanthijanabahulakāntārakalpāntabahulaḥ tatkṣaṇameva labdhasaṃjñaḥ sa khalu kurukulottaṃsaḥ satvaramanupalabdhacaraparibhavopalabdhiparivarīvṛdhyamānarabhasabharavarīvṛtyamānaraktimodrekadedyutyamānamūrtiḥ utthāyoddhatabhujagottamabhogābhogabhājaṃ vihitāhitajanatāpabharaṃ cāpavaramuddhurāṭopamuddhuran uddhatasiṃhāravamukharitaharinmukho
bhṛśamunmanāyamānarathyāsārathikena rathena rabhasabharadedīpyamānaphālānalakīlāvilipyatikarajājvalyamānaśikhariprakāṇḍakodaṇḍamaṇḍitodṇḍadordaṇḍapracaṇḍarūpaḥ tripurāntikamantakāntaka iva, rāmāntikamatarkitanijekṣaṇatrastasabhastamunivarastomamupagamya "bho vīra! jitakāśin!
paśyonmūlitanarendrakulānubhāvasya yudhi vilasatastattvoddhataṃ darpaviṣamadhya
evāhamuddharāmī"ti paruṣamābhāṣamāṇo bāṇairatitiniśitadhāraiḥ apāraiḥ
amumapārīt
amarṣeṇābhibhūtātmā durmarṣeṇātha bhārgavaḥ
bāṇairvidalayan bāṇān bāṇīmiti cabhāṇa ca
13.22
tvatkaṃ bhīṣma ! śataṃ sahasrāyutaṃ lakṣaṃ ca vā na kṣamaṃ
sthātuṃ me purataḥ varaṃ kṣaṇamapi krodhābhibhūtātmanaḥ
ekastvaṃ bata ! māṃ samastanasudhānāthānvayāyāntakaṃ
durdāntābhibhubhūṣasīha tadidaṃ hāhanta ! hāsyaṃ na kim
13.23
bhrūṇaghnī puṃścalī ca prakṛtijalamayī yasya tāvat savitrī
yasyāsīddhīvarīśaḥ kṣitibhṛdapi pitā sa pratīpātmajanmā
yau vā ślāghye'pyudāste jagadaghanamaye dharmarūpe'pi karmaṇyutsarpaddarpabhāroddhutagurutvacasastasya te śasyate kim
13.24
bhīro ! vīro yadi bata ! tato gāyakānāṃ nihīnād
ghātaṃ bhrātuḥ kathamasahathā vīryacaryāvihīnāt
dharmatyāgād bhayata iti cedanyasaktāśayāyāḥ
prāgambhāyā haraṇasamaye tat punaḥ kva yātam
13.25
mādyanmāhiṣmatīśakṣitipasamupadiṣṭakṣamāpālapālī·
raktāsvādena kṛttaḥ sapadi paraśunā niṣpatan janyabhūmau
bhīṣmātisthūlavarmānviyatamiha karṇehatya digghāsapaṅkaḥ
kaṅkaiḥ kākaiḥ karaṅkairapi bhayakairnyakṣato bhakṣyase tvam
13.26
śrutvā sa bhīṣmo'pi vacaḥ suduḥśravaṃ
tattāddaśakrodhavaśāśayo'bhyadhāt
vācāla! keyaṃ tava vāgvibhīṣikā
vīrā vidṛṇvanti hi pauruṣaṃ nijam
13.27
ā! jñātaṃ nanu moghameva nijabāṇaughaṃ vibhāvyedṛśaivāryacāpaiḥ praharasaho! jaḷamate! kiṃ tena me hīyate
itthaṃ vīraśikhāmaṇiḥ parihasan nirbhītirabhyetya taṃ
tūrṇaṃ bhārgavamūrṇunāva sarathaṃ vyālolvaṇairmārgaṇaiḥ
13.28
kṣundānaṃ bāṇavṛndaiḥ sapadi nijamiṣuvrātamindhānaroṣādandha! tvaṃ mṛtyunāsto'pyabhipatasi tameveti gāḍhaṃ hasantam
nidhyāyan jāmadagnyaṃ niratiśayaruṣā garvanirvāpaṇaiṣī
prāhaiṣīdeṣa tīkṣṇaṃ kamapi khagamapāstorudambholidambham
13.29
tadanu mahitāvadhānaṃ prahite'sminnadhikabhīṣaṇe vihatadūṣaṇe kharānte
nitāntaraye racitaripugaṇaprāṇamārgaṇe mahāmārgaṇe rāmasāyaka iva
sālasaptakaṃ sphuṭatarakiṇagaṇasphuṭitamatipṛthulamurasthalamasya nirbharataraṃ
nirbhidya kṣatajaparikṣālanāya kāraṇajalamavagāhitumiva tarasā rasāmapi
nirvidārya nirjihāne, sa jamadagninandano nirantaranissṛtavistṛtaraktapravāhapariplutāpaghano ghanataraśaravedhavedanājanitamohavegaśithilīkṛtanikhilāvayavo darapalitapakṣmodaranilīnakanīnikavilocanayugavinissṛtāśruleśaḥ kṣapitapakṣaḥ kṣamādhara iva saṃbhramākulasakalajanavadanodīyamānahāhāravamukharitaharinmukhamavanāvavaśamavapapāta
itthaṃ pṛthvītale'smin sapadi nipatite mohite vāhineyaḥ
so'yaṃ śokānukampādbhutatarahṛdayo hanta! dhik kṣātrametat
sthāsnuryasmin guruṃ me dvijavaramimatabrahmatejonidhānaṃ
bāṇainaivaṃ batāpātayamapadayabhityākulātmā vyalāpīt
13.30
akṛtavraṇamukhamunipuṅgavāstu sakalaripukulapramathanaṃ pramathanāthaprathamāntevāsinaṃ bhṛgupatiṃ prathanabhuvi paripatitamālokya pṛthulataraśokaviśaṅkataracetaso niratiśayavaivaśyayā kāśīśakanyayā saha sahasopasṛtya
"hā! munisattama! satyasandha! kathamananyanāthānasmān apārādhibhārapārāvārāntarapāstasauhṛdamavapātya kadācidapyarahitāṃ mahitāṃ dayāmapi
dūrato'pāsya tvameka eva bata! gato'si, akhilabhuvanābhayārpaṇasthūlalakṣasyākṣatānubhāvasya te kathamāpadiyamāpatitā, kiṃ vā na karoti
daivadurvipākaḥ, samāśritajanavatsala! samāśvasihi samāśvasihi, nihatanikhilanṛpacamūstvamamūramūn vyasanabharamasanataramānasān naḥ kṛpāsārasārdrayā dṛśā sakṛdapi sukhāpaya" vividhamiti vilapanto baddhādaramuddhṛtya
yuddhājirādapanīya svaprāṇabhogārpaṇenāmumujīvayituṃ sajjacetasa iva mṛdumṛdu
samāśliṣyanto jalārdreṇa bhujāgreṇa nikhilāvayaveṣu samāspṛśantaḥ
śiśirataraiḥ śīkarotkaraiḥ akṣatādaramukṣantaḥ "jaya jaya hehayakulapramathanaprathitāpadāna bhṛgūttama! javāduttiṣṭhottiṣṭha" ityādikāmāśiṣamañjasā
prayuñjānāśca nikhilabhuvanāśrayabhūtamenamāśvāsayāmāsuḥ
tadanu puraharānantevasanmasau yātavādhaḥ sapadi jātabodhaḥ teṣāṃ
toṣeṇa saha sahasā samutthāya niṣpratighātaniṣpannāpratimapratighabhārodvṛttavidvattaraktataranetrayugalaḥ kāsau kāsāviti dikṣu ca vidikṣu ca dighakṣuriva vīkṣamāṇaḥ prasannahṛdayenākutatrapeṇa kṛtasannāhamasantrāhaṃ mahitāṅgaṃ
śatāṅgasūḍhamānamadhirūḍhaḥ kaṭutarakalpāntaghanaghaṭāraṭitaghanatare madasaṃhārakasiṃhāravasphuṭitabhuvanakaṭāhaḥ ghorataradhanurghoṣeṇa gambhīratarakambunisvānena
ca kakubhāṃ kadasvamabhipūrayan jhaṭiti bhuvanatrayamapi bhasmīcikīrṣuḥ
saṅkarṣaṇamukhasamuttaukamāṇo vītihotra iva, kharataranakharakoṭigatakoṭibhihiraṇyakaśipuvakṣaḥpīṭhikāṃ pipāṭayiyuḥ stambhāt saṃbhṛtakrodhabhujjṛmbhamāṇo nṛsiṃha iva, nikhilabrahmāṇḍaṣaṇḍamahāya sañjihīrṣuḥ samastopamānavastusārthādvṛttarādvṛhāsamāvirbhavan sākṣāt saṃhārudra iva ca ghoraghorākṛtiḥ
satvaraṃ bhīṣmamabhipatya "vīra jitakāśin! yuddhādhvareṣu purā
parāvarān dharāvarapuroḍāśanivahānakṣatāśaṃ bhakṣitavato mamāmarṣavahiṃpaḥ
kimekāpyāhutirbhavati bhavān| hanta! kṣatrakulocchedo'pi nikhilakṣatrakulonmūlanonmiṣadanalpadarpoddhatasya puraharantevasato bhujaprakāṇḍamidaṃ
mṛga iva mṛgādhirājaṃ mṛgayate| niyatamaniyatā vataiṣā kālagatiḥ
śaṭha! mūḍha! vīravisaraprauḍhamānin! kṣaṇamiha tiṣṭha tiṣṭha| vacasā kim
akhilamapi darśayiṣyāmī"ti rūkṣataramācakṣāṇo tripāṭitamahitamāṭhībhirvipāṭhaghāṭībhiradhikatarotsekamasumarautsīt
tataśca:
yad yuktaṃ viśrutāyā jagati bhagavato dhūrjaṭeḥ śiṣyatāyā
yad yuktaṃ ślāghyatāyā: suravarapṛtanādhīśasātīrthyatāyā:
yad yuktaṃ dakṣatāyā mahitabalamahībhṛjyāsyasajāyā
vayaṃ tad vāhuvīyaṃ prakaṭitamasunā vairivārairavāryam
13.31
viśikhaśatairadhikaśitairvacanaśatairapi ca samiti paruṣataraiḥ
prasabhaṃ taṃ praharantaṃ rabhasabharādudagirad giraṃ bhīṣmaḥ
13.32
re re tāpasakāttavīryamada! no kārtavīryo'smyahaṃ
no vā sā nṛpasaṃhatirna jananī te reṇukānāmikā
bhīṣmo'haṃ dyunadīsutaḥ puraripoḥ sākṣāt praśiṣyo vaśī
vyāmuktāmaladharmanāmakamahāvarmāsi nirmāyadhīḥ
13.33
nūnamakramamevaivamākrāmyatsu sudussaham
roruṇyeta khaśiṣyo'pi taddhārgeva! vimṛśyatām
13.34
udyogaste tīradeśākramecchorudāmasya kṣīrarāśerivāyam
ityuktvāsau syandanaṃ vājino vā
vāṇatrātairastariṣṭāstariṣṭaḥ
13.35
bhūyaśśīghrāstrābhidhānaṃ mahāstraṃ
bhūyaḥ śīghraṃ prāhiṇod bhārgavo'sau
śociṣkeśaprakhyamenaṃ nyarautsīd
bhīṣmo'pyeṣa prakṣipannetadeva
13.36
tataḥ sutumule bhṛśamugratare vigrahe jāgratyudagravīryeṇograśiṣyeṇa
prahitāni mahitāni tāni tāni rahasyatarāṇi divyāstrāṇi taistaireva
bharatavaro'yamavarata
divyāstreṣvatha teṣu teṣu vihateṣvādāya śaktīṃ ruṣā
rāmo'sau sahasā nirāsa mahasā nirdhūtasaptārciṣaḥ
gāṅgeyastarasā śarāvaravareṇāvārayaccāgriyo
vīrāṇāmasinā samānamalunādenāḥ samānākulaḥ
13.27-2
śaktyā muktāḥ svaśaktīḥ sapadi śakalitā vīkṣya durmarṣaroṣe
bhīmaṃ divyāstramekaṃ kṣipati bhṛgupatau tanmukhādutpatantaḥ
kṣoṇīrandhrāt pataṅgā iva viśikhanikāyā niśātāḥ śatāṅgaṃ
ketuṃ cāpaṃ ca sañcukṣudire iha rayād bhaiṣmakānūṣmalāste
13.38
sannahya jāhnaveyo'yaṃ rathaṃ śaravarairatha
tūrṇamevorṇunāvainaṃ ghūrṇamānamanā ruṣā
13.39
roṣāndho bhārgavo'tha drutamayamiṣuṇā hehayādhīśahantā
yantāraṃ hanta hatvā tripuraharamaho bṛṃhayan siṃhanādam
tūṇāduddhṛtya tūrṇaṃ kalitarayabharaṃ kālakalpaṃ pṛṣatkaṃ
kiñcitsaṃbhrāntabuddherurasi kurupaterasya mānī nyakhānīt
13.40
pradarapravareṇaiṣa bharatapravaro hataḥ
vicchāyan mahatīṃ mūrcchāṃ vicchāyo nipapāta ca
13.41
bhṛgupatiratha matvā bhīṣmametaṃ paretaṃ
vidhutanijanideśaṃ jṛmbhamāṇābhimānam
pramadabharaparītaḥ kāśināthasya putryā
saha ca munivṛṣaistaireṣa nānadyate sa
13.42
anantaramāhvāya jāhnaveyo'yaṃ nijapatanavilokanavisṛtvaraviṣādabharavihastacittairakhilairavanīvaraiḥ | avanīsuraistapodhanaiḥ purodhobhiranyairapi
didṛkṣujanairakṣāmasauhṛdaiḥ sasaṃbhramamupagamyopacitapraṇayamāśvāsayamāno'pyaśranthitamohabandhaḥ svamadaśāyāmiva bharitavegamupagamya paritaḥsthiteṣu
dyutibharavijitavītihotreṣu aviditagotreṣu viśiṣṭatareṣu aṣṭasu
dvijavariṣṭheṣu kṛpārasabharitātmakeṣu ātmānamadhikaśiśiraiḥ śīkarairamṛtakaṇakalpairakṣatapraṇayamabhyukṣya 'vatsa mā bibhehi | vayameva sadā tavāvalambanam | nāśametu vata ! śokavegaḥ | svasti te'stu satataṃ, svastite'stu |' iti madhurasena samadhurayā svarasamadhurayā girā samāśvāsya tarasā
tirohiteṣu sahasā rahitamohaḥ samutthāya sammadollāsasaṃphullavadanasaroruhaiḥ
khajananivahairakṣīṇakutukamīkṣyamāṇo nihatasārathikaṃ nijarathaṃ sanāthayantīṃ
vāhāgrakalitapragrahāṃ vāhinīvarāmakhilalokajananīṃ nijajananīmavalokayannadhikamodavivaśacetāḥ tannideśādamuṃ rathaprauḍhamadhirūḍhastatpadāravindayoḥ
ramandādaramavandiṣṭa
dṛṣṭvā padāntapatitaṃ tanayaṃ pareto
jāto'si hanta ! tanayeti mudā vadantī
utthāpya sā tu śirasi praṇayātibhārādāghrāya netrajalibhirabhyaṣiñcat
13.43
nanu janani ! jano'yaṃ tvatpadāmbhojapāṃsuprasaragatiritīmaṃ bhaktibhārād vadantam
jayamiha yudhi nūnaṃ vatsa ! he lapsyase snāgiti sutamanugṛhya svairameṣātha yātā
13.44
tadanu jāhnavīnandano'yamahnāya vairivijayālaṃkarmīṇaṃ kamapi
kārmukodbhimiddhamadamuddhuran prasabhoditarabhasabharānatrakaṭavikaṭabhrūlatākṣepaduṣprekṣyamukhaḥ svayaṃpragṛhītapragraho nijanipatananirīkṣaṇaniritvaramodabharabharitāśayaiḥ sakalaparijanaiḥ paricāryamāṇam akhilaparajanairacāryamāṇaṃ
vijayapariśobhamānavadanābhirāmaṃ paraśurāmaṃ bhuvanaikavikrāntamambhumabhikramya
tulitavātandhayavareṇa vairicārāntakareṇa bāṇāntareṇa vāhāntare kaṭhinatarakiṇanicayanirantare nicakhāna
atha ghoramārutapecakārutapheravāravaparidhimukhairatibhairavairajanyai rodojanyairadhikabhīṣaṇāyāṃ janyabhuvi bhṛgūdvaho niśitataraśaranikhātavedanātiśayavimohitāśayo'yamaśvanihatamahīruhavadaśanairavaśamatirvahuśo
vihitamahīpatikulāvapāto vata! papāta
akṛtatraṇamukhyaiḥ srāk kṛtatraṇaviropaṇaḥ
sambhut sa ca samuttasthau samutsukamanā yudhi
13.45
anayormānadhanayorāyodhanamathādhikam
udyaduddāmarabhasaṃ sadya evodapadyata
13.46
itthamuddhatataramaddhā yuddhyamānayoretayoḥ kalambavarakadambanikumbitāmbaratayā durdināyiteṣvadhikaviśeṣu vāsareṣu vyatīteṣu paredyuḥ so'yamāpageyastu sāyaṃ purovadeva sāmparāyāccityatya nirvartitanikhilasāmāyikakṛtyo durvāratarāramadorvikramānusmaraṇaviṣaṇṇacetāḥ śayanatale niṣaṇṇo
dvijavṛndārakānakhilavṛndārakavarān nikhilapitṛgaṇān sakalabhūtavisarān vāsateyīmapi sabahumānamānamya nibhṛtamiti nirūpayāmāsa—
hanta! kṣatrakulāntakena muninā yuddhaṃ vratedaṃ mayā
prārabdhaṃ guruṇā durantamiha ko jetāsya śauryāmbudheḥ
jetavyo yudhi bhārgavo yadi mama sphāyattapasyāvalaḥ
svapne me tadupāyasāramanugṛhṇantu sphuṭaṃ devatāḥ
13.47
iti sāmyarthanaṃ nirbharatarabhaktirasādrayā dhiyā vimṛśya prabhāta iva
pārśvenāpasavyenādhiśayyāsin prasupte prathamadaṣṭāsta evāṣṭau praṇayapuṭāñjayā
vipravarāḥ kṣipramāvirbhūya "vatsa! satyathaiṣin! mā viṣīda| tvaddhāndhavā
vayameva bhavantamaviratamacitāḥ| dharmaikaniṣṭha! bhṛgukulaśreṣṭhamapyamumadhṛṣyatejasamapi vijeṣyase| vinaiva hiṃsayā vijayāvahenāsadanugrahāt
smṛtipadamāpātyena prājāpatyena jāmadagnyāviditena prasthāpanābhidhena
mahāstreṇāsmin mahāhave prasthāpayainam | punaḥ prabodhanāstraprabhāvena
prabodhaya ca | kutrāpi bhavataḥ parājayo na bhavatāt" ityenamanugṛhya
tarasā tirodhānamādadhuḥ
tatkṣaṇameva prabhātāyāṃ vibhāvaryām uttāla sammadottaralacittena
kurukulottamenotthāya kṛtaniyamenodvejitaśaravarodrejitaśaradhiyugoṅāmareṇoccaṇḍakodaṇḍoddaṇḍa dordaṇḍaprakāṇḍena satvaramupetya purovadevāpāditapādābhivādanena gurūpāsanātikuśalenānenāśu viśolbaṇairāśugavṛṣotkarairiddhādhikapratighamakhilapratīkeṣu vidvo bhṛgūttamaḥ śalyapravarākāraprakāramayamanāyi
sadyaḥ prodyatprathīyaḥpratighabhṛśatarādhmātadhīrbhārgavo'tha
kṣmābhṛdvṛndiṣṭhagoṣṭhīvimathanavidhikaṇṭhotkakuṇṭhetaraujāḥ
śaktyā kārtāntadaṇḍapravarasamitayā jvālālelihyamānavyomnā dhāmnā pradīso bhujaśirasi sa taṃ viddhavāniddhavegam
13.48
viśvotkṛṣṭapratāpapralayahutavahapluṣṭaviśvārivargo
niryadvisīmaraktaprakaraparilasadvigraho bhārgavasya
kopāndhaḥ phāladeśaṃ prati niścitataraṃ kāladeśyaṃ sa maurvīmākṛṣyākarṇamāśu pravaramatha śaraṃ prāhiṇodvāhineyaḥ
13.49
asyātho vatsadeśe prahitavati ruṣā bhārgave mārgaṇāgryaṃ
so'pi krodhāt tadīye nyakhanadtighane vatsadeśe javena
śaktiṃ proddāmadhāmaprabhutaśikhiśikhāṃ proddhatārātisārthaprotsarpaddarpahālāhalaniyamane kālakālāyamānaḥ
13.50
ślāghyāmājñāṃ guroḥ saiṃ vitanu tanumate nīca no cedbhimeṣādyāmuṣyāmiṣatvaṃ yudhi niyatamiṣoreṣa eṣiṣyase tvam
ityuktvā bhārgavo'sau bhṛśataravisarajvālajājvalyamānabrahmāṇḍaṃ brāhmamasraṃ pratikuruvṛṣabhaṃ prākṣipat prājyatejāḥ
13.51
tulyodītasahasradīdhitisahasrotpratispardhi tad
brahmāsraṃ parijṛmbhamāṇamavadhīkṛtyāśu lokatrayam
paśyan viśvabhayānakaṃ kuruvaro viśvaikavīrastato
brahmāsraṃ sa ca bhārgavaṃ prati rayāt prāyuṅkta roṣāndhadhīḥ
13.52
astre tābhyāmubhābhyāmadhikataruṣā puṣpavegaṃ visṛṣṭe
prodyatproddāmadhāmaprakarabhayakarānalpakalpāgnikalpe
jāghaṭyete sa madhyesṛti jhaṭiti mithaḥ sphāraniṣṭhānaruddhabrahmāṇḍākhaṇḍarandhraṃ parividati bhīmārutau mārutau vā
13.53
tatastadānīṃ mithassamabhyūya bhṛśatarojjṛmbhamāṇaṃ sarvataḥprastumaraihaiṃtiprakairarakhilaharidantāni vilihantamuddāmā'ddhyotpadyamānajātavedasamamumavalokya santrāsasasambhramāveśavivaśatarāśayatayā keṣucijjaneṣu hāhāravavimociṣu, keṣucit pradhāvanavidhāyiṣu, keṣucit saṃhara saṃhareti
pralapanapareṣu, keṣucana śāntaṃ śāntamiti prabhāṣamāṇeṣu, keṣucidambāyā
durabhiniveśāt kaṣṭamakhilamapi viṣṭapaṃ naṣṭamiti śocanapareṣu, keṣuciditikartavyatāmauḍhyānmimīlitākṣiyugalamavasthiteṣu, mahānubhāvaḥ sa
bhārgīratheyastu bhārgavamumukhilāśravisaravarīyaso brahmāṛṣasyāpi vaiphalyadarśanādākulahṛdayamākalayyāyamevāvasara iti dṛḍhataramurasikṛtya śraddhābhaktiparipūtacetāḥ pūrvadṛśān aṣṭau bhūsuravarān mātarapitarau guravaraṃ
dharmamapi nirmāyaṃ praṇaman "ayi deśika! satpathabhraṃśakānijaśiṣyanibaddhādato nirbandhāttarasā viramatu bhavān| no cenmayā dharmaikāvalambena prayujyamānaṃ prājyānubhāśamidamastrameva bhavantaṃ triramayedi"ti
nigadya sadyaḥ prastāpanābhidhānam astaripumadaprasaramastvaraṃ dṛḍhatarāyāṃ
jyāyāmamandāvadhānaṃ sandadhāti sa
sadyaḥ sandhīyamānaṃ mahitamidamadyapratīkāramastraṃ
vyāmohaṃ kiṃścidantarviṃdadhatha trilokyākule bhārgave'smin
janyāḥ saiḥ sambhramārtaiḥ sakalasuravaraiḥ preritaḥ yantanostaṃ
putraṃ pūrṇānubhāvaṃ tvaritamupasaran nārado'yaṃ nyagādīt
13.54
bho bho bhāgīratheya! pravara! nayavidāṃ dharmasūkṣmārthavedin!
māmā lokābhirāme khalavisaravirāme trilokīlalāme
rāme māhākule'sminnurutapasi gurau sāhasaṃ kāryamevaṃ
tat tvaṃ prasvāpanāstraṃ drutamidamupasaṃhṛtya rakṣa trilokīm
13.55
ākhyātamapyevamasaṃhṛtāstramālakṣya pūrvekṣitabhūsurāstam
ālakṣyamandasmitamāgatā drāgācakhyurastraṃ pratisaṃhareti
13.56
ājñāṃ dvijānāṃ parigṛhya sadyaḥ prājñe'tha bhīṣme pratisaṃhṛtāstre
ānamravaktro bhṛgunandano'yaṃ mandākṣamandākṣaramācacakṣe
13.57
trissaptakṛtvaḥ pṛthivīśvarāṇāmoghaḥ purāṇāni samūlaghātam
yenaiva so'haṃ vijito'dya kaṣṭaṃ chātreṇa dhātrīpatimātrakeṇa
13.58
iti raṇāṅkaṇe'sminnudīyamānadīnabhāgyamudīrayanbhayaṃ bhṛgupatiḥ
pitṛpitāmahaprabhṛtibhiḥ svapitṛbhiḥ savidhamupagamya, "vatsa! tapasvijanakutsanīyāt tarasā samarādato nivartasva| sannāhamasuṃ vihāya brāhmaṇameva
dharmaṃ brahmavidāṃ variṣṭhānutiṣṭha| svadharmamevānucaran bharatakulavaryo bhavatā
na jayyaḥ| tadalamanena durantena nirbandhena"| iti sānunayamanunāthito'pi "kadācidapi nāhamāhavādvivarte" ityeva gurujanamasumavartayata
ṛcīkapramukhairṣipratrairāsannamāpabdhaḥ "ayi bharatakulapradīpa!
samastaśāstrapārāvārapārecara! satatamapi paricāryeṇācāryeṇāmunā mā
yuddhayasva| tadato nivartasve"ti baddhādaramabhyarthito'pi "kadācidapi
kṣatradharmamutsṛjya mānadhano'hamāyodhanamukhādvimukho na bhavāmī"tyevābhyabhāṣiṣṭa
tatasteṣāṃ pitṝṇāmakṛtavraṇasakhānāṃ saikhāvatyamukhānām akhilavaikhānasavarāṇāmapi nirbharatareṇa nirbandhena bhārgave'smin kathamapi vinivartite sa bhīṣmo'pi vīkṣitacaraṇāmakṣīṇasauhṛdabharāṇāṃ teṣāmeva bāḍavavarāṇāṃ vacanāt tvaritameva paridhūtaparikaro rathavarādavatīrya vinayabharavirājitāṅgo sandetarādaraṃ dūrādeva vandaṃvandaṃ bhṛgunandanopāntaṃ mandaṃ
mandamupagamya tatpadāravindayoḥ sāṣṭāṅgapātaṃ papāta
paśyan padāntapatitaṃ pravaraṃ kurūṇāṃ
śiṣyaṃ nijaṃ purukṛpārasasārdracetāḥ
protthāpya so'tha parirabhya dṛḍhaṃ bhujābhyāṃ
premātigadgadamidaṃ gaditaṃ nyagādīt
13.59
he vatsa ! nāsti bhavatā sadṛśastrilokyāṃ
vīrastu kaścidapi viśrutakīrtirāse
hantāhameṣa nanu śiṣyavatāmihāgro
jāto'dya bhadramaniśaṃ tava bobhavītu
13.60
evamenaṃ mahābhāgamudīryodīrṇasammadam
samāhrūyābhyadhādevamambāṃ mlānamukhāmbujām
13.61
bhajāvalepāstaripuṃ kurūttamaṃ
bhujāvalepāstamitākhadīpsitam
balaṃ mamākhin viphalaṃ batājani
prabhañjanasyeha yathā mahīdhare
13.62
evamādiśya tāmambāṃ chātraiḥ satrā tapasthitum
girīndraṃ sa mahendrākhyamaraṃhīdatha raṃhasā
13.63
so'yaṃ bhāgīratheyo'pyatha sakalamidaṃ hanta| yasyānubhāvaḥ
so'yaṃ dharmatrilokyāṃ jayati paramiti dhvastasarvābhimānaḥ
sānandaṃ vandivṛndairmunibhiravanipaiḥ sādaraṃ nandyamāno
lokātītānubhāvo nijanagaramagānmomudatpauralokam
13.64
sā tu kāśīśakanyakā tatkṣaṇameva vijayalakṣmīsamāliṅgite
dviguṇībhūtaguruprasāde guruprasādaprasannavadanāravinde mandetaranijajātibhāramūlakande gatavati jāhnavīnandane durmarṣāmarṣadharṣitāśayā naṣṭabhadrāpi pañcabhadrā
āśritajanānandavardhanaṃ nandivardhanaṃ prasādya tadanugrahādahameva puruṣatāmāsādya sadya eva pratispardhijanadarpāpahāriṇamātmāpakāriṇaṃ tāraṅgiṇeyamapsuṃ raṇe niyataṃ nipātayiṣyāmītyurasikṛtya yamunopavanamupetya
viviktatare pradeśa upaviśantī cittakhalīnabhaktibharakhalīnena vividhaviṣayebhyo viṣayisindhujān nirundhatī duścarataraṃ tapaścacāra
tataśca;
praśasyayānayā tapasyayā paraṃ paritoṣamuṣeyuṣā locanapathameyuṣā
sphaṭikamaṇighṛṇighṛṇākaramanoharucibharanicolitanirupamāṅgena vilasitāsyenāpyavilasitāsyena parasatkāruṇikena bhavyānīsukṛtaparipākena
bhagavatā "nanvu bhāmini! bhāvini bhave kācana kanyakā sambhūya bhūyaḥ
puruṣabhūyamavabhūya nirupamanikārakāriṇaṃ bhīṣmaṃ nihaniṣyasī"ti
nigaditā drutameva nijaparābhavapariharaṇadhurīṇadehāntaralipsayā nirantarānuśayadahanadandahyamānāpi tanūmanūnabhāti tanūnapāti pātayāmāsa
vahnau śalabhatāṃ ninye svayameva svakaṃ vapuḥ
roṣādeṣā śivaśiva! strīṇāṃ mānasamāyasam
13.65
tadaiva sā nāndanikatapasyānanditena candraśekhareṇa 'nanvu
mahābhāga! mahīpate! tanayakāmyatastava tanayaiva bhaviṣyati, sā punaḥ
puruṣatāṃ bhaviṣyate ca', iti mahitādaramanugṛhītasya rājño yajñasenasya
śikhaṇḍinī nāma tanujāpyajāyata
atho vadhūbhāvamasau pidhāya visrambhataḥ śrambhugirāṃ sutāyāḥ
kramādamuṣyāḥ puruṣocitāni karmāṇi nirmāti purā narendraḥ
13.66
tadanu śanairedhamānā sā kadācana cirakālātikramaśithilarakṣāvidhānām akṣāmamadhurasālambabhūtāṃ lolambabhūtāṃ dvāri lambamānāṃ
mālāmimāṃ līlārasādādāya kaṇṭhakāṇḍamalaṅkurvāṇā sadya eva vijñamānasena yajñasenena nādeyamayādiyaṃ nādeyeti nigaditā srajamimāṃ
visṛjati sa
droṇopalabdhasakalāstrakalākalāpāmīṣatsamunmidurojayugāṃ vibhāvya
akṣīṇaśaiśavadaśāṃ sa daśārṇaputryāḥ
pāṇiṃ mahīpatirajigrahadātmajāṃ tām
13.67
alpe gate'nehasi sā navoḍhā patiṃ trivikte yuvatiṃ viditvā
daśārṇaputrī nijagāda dhātrīṃ sā ca kṣaṇāt svāminamācacakṣe
13.68
tatastadākarṇanodīrṇarabhasabharaparipūrṇamānaso nikhilārikulāraṇyahiraṇyaretā hiraṇyavarmābhidhānaḥ sa daśārṇanṛpatiḥ saṃvartasamayasamujjṛmbhamāṇasamastāmbhonidhānābhogavāhinyā vāhinyā saha drutavaraṃ drupadapuraṃ prati prātiṣṭhata
addhā yuddhāya baddhodyamamurupṛtanāsaṅgasaṃvītapārśvaṃ
durvārakrodhabhāradrutagalitasuhṛdbhāvamabhyāpatantam
ākarṇyainaṃ daśārṇaṃ pratibhaṭatimiradhvaṃsakalpāntahaṃsaṃ
pārśvālaśvaścalātmā śucamatimahatīmāpadāpannabhītiḥ
13.69
evaṃ paryākulo'sau padanatajanatāpārijātāyamānaṃ
śaśvaddviścopatāpavyapanayanaparaṃ pārvatīprāṇanātham
kāruṇyārdrāntaraṅgaṃ svarasaphalatāṃ satyasandhaṃ vilokīnāthaṃ nāthanānāthaḥ śaraṇamupayayau cetasā jātasādaḥ
13.70
mahitabhujagamālaṃ vatsadīptāsthimālaṃ
padanatamunijālaṃ pāvakodbhāsiphālam
karakalitakapālaṃ sarvalokaikapālaṃ
manasi sakalakālaṃ bhāvaye kālakālam
13.71
nikhilabhuvananāthaṃ pūritāśeṣanāthaṃ
pramathagaṇasanāthaṃ pārvatīprāṇanātham
vihitavibudhanāthaṃ bhaktalokādhimāthaṃ
racitadanujanāthaṃ saṃśraye bhūtanātham
13.72
vinatavibudhajātaṃ dhyāyatāṃ pārijātaṃ
paramaśivamajātaṃ vahninetrābhijātam
munimanasi vibhātaṃ pāparātriprabhātaṃ
sphaṭikavadavadātaṃ naumi taṃ lokatātam
13.73
bhasitavilasadaṅgaṃ pāṇiraṅkatkuraṅgaṃ
śamitaśamalasaṅgaṃ śailajāpāṅgaraṅgam
dyutivijitapataṅgaṃ kalpitānaṅgabhaṅgaṃ
bhujagalasitabhujaṅgaṃ naumi gaṅgābhujaṅgam
13.74
jaya jaya girikanyābhāgyasarvasvasīman !
jaya jaya jagadāvirbhāvanādvaikasākṣin !
jaya jaya bhavapārāvārapotāyitāṅghre !
jaya jaya nigamāntastūyamānāpadān !
13.75
jaya jaya vṛṣaketo ! durdhiyāṃ dhūmaketo !
jaya jaya śubhaheto ! sarvagīrvāṇaketo !
jaya jaya bhavatārin ! bhaktacetovihārin !
jaya jaya mṛgadhārin ! viśvalokārtihārin !
13.76
vipadudadhinimagnaṃ pāhi pāhi prabho ! māṃ
tvayi ca paramabhaktaṃ pāhi pāhi prabho ! mām
anitaragatimenaṃ pāhi pāhi prabho ! māṃ
purahara ! bhṛśadīnaṃ pāhi pāhi prabho ! mām
13.77
yamadamana ! namaste dīnabandho ! namaste
garaladhara ! namaste kāntisindho ! namaste
smaradahana ! namaste kāmadāyin ! namaste
mahitabala ! namaste dakṣavairin ! namaste
13.78
bhava ! mṛḍa ! śiva ! śambho ! sīdato me prasīda
smarahara ! natabandho ! sīdato me prasīda
giriśa ! hara ! kapālin ! sīdato me prasīda
tripurahara ! pinākin ! sīdato me prasīda
13.79
anitarajananāthe madhyudāsīnacetāḥ
kathamiva bhavasi tvaṃ viśvanāthādhunāpi
śiva ! śiva ! śaśimaule ! hanta ! lokaprasiddhā
ka punarayutasiddhā tvatkṛpādya prayātā
13.80
padanipaditametaṃ gāḍhaviśvastayuṣmadgiramayi karuṇābdhe ! dhūrjaṭe ! satyasandha !
caraṇagataśaraṇya ! tvatkṛpaikāvalambaṃ
batabata ! tava dāsaṃ hanta ! mā mā jahīhi
13.81.1
bhava ! bhava ! bhavabhavaviṣādabharaviṣādana ! viṣādanavidhāviśārada ! śāradanīradanīkāradakāntisārasya sārasyabharalālasyamānavibudhamithunavividhavihārahāriṇo hāriṇotkaramugdhatarottuvanacaṅkramaṇātirucirasya cirasyāracitatapasyāvāpyarūpyaśikhariśikharasya kharasyandavijitavainateyasaurabheyāvāsamastake samastakelīniratakālīmilitabhūtasaṅghasantateḥ santatendhānādhivāsa! ādhivāsagṛhabhavāraṇyapāvakāyamānāt kāyamānādṛṣṭunabhaktirasaveśāt saveśāttāgamabhaktalokāya lokāyāsalabhyābhīpsitapratipādanaprasitātmaka! sitātmakātmavarṇonmūlitaviśvakāśamāna! viśvakāśamānakīrticandrikānaninditatrilokīcakorapramada! pramadabharavidhāyakanijakathābhidhanasudhārasabhṛśasukhāpitanikhilabhaktavṛndāraka! vṛndārakavairivīravyāpādanādinavanavāpadāna! navanaparanākapālakamukhanikhilalokapālaka! kapālakalitakapilajaṭākalāpavirājamānakalāpakhaṇḍa! virājamānakalāpakhaṇḍanākhaṇḍamadaphaṇivaraphaṇāgaṇamaṇīghṛṇivyatikarabharitaparabhāgabhāgīrathīnikāśabhāsitottamāṅga! kāmabhāsitottamāṅgadāhakārakaphālapāvakakīlajālakajājvalyamānapuṣkarāntara! puṣkarāntaradalavilobhanavilocanāntacāntakaruṇāmṛtara sāmoditānatajanamānasasārasa! mānasasārasasarojamānasārāpasārivadanasarasīruhaparilasitamṛduhasitaparihasitaśiśirakarakundamandārakāntivisara! visaradāruṇyadaśanavasanarucivisaravyatikarātilasitaradanakarakabījanikararasanarasasamupagatadaraṇavaratuṇḍānukārihārināsikānālikātirucivisara! rucivisaravilobhanasitopalavimohanakapolaphalakapratiphaladālolakuṇḍalīśakuṇḍalābhāsamāna!
13.81.2
ābhāsamānatālābhavilajjamānopamānakāṇḍagalatkāṇḍalasitakālimābhogapratipadoktapadāvāptajanasatatāibhajātavatsalatābhara! tatāibhajātavatsalatābharaṇabhūtabhūritarabhujaṅgamācalābha! jaṅgamācalābhāsurasuravairivīradamanoddaṇḍadordaṇḍanihatanikhilajanajīvitāihārakāla! āhārakālapatitagalitahālāhalavindurekhāśaṅkākararomalatopaśobhitodarāntarāhiṇḍamānākhaṇḍajagadaṇḍavitate! vitate bhājinābhājanakajaghanabhārabharaṇadhurīṇa! rīṇetaroruyugarāmaṇīyakasphalīkṛtagirisambhavātapaḥprabhāva! prabhāvalayanilayacariṣṭhitarāṣṭrīvadabhinavasphaṭikasampuṭakaṃgṛhītamahitābhirūpyaratna! rūpyaratnakṛtanūtnakāhaḷīvaravilāsabharanirāsaparacāturīsantataprasṛtādvaya! santataprasṛtādvayādhimayapayodhidūramagnatriṣayivṛndamandaroddharaṇakarmakarmaṭhakamaṭhapravarāyamāṇaprapadayuga! padayugalāgrajāgradmalamaṇimañjīraśiñjitaśiśirīkṛtamahitacaraṇāścitaśrutyantarāla! mahitacaraṇāścitaśrutyantarālapanaparabāḍabavaravaritrasitapādasarasija! sarasijāsanavadanavanābasthitanigamatarukisalayāṅkurāyamāṇamañjulāṅgulīnikararājita! kararājitatāhīnanakhanavīnacandracandrikāparāvāhyamānanatajanavāhyābhyantarāndhatamasa! andhatamasakalasaṃsārijanamanomukuratvinejanakarapadaparāgavisaravibhāsita! vibhāsitāmarasamukharekhapadatalaprasaradaruṇaprabhāprakarasantarpyamāṇamunicakracakravākavara! kavarādicaraṇāntanikhilāśrayaprasūtarociḥprakaraparihasitasamasamayasamuditānekakoṭisahasrakiraṇaśociḥprasara! prasaradamalabhaktibhāraśuddhabhāvabadmodasiddhalokavarṇyamānanirupamānamahimadhara!
13.81.3
himadharādharacirāracitasucaritavivartāyamānayā tāyamānayānamānamarālamāninīmānanīyagamanakāmanīyakātikramanīyapādghaṭitapādakaṭakāravārṅkitarajatādrivāsijanakarṇavivarayā varayāccanābhiratamānasasevakajanābhisaraṇajaṅghālajaṅghāyugalopaśamitakusumaśaraśaradhivarorudambhayā ūrudambhayojitamaṇistambhasambhṛtajaghanamadanabhavanakanakavaraṇāyamānaraśanopaśobhitakauśeyavarajanitasuṣamayā suṣamayāmunormilekhāsakharomarājivirājitamugdhatāpadāvalagnajhumatākaramanoharapayodharadharādharajharāyitatārahāranikarayā karayāpitamadakamalajātayā jātayātayāmetarābhamadanadarasāramahitamadahāracaturucibhālalitagalanālagalitakalanādavijitapikalāpayā kalāpayātanāpādanavadanavadamānakundalasitamandahasitasamupanatacandrikāpriyamasamupagatacandrikāpriyamithunaśaṅkākaravilocanakalāvatīryamāṇaviśvajanakalyāṇayā kalyāṇayācanīyakāntipūrakalpatarukusumakalpitakarṇapūraruciraṅcitaruciragaṇḍamaṇḍalamaṇḍanāyamānahāṭakatāṭaṅkāpāditānaṅgarathāṅgabhaṅgitānavayā navayāvakamadayāpakasindūraparāgasundarasīmantarekhayā vibhāsitayā asitayāminīkāmanīyakāntālakāntadevīḍyamānasumahitāmodasumanoramaṇīyaśobhayā kāntālakāntadevīḍyamānasumahitāmodasumanoramaṇīyaśobhayābahulāvaṇyabharavilobhanīyatanuvacharīnityocchasitayauvanamaṇīcayā maṇīcayābhāsitavibudhavibhūṣāpāditasadābhayā sadābhayāhavāhyāśvalakalitamahitaśrīpūrṇalasitaśrīparṇayā'parṇayā parṇayāpanaikaniyamaniyamijanāpāditanijopāsanaphalāpādanaikāntayā kāntayā kāntayāpyetaravāmabhāgaḥ
13.81.4
vāmabhāgadheyajanadurāsadālokaḥ sadā lokastutamuktāparāgasamavarṇarakṣāsamāhitādhikarucībharāścitātmakaḥ samavarṇarakṣāsamāhitādhikarucībharāścitātmakaḥ citātmakasthemasaṃsthāpitasakaladharmasetvantaraḥ tvaṃ tarasā samāpāditāpadaṃ tāpadandahyamānamānasaṃ mānasaṃkṣayavigarhitavigrahāvasthānaṃ vigrahāvasthānantaparākramadurākramadaśārṇābhiṣeṇanavihastasamastaviṣayam astaviṣayaparāyaṇapārāśarijanabhajanīyabhavadīyapadasarojasamāpannaṃ samāpannayanacaturanītisārāviduravidhuramantrivisaraṃ visarannānāvidhāśivasantataṃ śiva! santataṃ santatanyūnetarāmarṣadurādharṣadaśārṇavitīrṇāvamativanitāmahitānukaṃ mahitānukampālayaṃ pālayata! māṃ pālayatamām kālakaṇṭhahara ! kālakaṇṭha ! hara ! kāśakaśmahitadyute ! pārvaṇendumukha ! pārvatīśa ! mṛḍa ! śārvarīśaśakalāścita kuṇḍalīsadupagaṇḍalīnapṛthukuṇḍalīśamaṇimaṇḍalībhāsamāna ! bhuvanāsamānamunibhāvyamāna ! bhava ! pāhi mām
13.82
kāmadehahara ! kāmadeha ! hara ! vāmadehavanitārkṛte !
vāmadeva ! mṛḍa ! vāsudevasakha ! vāmadevaripuśāsana
cittaraṅgakṛtanṛttabhaṅgibhaktaraṅgamuda ! sattatecittaraṅgamaya ! bhaktarañjayapada ! muktasañjarata ! pāhi mām
13.83
svāminnaśokasadanāśritalokabandho !
hāhanta ! śokasadanaṃ kuru mā vibho mām
tadvāgarīṇakaruṇāśiśirairapāṅgaistatsāśayaṃ śiśirayeḥ śiśirāṃśumaule !
13.84
sa khalu varo vata! purodhākalpitaḥ satyasandhenāviślathitasaṃśritajanapremabandhena mahitakaruṇādhoraṇīsarvābhisāranirvāsitasarvāturajanadurvāratāpabhāreṇa garutmatevāmoditavinatāśayena, śeṣeṇeva vidhuvirājitottamāṃgena, ramayeva acyutakāntibhājanātmanā, umayeva vāmāṅgabhājā,
madhusūdaneneva mahitaśrīsadanavatsena avinābhūtavināyakena ca, pitāmaheneva gaurīsaṅgamāvaddharāgeṇa paramahaṃsopalasitena ca, viḍaujaseva vṛtravidhvaṃsinā mahitabhadrakuñjareṇa ca, suvarṇagiriṇā durvarṇagiriṇeva ca paramasumanaḥkoṭīracitaśobhena, rāvaṇeneva kumbhakarṇeneva tribhīṣaṇeneva cādhikamahitaviṣṇupadabhūtātmanā, dhanadeneva madaneneva malayeneva gahaneneva hariṇeva ca
(hareṇaiva ca) bhadraśrībhājanena, himavatevāhīnakaṭakena, kaṭakeneva mahitasenānītakāntisantānena, santāneneva kāmadānadakṣeṇa, dakṣeṇeva lokeśajātamahitena, sitabhāsitena bhasitabhāsitena mahitapavamānāśanena mahitabhavanāśanena śamalaśamanena śamanaśamadena gaṅgābhujaṅge| bhujaṅgāgajena
virūpākṣeṇāpyavirūpākṣeṇa khaṇḍaparaśunāpyakhaṇḍaparaśunā trinetreṇāpyanetreṇa viṣādināpyaviṣādinā rajatavirājitenāpi rajatāvirājitena
karakalitakamalenāpi karavidhutakamalena avarṇanīyamahitānubhāvena
prabhavatā bhavatā bhavatāpahṛtāpahṛtārikhalalokanikhilaśokena sakalabhaktajanavidheyena saphalo vidheyaḥ
evaṃ devādhidevaṃ savidhamupagatāmāpadaṃ santitīrṣan
nutvā bhaktaikabandhuṃ bhuvanaśivakaraṃ pūrṇakāruṇyasindhum
bhaktyudrekātiveladrutahṛdayamayaṃ yācamāno narendraḥ
saṃtasthe saṅkaṭī taṃ navapulakaghaṭākaṅkaṭī kaṃkaṭīkam
13.85
śikhaṇḍinī tu svahetūpajātopatāpāditi vicintanaparaṃ vivaśtaraṃ pitaraṃ nirīkṣya niratiśayaśokā javena jīvitaṃ jihāsatī nikhilajagadantarātmano bhagavataḥ preraṇayaiva niśīthasamaye nijanagarābhirīya
vicchāyatī yadṛcchayā gaṅgādvāravasaterṛṣerṛṣīkasya tapovanamīṣāmbabhūva
vyāpannaikadrupadaṃ puramidamapahāya satvaraṃ yātā
sā vyāpannānekadrupadaṃ cipinaṃ kimetadāndhyamaho!
13.86
tataśca;
śikhaṇḍinī nijaṃ kaṇṭhaṃ cikhaṇḍiṣurakhaṇḍaruk
ugradhāramudyagrāmaṃ khaḍgamudgūrṇavatyasau
13.87
amunā munināmuṣmāt sahasā sāhasādasau
cāritā bhūritāpainaṃ tataḥ paricacāra ca
13.88
tadanu nijaparicaraṇaparitotuṣeṇa niyamitahṛṣīkeṇa tena ṛṣīkeṇa
'nanu mohanāṅgi! na cirādeva vibhajanāyeha sampayāstāṃ vṛṣasyatāṃ
gandharvāṇāmupakaṇṭhamupayāntyā nūnamaśrameṇa te śreyo bhavite'ti mahitādaramabhihitā sā tadupopanatānāṃ devagāyanānāmupaśalyamupagamya vibhajanaṃ
tadvilokayantī kutukabharamayantī nibhṛtamavatiṣṭhate sa
atha yathāmanorathaṃ vihitamithunavibhāgeṣu teṣu mahābhāgeṣu
yathāyathaṃ gateṣu tatrāvaśiṣṭayorupahatāmilāṣayoreko yuvapraveko yuvatirūpīyan abhirūpāmananyajanmadayitānibhāmimāṃ nibhālayanmandamodavikacavadanāravindo mandamupagamya, 'nanu kamani! ramyaśīle!
māmakenāṅgunā puruṣabhāvena tāvakaṃ vidhūtavibudhanārījanānubhāvaṃ vadhūbhāvaṃ
bhāvayitukāmo bhavāmī'tyabhihitā sā drupadaduhitā drutamabhyuditamodā
tathetyabhyupajagāma
gandharvaḥ pṛthusālasammitatanuskandhaṃ vahannubhataṃ
proddaṇḍaṃ parighapramāṇamanaghaṃ dordaṇḍayugmaṃ dadhat
namrāṅgī ca śikhaṇḍinī pṛthukucaśroṇībharollāsinī
tāvetau rucirākṛtī vyatibabhūvāte samānaspṛhau
13.89
tāvetau tarasā tatra kṛtavyatyasanāvapi
ubhau ca pramadābhūtāvubhau vā puṃstvasaṃyutau
13.90
gandharvī bandhurākārā gandharveṇāpareṇa sā
athāntaradadhānmodaṃ drāgantaradadhādapi
13.91
yadeṣa yajñasenajaḥ samastakarmadhārayaḥ
alabdha puṃstvamādyataṃ tadatra yujyate param
13.92
sa khalu śikhaṇḍinī punarakhaṇḍodbhūtasammadādbhutāstravidyāpāragaṃ
bhargasamadhāmakaṃ budbudakanāmakaṃ dhanurvedācāryamāsādya caryayā paricaryayā
prasādyādasīyānugrahāsāditasakalaśastrāstrapāṭavo jhaṭiti nijapuṭabhedanaṃ
niravadhikavedanaṃ kāmbilyābhidhānamabhigamya daśārṇabhayaviśīrṇamateḥ
pituḥ padānte praṇigaditākhilātmacaritaḥ praṇipapāta
hariṇākṣīmaruṇākṣaṃ
sa khalu natāṅgīṃ samunnatāṅgamatha
pṛthulakucāṃ pṛthuvatsaṃ
visismiye vīkṣya bhūbhṛdātmajanim
13.93
āmodākuladhīḥ svamaṇḍalajuṣāmānandanaṃ nandanaṃ
saṃśliṣyāstarujo'sya mastakatale jighrannalpādaram
prāptaḥ pāramapāraśokajaladherāpūrṇakāmastadā
sarvaṃ sarvakṛpāvijṛmbhitamiti vyaktaṃ sa mene hṛdi
13.94
drupado'tha drutaṃ drutaṃ prāhaiṣīdeṣa kañcana
hiraṇyavarmaṇe tūrṇamabhiṣeṇayate ruṣā
13.95
anantaramudīrṇarabhasabhūmā sa daśārṇabhūpaḥ pathi pariṣkṛtanijopajhalyapratipkṣamukhena 'hanta janmasiddhameva no nandanasya puṃstvam
adhunaiva puruṣamuṃ tava jāmātaramupagamya jātādramayi sambhāvaya
kadācidapyanatisandhiṣu sambandhiṣu bhāmā kuru sāhasikyam |' iti
dūpadaṃvākyamākalyāpyagalitasandehapaṅkaṃ nirṇetumanāstūrṇameva nijasutāsaccikṛṣṭaṃ prativisṛṣṭānāmatavacananiratānāṃ vanitānāṃ vacanājātaviśvāsa
āśveva vidhutasamarasaṃrambhaḥ sambandhinaṃ vijñamenaṃ yajñasenaṃ sapadi sambhāvayanadasīyanagaramāsādya momuhyamānamānasaiḥ ativikacavadanasārasairakhilabandhujanaiḥ amandādaramabhinandyamāno nānandyamānamānaso māsamekamāsāścake
tataśca;
bhūpālo bhūridhāmā caraṇagataśaraṇyo vareṇyairhiraṇyai
ratnairnūtnaiściratnairapi ca nirupamaiḥ kṣaumajātaiḥ sujātaiḥ
jātāmodaṃ sa jāmātaramadhikataraṃ tarpayaṃścārpitāśīrāmantrya tvāṃ tanūjāṃ ghṛtamapi purīmastaśokāmahāsta
13.96
sa labdhapuṃstvena sutena tena
samastaśastrāstracaṇena sākam
drutaṃ drutādhirdrupado'bhireme
tato'bhirāme svapure pureva
Commentaries (1)
- Mānavedacampūṭīkā — Kṛṣṇamiśra, Sanskrit
Linked texts (1)
- Pūrvabhāratacampū — Mānaveda 1618, Sanskrit