Manavedacampu 2

Mānavedacampū 2

Language: Sanskrit

2.85 — 1 part

2.2

nṛtyantaṃ rajanīmukhe svapitaraṃ stutyaṃ trilokījanairnityaṃ tannijakarṇatālapavanairatyantamānandayan
āghnānaśca yathālayaṃ bhuvi karāgreṇorunādaṃ kṛpānighnātmā sa hi vighnarāja iha me vighnān vijedhnīyatām

2.3

vidyādānaviśāradā vinamatāṃ bālendurājajjaṭājūṭā śāradanīradāvalirucīnīkāradā śāradā
śabdabrahmamayī viriñcivadanāmbhojanmaraṅgasthalīśailūṣī laghu momuṣītu śamalaṃ me śemuṣīmeyuṣī

2.4

kelīlolamudāranādamuralīnālīnilīnādharaṃ
dhūlīdhūmalakāntakuntalabharavyāsajjipiñchāñcalam
nālīkāyatalocanaṃ navaghanaśyāmaṃ kaṇatkiṅkiṇīpālīdanturapiñjalāmbaradharaṃ gopālabālaṃ bhaje

2.5

aghavihatikarāṇāṃ kṛṣṇanāmnāṃ gurūṇāmanavaratamapāṅgaprāvṛṣeṇyāmbuvāhaḥ
pravisaradanukampāvārisambhārasāndro
mama hṛdayamayūraṃ nartayedāttamodam

2.6

udāracūḍādhṛtasatkalāpā sarvāṅgarañjadvilasatkalāpā
sthalīnilīnā kuladevatā me malīmasaṃ mānasamāpunātu

2.7

kālapradhvaṃsiphālapravilasitadaśāsambhave| sumbhamāthaproccaṇḍe! caṇḍamuṇḍārdini! viśadatarārāladaṃṣṭrākarāle
viśveśinyamba! śaśvadvalayanilayavāse! navāmbhodavarṇe!
pādāmbhojānataṃ māmanudinamanukampākule! pālayethāḥ

2.8

kodaṇḍaṃ saśaraṃ bhujena bhujagendrābhogabhājā vahan
vāmena churikāṃ vipakṣadalane dakṣeṇa dakṣeṇa ca
kāntyā nirjitanīradaḥ purabhidaḥ krīḍākirātākṛteḥ
putro'sākamanalpanirmalayaśā nirmātu śarmāniśam

2.9

nīlāpagānilayavaryavirājamāne
kālollasatkuvalayāvalikelikāre
nāthe samastajagatāṃ ramatāṃ mano me
rāme sadaiva ramaṇīyaguṇābhirāme

2.10

atyantollasitaṃ vibhūṣaṇagaṇairullāghatollāsakaṃ
dīnānāṃ gurumārutālayagataṃ trailokyabhāgyāṅkuram
nindadbhirmalakāntikandalabharairindindirānindirālīlāmandiramindusundaramukhaṃ vande 5raṃ daivatam

2.11

rājñāmekāvalambe jvalanakulabhuvāṃ śāradāmbhodavarṇe
savye bhāge tuṣārācalasukṛtaparīpākadedīpyamāne
lakṣmīgrāmādhivāse praṇatiparatṛṇāṃ śaśvadakṣīṇalakṣmīdānodvide dayārdre ratirudayatu me kāmade vāmadeve

2.12

etāmāśu kṛtiṃ mama prathayatāddhā sitābjaprabhaṃ
gāḍhāśliṣṭagalaṃ śriyā parilasaccandrāvataṃsojjvalam
nityaṃ sambhṛtabhūti dantidamanaṃ niḥśeṣabhūtānataṃ
dhruvatsaṃśritasarvamaṅgalamaśokāvāsavāsaṃ mahaḥ

2.13

lakṣmīmakṣīṇarūpāmaniśamanubhavan bhūmijāṃ bhūrimodaṃ
tanvannāsthāṃ sumantre śuci ca tilakayanvayaṃ citramānoḥ
viśvāmitrādhikānandadavipulabhujāvikramo vikramākhyo
rājā rāmābhirāmo jagadavanakalālālasī lālasīti

2.14

tanvāno dharmajātasthitimajitasuhṛt śrollasadbhīmaseno
baddhāsajjo yamādau sarasataragavā karṇasammodadātā
śśvad bhadraikalolo bhṛśamahitabaladhvaṃsanoditvarātmā
so'yaṃ viśvaikavīro vijaya iva vijejīyate bhūritejāḥ

2.15

yaḥ sañcitaṃ guṇagaṇaṃ bhuvane'sya sañcikhyāsedasāvavicikitsitameva mitset
ādhāya sādhu kaladhautagiriṃ tulāyāṃ
vārāṃnidhāvahaha bāhukatāṃ ca vāñchet

2.16

kṣāmo dharmaḥ kṣamāyāmayamakhilanayāmbhonidherasya rakṣāśikṣādākṣyodayād yat samagata sakalaḥ pūrṇabhāvena tūrṇam
tanmanye jātabhītiḥ kuicana kuināsaṃvṛtātmā nililye
pāpodyacchālaso'yaṃ kaliriha kalijetāramenaṃ vibhāvya

2.17

svastīyo'sya khalu kṣamāvalaripoḥ śrīmānavedābhidhaḥ
suśrāvyaṃ caritaṃ sudhākarakulakṣoṇībhujāṃ pāvanam
vidvatsammatacampubhāratanibandhasyādbhutārthāvalīsindhoḥ pūrvatayādya varṇayati tat santo labhantāṃ mudam

2.18

śrīmān sīmātigāmiprasṛmaramahimā candramāḥ sāndramodaṃ
sendrairākhādyamānaḥ sakalasuragaṇaiḥ rohiṇīprāṇanāthaḥ
netrādatteḥ purābhūt prabhava urubhujāvikramākrāntaviśvakṣoṇīcakrāntarāṇāṃ bharatakulaśucāṃ bhūbhujāṃ mānabhājām

2.17-2

asinnavadyamapanudya guṇaikalolo yadyasti kaścana rasaḥ sudhiyo dhayantu
dhūlīṃ vidhūya virasāṃ madhurāṃ madhūlīṃ nālīkṛtaḥ kavalayanti hi cañcalīkāḥ

2.19

gotre yasya guṇottare samudabhūd bhūbhārahārodyataḥ
pūrṇānandamayaḥ svayaṃ trijagatīnāthaḥ sa nārāyaṇaḥ
addhā mūrdhani yaḥ sadā bhagavatā sambhāvyate śambhunā
yasmājāyata viśvalokajananī lakṣmīḥ svayaṃ sodarī

2.20

śaśvatpādaniṣevi‍viśvajanatāpacchedabaddhodyamaḥ
kālonmīlitanīrajanmasuṣamāhārī tamastomahā
ātanvannatanuṃ praśnanaviśikhaṃ gaurīkṛtāśodayaḥ
sevyaḥ satsadasātrinetrasamito yo vā bahuśrīdharaḥ

2.21

abhavadatha budho'sādabjatattāramuktāmaṇiriva śubhavṛtto gumphitaḥ sadguṇena
atililitamahelāvartulottuṅgapīnastanabharapariṣaṅgaślāghito labdhavarṇaḥ

2.22

nikhilajagatīcakravyāptorukīrtirato budhādiha śubhakṛtāmādyo nāmnā nṛpo'tha purūravāḥ
dvijavarakule sambhūtānāmaśeṣamahībhujāṃ
prathama udabhūnmantraughānāmayaṃ praṇavo yathā

2.23

yo'sāvilāpatirilātanayo vicitraṃ
strīmātṛko'pi khalu pūruṣamātṛkaśca
vāṇīvirājivadanāmburuho'pi nityaṃ
vāṇīvidūratara eva varīvṛtīti

2.24

abhūdabhūtopamabhūribhūtinṛpo nṛpālāvalimaulibhūtaḥ
mahīmahīnāṃ kalayan karāgraiḥ
sadāsadānandakṛdāyurastāt

2.25

ajāyatājātasapannajātaḥ sujātajanmā nahuṣo'tha tasmāt
nacanamyamānāvanipālamaulirnenijyamānāmalapādapīṭhaḥ

2.26

nimnanasataḥ satataṃ sa sataḥ sati yojayan pathi prathitaḥ
bhuvamaśunag jaladhimitāṃ sujavalanirdhūtadurmadāritiḥ

2.27

āmodabhājāṃ sumanogaṇānāmālambabhūrāvirabhūdasuṣmāt
mānyo vadānyo nṛpatiryayātiḥ payaḥpayodheriva pārijātaḥ

2.28

tasminnītivinītivikramanidhau vinyasya viśvambharābhāraṃ bhogaparamparāmaticiraṃ bobhujyamāno'vasat
bhūyo bhūritareṇa puṇyanikareṇāsādito'sau divaṃ
sadyaḥ sambhṛtasammadaiḥ sumanasāṃ saṅghaiśca sambhāvitaḥ

2.28-2

tataḥ saḥ, vṛtrāsuravadhāgasā vitrāsite sutrāmaṇi kutrāpi nākalayamapi nākalayati tirohite, rohitāśvamukhairakhilairapi barhirmukhaiḥ arājakatayā jātaśokaiḥ nākalokādhipatye kṛtābhiṣeko yathābhilāṣam akhilamapi bhogajātam anubobhūyamānaḥ, sapadi tadabhisaraṇe hyāvāhakabhāvapātīkṛtamaitrāvaruṇiśāpād vāhsabhāvaṃ samītya bhūyaḥ kṣiprajātatatprasādāt
nijavaṃśajādeva bhavitrīṃ śāpamuktiṃ pratipannamodaṃ pratipālayan, yāmunābhidhānasya girivarasya garīyasīṃ darīṃ kaṣṭataradiṣṭabalād adhyaśayiṣṭa
tato yayātistu puruhūtena purā purūravase pratipāditaṃ pratiṣṭhānābhidhānam akhilavibhavādhiṣṭhānabhūtam adhiṣṭhānavaram adhiṣṭhāya abhīṣṭadānaiḥ pratīṣṭamodāḥ kṣaradamṛtākṣaraiḥ uditairañjasā rañjitāḥ prajāḥ prajā iva
nijāḥ paripālayan, pratyarthinastajjān atyarthamullāpayamānaḥ, viśvambharālayavartinā niśśeṣarājakena karaṃ hārayan, āśāvaśād āśāvalayād
āgatya bhūteṣu sakalabhūteṣu gavyato janān gavyayā, grāmīyato grāmatayā, kedārīyataḥ kaidārikeṇa, bhikṣīyato bhaikṣeyeṇa ca yathāmanorathaṃ
sarvadā sampradānīkurvan puruhūta iva bhūbhṛtkulādhinetā, vaiśvānara iva
āśritāśāpūraṇamanāḥ, kṛtānta iva krūradaṇḍadhāraṇadattacittaḥ, nirṛtiriva puṇyajanapariśobhitapārśvabhāgaḥ, varuṇa iva bhūśamahitapāśoddhartā,
samīraṇa iva sadāgamalolaḥ, kubera iva guhyakāryaḥ, vṛṣākapiriva vṛṣābhirakṣī, vṛṣākapāyīva hārojjvalāṅgakāntiḥ, mūrtitrayīva satyālīnamanāḥ, indrāvaruṇāviva vitatagorājīvinatavimatanṛpativitativikaṭataṭaghaṭitamaṇighaṭāmarīcivīcīvirājitapadapallavaḥ, satatasantanyamānadānabambhabhyamānadivyapādapo'yam adedīpyata
kṣatrādhināthānvayasambhavo'pi nakṣatranāthānvayasambhavo'sau
hitapradātāpyahitapradātā kathaṃ caritraṃ kathaye'sya citram

2.29

yena svasamatāṃ nītāḥ śaśvad viśve'pi vāndhavāḥ
abhūvan medurāmodāḥ sodarā iva sādaram

2.30

kiṃ bramaḥ sapadi mahāpadaṃ prapanno
yaḥ kāntāramita udbhicitapratāpaḥ
uddhartā svajanapadasthakaṇṭakānāṃ
vyātene ripumapi cātmanā samānam

2.31

uddhāraṃ parabhūbhṛtāṃ viracayannadvāyamidvādaraṃ
śraddhāluḥ kaladhautarāśimaniśaṃ pṛthvīsurebhyo diśan
uddhṛtyārpayitaiva māmapi catetyarthaḥ sa kārtasvarakṣamābhūdrūpyadharo'pyuditvarajharīnādādarodīdaram

2.32

gopāyāmāsa dhātrīṃ caturudadhimitāṃ so'yamurvīmahendro
maryādīśaḥ sudharmāsthitimahitamatirbhūtimātanvayānaḥ
aśrāntaṃ dānavāriprakaraparilasatpādapīṭhopakaṇṭho
yadvat proddāmadhāmā nikhiladiviṣadāṃ nāyako nākalokam

2.33

kāle'sin janyamāsīd gatamalavalabhitpālite nākaloke
trailokyaiśvaryalipsātaralitamanasāṃ devadaityeśvarāṇām
nītyā muktaḥ paraṃ vikrama iha trijaye na krameteti matvā
devā vegāt prapannā dhiṣaṇamurunayaṃ bhārgavaṃ pūrvadevāḥ

2.34

janye jañjanyamāne punarasurajanā jīvanīvidyayā te
kāvyenāvyākulena tridaśaviśasitāḥ prāṇitāḥ prīṇitāśca
bhūyastairastaśastrairnijabalavilayānirjito nirjarendro
ninye duḥsthāmavasthāmasurapariṣadā sākamākampabhājā

2.25-2

ucitamidaṃ khalu manye janye trijito yadeṣa śatamanyuḥ
kasya nu guruvidveṣiṇa iha khalu na syāt parājayo bhūyān

2.36

tadanu tena manyuśatena vaśīkṛte nākaloke danujacakreṇākrānte
punarapi nijavaśāpādanāśayena vidhivihitabahumanyunā śatamanyunā
vibudhanivahena saha vicārya ācāryatanayaḥ kaco nibhṛtameva mṛtasañjīvanīvidyām adhyetum ahitamadhyavasateḥ ūrjasvatīdayitasya bhārgavasya vasatiṃ
prati prasthāpayāmāse
anantaram antaraṅgasaṃgṛhītavalaśāsiśāsanaḥ kalitakamanīyayauvanaḥ kaco'yamayatnena sapatnasaṃhatim abhibhūṣan aroḥ ārātīyamapi ditīsutācāryaṃ kṣaṇādabhibhūṣamāṇo mahattaraguṇottare mūhūrte svargato
nirgatya, sarvagīrvāṇadurvāragarvanirvāṇaṃ kurvāṇaṃ vikurvāṇaṃ vṛṣaparvāṇaṃ prakurvāṇaṃ,
kārtikeyamiva citraśikhaṇḍijātādhirohaṇaṃ, vālmīkimiva sitācchakāvyābhikhyātaṃ, sakalatāparahitamapi sakalatāpasahitaṃ, khaṭvāmārūḍhamapi
kṣamārūḍhaṃ, yajñābhilāṣiṇamapi nayajñābhilāṣiṇaṃ, nijatanūjayā devayānyā pariśobhitopaśalyam ādyayā vidyālāpayamānam enaṃ bhṛgūṇāmādyamāsādya abhivādya niravadyāṃ giramiti gṛṇāti sma—
ājñāyapāraga! munīndra! kaco'si nāmnā
dhāmnāṃ nidhe! bhṛguvarāṅgirasāṅgajanmā
vidyāṃ varāmadhijigāṃsurayāsiṣaṃ tvāṃ
vatsyāmi vatsarasahasrakamatra varṇī

2.37

vācaṃ kacasya triśadāmuśanā niśamya
vidvān tricārya bahudhā bahudhāmadhāmnaḥ
putraṃ purandaragurorurarīcakāra
vidyārthinīha guravaḥ paramānukampāḥ

2.38

madhurairvividhaiḥ ślokairvibudhāmodamādadhat
atha taṃ sarasaṃ proce sa kavirbuddhiśaktibhāk

2.39

he vatsa gīṣpatisutādhijigāṃsase yannasatsannidhestadadhikāṃ mudamudvahāmi
addhā sadādhyayanajāgaritā niṣīd
maddhāmanīddhasukhabhīpsitasiddhye tvam

2.40

prasannaṃ sadvṛttaṃ sa khalu sadalaṅkāramalaṃ
guṇānāmāvāsaṃ sahṛdayajanajñeyahṛdayam
mahāśayyāviṣṭaṃ sumahitapadaṃ hṛdyacaritaṃ
sadāsevyaṃ kāvyaṃ sphuṭarasamaseviṣṭa ca kacaḥ

2.41

prakṛtiruciramārāt prekṣya sā pakṣmalākṣī
kacamacakamatainaṃ devayānī tadānīm
dhavalamadhikatarṣā śāradaṃ nīradāgracaṃ
rasarahitamudāraṃ vyākulā cātakīva

2.42

anantaramantevāsisantānaiḥ nikhilanigamāgamanipāṭhanirataiḥ
saṃkhyāvadbhirapyasaṃkhyāvadbhiḥ parigataparisaro bhṛgukulabhāgyāṅkuro
bhārgavaḥ śiṣyāntarāddṛṣṭacaraguṇasandohasandarśananānandyamānamānaso niravadyayā medhayā nikhilāmapi vidyāṃ mudā medhāyantaṃ sakalasandehapaṅkavidhvaṃsinijavacanacāturīviśeṣavicanīkasyamānavadanāravindam amarācāryanandanamimaṃ nandanīyan addhāyam adhyāpipat
durjñānārthavibodhaphullahṛdayā vṛttiḥ kacasyādatā
saiṣā samyagatūtupad bhṛguvaraṃ taṃ deśikāgrayaṃ tadā
velātītataratāntareṣu yuvateḥ sadyo nirudyogatā
rundhe manmathapāvakeddhamanasaḥ puṃso riraṃsāṃ parām

2.43

tadanu tena danujadeśikena nijānuvartanavarīvṛtyamānamodayā
tadīyatanayayā devayānyā ca satatamapi parilālyamāno'yam apramādyaneva vidyāprapañcam asrādadhīyan pañcaśatahāyanīm ativāhayāmbabhūva
tadanu kadācana kāvyakanyakāniyogāt kāntārāntarasañcarasañcāritamahitamāhākulapālanākulo māhākulaḥ sa mahendragurunandanaḥ sphuṭataramavagatākūtaiḥ avasarapratīkṣaiḥ tatkṣaṇavikasvārāmarṣadīprākṣaiḥ pārśvakaiḥ āyaśśūlikaiḥ kālavyālakarālakaravālakarambitakaraiḥ asuranikaraiḥ karopakarṣaṃ
gṛhīto gīrvāṇagṛhya ityakkapāyamāṇaiḥ kṛpāṇaghātaṃ hatvā pratyavayavaṃ śakalīkṛtaḥ sahasā vṛkṣasamudayāyodīyamānamodam adīyata
vilayaṃ taṃ nayanto'tha chalayanto bhṛgūdvaham
kalayantaḥ parāṃ prītiṃ nilayaṃ te nijaṃ yayuḥ

2.44

yāte jīvātmajāte vanamatividhurā bhārgavī mārgavīthīdattākṣī sāyameṣā dhṛtakutukabharā tatpratīkṣaiva tasthau
gotrāṃ goptrā viyuktāmatha samupagatāṃ vīkṣya sā kātarākṣī
tātaṃ tātapyamānā nijahitanirataṃ gaddadāṃ gāmavādīt

2.45

yāto vanāya sa gavāmavanāya tāta!
nāgāt kacaḥ sa tu gavāṃ samajaḥ samāgāt
hā hanta hanta kimidaṃ tamasā digantamāvṛṇvatīyamayate kṣaṇadā kṣaṇena

2.46

śrutvā tāṃ duḥśravāṃ gāṃ mṛta iti mṛtasañjīvanīvidyayājuhāva
śiṣyāṇāmājuhāva tridaśagurusutaṃ bhārgavo bhargadhāmā
bhittvā bhittvā vṛkāṇāmatha jaṭharatalaṃ pūrvabat pūrṇakāyo
jīvan jīvātmajo'sau sapadi nijaguroragrataḥ prādurāsīt

2.47

tadanu gurucaraṇaparicaraṇadhurīṇadhiṣaṇo'sau dhiṣaṇasūnuḥ uruṇā
karuṇābhareṇaiva guruṇā punā pratipāditaprāṇo'ham iti satvaracitsutvarabhaktibhārabharitāntaraṅgo muhurmuhurasaṃ prasūmarapremarasapariplāṇaṃ prāṇaṃsīt
vīkṣya taṃ jīvitaṃ modādīkṣyamāṇaṃ tanūjayā
nannamyamānaṃ padayornāndāmāsa bhārgavaḥ

2.48

jālmo'yaṃ jīvajanmā natajanavaśyagaḥ deśikādasmadīyādyāṃ vidyāṃ jihīrṣurnihata iti mudā sañcitāḥ sañcarantaḥ
daiteyā jīvitaṃ drāgiha tu gurugṛhe vīkṣya taṃ vismayādhikrodhāviṣṭāntaraṅgāḥ punarapi nidhane yatnamete citenuḥ

2.49

kacastu nirastabhayabhiḍ purovadeva guroradhīyāno vasan punarapi
kadācit kuśakusumādikānayanāya anayādiṣṭo vipinamāviṣṭo duṣṭāśayaiḥ
amaravairimirdṛṣṭo diṣṭyāyam akṣigato'smākamakṣigata ityudīyamānamodaiḥ
jīvagrāhaṃ gṛhīto māṣapeṣaṃ piṣṭvā payodhipayasi parimelitaḥ
tadīyaguṇapuñjasya saṃjānatyā durghiṣaheṇa śireṇa śucaṃ kalayantyā
kacaṃ ghātayantyā nijatanūjayānunāthitena tena pūrvevadeva deśikena
pūrvavadeva jīvitena yojito'bhūt
puruhūtaguroḥ putraḥ purubhūtamudā yutaḥ
āpadācāryapādānām āpadāmapadaṃ padam

2.50

atha kathayāmāsa ca vyathitamānasāmasāṃvauśanasīm—
deśikasya dayayaiva jīvanaṃ devayānyahamayāsiṣaṃ kṣaṇāt
kinnu nāma jagatīha durlabhaṃ kīravāṇi karuṇābalād guroḥ

2.51

bhūyo'pi bhṛgukanyāyā vanyāyā vanyānyānayeti niyogena
mānyataratarulatānikaradhanyāyāṃ vanāvanyāṃ vitanyamānacaraṇavinyāsaḥ
kacaḥ iha kace gṛhīto galopapīḍaṃ hato gurukulāpīḍaḥ puṣṭaroṣaṃ pluṣṭvā
karpūrapeṣaṃ piṣṭo dharmaratanirmūlanakarmaṇi paramalaṅkarmāṇaiḥ vyājajālasya
jānānaiḥ apunarutthānamīhamānaiḥ asurairapi surāyāṃ saṃyojya gurusamīpamupanīya gurupramadakaraṃ surārasamimaṃ pibeti prābhṛtīkṛtaḥ san naśanairuśanasā
saralamanasā vidhibalād apāpo'yam apepīyata
tataśca—
kānto hanta kacaḥ kuto nu na vanādāgāt priyaṃbhāvuko
daityaughaiḥ kimaghāni tātaṃ gamitaḥ kiṃ śvāpadairāpadam
evaṃ vyākulayānayā nigaditaḥ pīḍāmasāhvānasāhvājīvanadāyinātha manunā śiṣyaṃ purevādarāt

2.52

so'yamāhyamāno'pi nāgādeva tato bhṛguḥ
saṃstambhya dhīradhīḥ śokaṃ nijagāda nijāṃ sutām

2.53

sañjīvanena manunā samajījivaṃ taṃ
vatse| tathāpi na sameti sa me samīpam
tat kiṃ karomi viduṣīha niṣīda dhairyeṃ
śocanti hanta na gatāyuṣamatra santaḥ

2.54

tadanu tat tātagaditam ākalpya tattādṛśaśokataptāśayā
bhārgavī bhāratīm imām abhāṇīt
taistairvainayikādibhirguṇagaṇairyaḥ sevanīyaḥ satāmajñopāñjavirājiteṣu nigameṣvadvitīyaśca yaḥ
yaste pādasaroruhaikaśaraṇaḥ kāruṇyapāthonidhe!
yatsatyaṃ na vinā manoharamahaṃ jīvāmi jīvātmajam

2.55

chadayāśu tāta sadayāśaya prabho!
tanayaṃ prabhūtavinayaṃ gurau guroḥ
madayādhunaiva hṛdayādhimedhitaṃ
kalaye kathaṃ nu vilaye'sya dhīratām

2.56

ākarṇya tad gāḍhavidīrṇakarṇaṃ
vaco vijodhūrṇitadhīḥ sa tūrṇam
śukro'tha sakrodhamudājuhāva
śakrehite prakramamāṇamenam

2.57

tadanu tadīyajaṭharakuhara eva parikalitamūrtividyayā sadya eva
vibhajīvano jīvanandano mandamandam ayamahaṃ kaco'bhivādaye bhagavanniti
vadan, uśanasā harṣavismayacintāśabalamanasā putra! vartmanā kenāsamadudaram
ācikhyo'si iti pṛṣṭaḥ, tadanugraheṇa gṛhako'yam aparihīṇasmṛtiḥ asuraiḥradya maḍkṣu saṃkṣudya madyamabhiśrito nibhṛtamupahārīkṛto'haṃ tava hanta vadanavivareṇa udarakoṭaras āṭīkiṣīti paṭīyānudīrayāmāsa
anantaram adhigatasurārātikṛtanikṛtiḥ surāsevanādasurāsevanādapi viratamatirasau bhṛgupatiḥ 'ayi vatsa! matsariṇām amaravairiṇāṃ
sauhārdaghātukānāṃ duṣṭākṛtānāṃ khaṭvārūḍhānāṃ saṃhatiṃ samūlaghātaṃ hanmi
tanmā manīṣī tvaṃ viṣīda' ityādivacasā kacaṃ sāntvayan bhūyo
viditabhūritaropāyasāro'pi tannirgamopāyamavyavasyan vatsāṃ prati
sarasāṃ sarasvatīm utsāhayāmāsa
mayā māyāhīnaṃ priyamayi vidheyaṃ tava sute !
kaco vindet tundādvatimayamṛte no mama mṛteḥ
suduḥsādhye kārye bata niyatigatyā nipatite
na nītiṃ jānīyāṃ tava hitakarīṃ kiṃ nu karavai

2.58

tadanu tadīyavacanamavadhārya vaidhuryavidhutadhairyā devayānī tadanubhāvavedinī punarapīdamabhidadhe
hā hā tāta ! tavopaghātakathayā bebhidyate mānasaṃ
sannahyanti ca hanta tasya cirahāt prāṇāḥ prayāṇāya me
tattasyāpi tavāpi jīvanakarī nītirnirīkṣyā tvayā
sādhyaṃ kiṃ na mahānubhāva sujanairabhyāhatairiha

2.59

iti putrīgaditapātrībhūtaśrotrayugalaḥ śrotriyo'sau kiṃścidiva
sañcintayan adasīyamanorathasampatsampādanadattacittaḥ kacamevam acakathat
dambhojjṛmbhitasambhūtedaśavapustvaṃ jambhahantā na cet
svānte te mṛtajīvanī kaca| javādudyātu vidyā tu sā
kukṣerdakṣiṇa| dakṣapakṣamacirād bhindan bahirnirgamaṃ
vindan jīvaya māṃ gurūn prati sadā śiṣyā hi niṣkaitavāḥ

2.60

tatastu tadānīmeva,
vidyāsaktaḥ suvṛttaḥ sakalasumanasāṃ saṃsadā sevanīyaḥ
sarvajñaikāvataṃso dvijakulavṛṣabhaśreṣṭhapakṣapravardhī
doṣāsaṅgī sa paunaḥpunikajananabhāg gīṣpatikṣetrabhūtastundādakhyāṃbdavṛndādica tuhinakaro medurādāvirāsīt

2.61

vidyāvāptinirodhabaddhahṛdayairetaiḥ sametaiḥ kṛtaṃ
daiteyairyadabhūt tadeva niyataṃ sadyo'sya vidyāśraye
loke yastu parārthameva tṛṇavat prāṇānapi projjhati
prāyastasya hi diṣṭamiṣṭamadhikaṃ puṣṇāti puṣṭādaram

2.64

vidyāvidyotamānaḥ sa tu bhuvi patitaṃ samparetaṃ svahetoretaṃ prekṣya pratapyan sapadi nijaguruṃ bhārgavaṃ nirgatābham
etatrodāmahārdasmṛtigalitadhṛtirvidyayā hṛdyayā taṃ
jīvanyā jīvayitvā sabhanamadamalo jīvajanmā sujanmā
śaṅkāmaṅkuritāṃ prāṅ nijaguruhṛdaye jīvajo nenijāno
vyājonāṃ vācamenāṃ madhuramabhidadhe tāta jāne tadetat
vidyāmākhyātu yasya śrutipuṭakalaśī sādhu yenābhyapūri
druhet tasmai sa śiṣyo yadi vata gurave yātanā hanta śuṅke
anantaram ātmābhilāpapūraṇāyaiva parityaktaprāṇitaṃ nijapitaraṃ
nirīkṣya sāntāpinasamākrāntasvāntā devayānī tadānīmeva jātajīvena
tena jīvajātena punaḥ pratyujjīvite'smin pramadavikacavadanavārijā praguṇahṛdaye tasmin paraṃ pratyayaṃ vidadhānā harṣavyākulahṛdayamenaṃ vyācaṣṭa
ālambanaṃ sumanasāṃ guṇabhāsurāṇāṃ
dūrāccirākṛtatamā rucirāyatātmā
sambhāvito'khilajanaiḥ śirasādhunā tu
devendradeśikasutāsi kaca tvamāsaḥ

2.65

tataḥ pratipannaprāṇitaḥ sa bhūbhṛtpatiḥ satvaraṃ samutthāya surāsevanādiyamāpad āpatiteti tāṃ prati viraktacittaḥ svayamantaracintayat
kṛtyākrānta iva svarān vikurute jalpatyanalpaṃ vṛthā
kṛtyākṛtyavicāravītahṛdayaḥ kaṣṭaṃ sadā ceṣṭate
kiśvāpattimatarkitāṃ ca labhate mādhvanyaṃ madyapaḥ
sarvāvadyadamadya tāvadaparaṃ kiṃ vidyate madyataḥ

2.66

śastraṃ vastramapīha no gaṇayati sastaṃ bhṛśaṃ niścapaḥ
chīvyatyāśu patatyapaṭhuravanau jāhasyamāno janaiḥ
kupyannapyakuto hasan vata rudan bambhramyate codbhaman
kiṃ kiṃ vā na karoti mattahṛdayo hā hā sa hālāpivaḥ

2.67

tatastattvādaśaḥ tatrāstāvad apātavyatā vidhātavyeti vipaścidayaṃ
viniścitya uccaistarāṃ giramudājahāra
he lokatrayavāsino'khilajanā! vāṇī samākarṇyatāṃ
cittabhraṃśakarīṃ vipattijananīṃ kīrtikṣayāpādinīm
yo vā ko'pi surāṃ pibet parataḥ sa brahmahatyāphalaṃ
prāgjanmārjitapuṇyapūravihitaṃ pātityamapyāpnuyāt

2.68

itthaṃ bhṛgupateḥ yāpādapeyā samajāyata
tataḥ prabhṛti loke'smin vāruṇī doṣakāriṇī

2.69

evamavasthiteṣu śanaireṣu niyamitacareṣu vatsareṣu danujaguruhṛdayagahvarādhivāsinyāṃ mṛtasañjīvanyāmapyadhigatāyām adhikamodāviṣṭamanāḥ
triviṣṭapaṃ prati pratiṣṭhāsurasau jīvannuḥ, haririva bhārgavīhṛdayahārī,
madhukara iva sumanasaḥ(ṅge!ṅga)sañjatāsilāpaḥ, savinayaṃ nijadeśikopaśalyamupagamya padāravindayorabhivandya gariṣṭhādaram avatiṣṭhate sa
muniḥ kāvyābhiruyaḥ sucaritapayodhistamavadat
susargassādhīyodhvanivilasito durgahṛdayaḥ
sadā dhyeyo lipsoriha hi bhuvane satpramadatāṃ
satāṃ śrāvyaḥ śaśvat sarasamupadeṣṭāpi ca hitam

2.70

satsevyotsekahīnāśaya nanu bhavatā yatnavedyā hi vidyā
matsevātyutsukātman kaca| na nipaṭhitā vatsa kā matsakāśādvaṃ
varṣā harṣātibhārāt kṣaṇa iva ca gatāḥ saṃśrutāste samastāḥ
tatte citte yiyāsā yadi vaja vajatād bhadramatyantabhadram

2.71

iti trāvadyamānāśiṣam enam abhivādya anumatimāsādya yathecchaṃ
vicchāyannayaṃ viyogabhītivicchāyitavadanavārijena acchāpatyenācchapatyaṃ kalitavyathaṃ kathayāñcakre
gurujananataṃsa! prodyataḥ kādya gantuṃ
gurujanasavidhānmāṃ naṣṭabhāgyāṃ vidhāya
gurutarakaruṇābdhe! sādhu vismṛtya tāḥ prāg
gurusahakṛtalīlā hanta pānthopamānaḥ

2.74

tatpūrvadṛṣṭākhiva ceṣṭate bhavānastrāsvanekābdasahopitāsvapi
sakhyaṃ bhavet sāptapadīnamityasau dākṣīsutoktirvitathīkṛtā katham
nārīṇāṃ hi dhṛtavratasya varaṇaṃ no sāmprataṃ syāditi
premārdrāpi ca yā pratīkṣitavatī kānta! vratāntaṃ tava
etāṃ māmadhunā yiyāsati yadi tyaktvā priyatvāṃ bhavān
niṣkāruṇya! karomi kiṃ nanu puraḥ prāṇāḥ prayāsyanti me
alamalamadhunā te dvāpareṇāvareṇa
smaraśaravivaśāṃ māmudbodvelarāgām
vacanamiti kaco'syāḥ śuśruvān praśritātmā
danujagurusutāṃ tāmevamūce sutāntām

2.75

bhṛguparivṛḍhavaṃśaproditodāramuktāmaṇirayiṃ ramaṇi! tvaṃ kācakalpaḥ kaco'ham
kathamiva bhavatī tad bhāvayetāvale mām
asadṛśamiha nisvaṃ gostanīvallarīva

2.76

malīmasāṅgo niyamena nityaṃ niṣkāmadhīradhyayanaikagṛdhnuḥ
kāhaṃ ka ca tvaṃ kamanīyarūpā kāmāturā kāṅkṣitabhūribhogā

2.77

sātha giraṃ durbhiṣahāṃ śrutvā soḍhumanīśā madanātaṅkam
campakamālā mṛdukamrāṅgī vācamavocat punarapyevam

2.78

alamalamalātmanīdṛśā vākyabhaṅgyā
tava tu vimukhateyaṃ nocitā mādṛśīṣu
na khalu jaladharasya svaikanāthāsu loke
kvacidapi vimukhatvaṃ dṛśyate cātakīṣu

2.79

asyandatāmburuhāt purāśāt tavrāṅga ! sārdrā makarandadhārā
jāgartyate samprati hanta tīvrā santaptatāmradravadhoraṇīyam

2.80

na cehānucitaṃ kiṃcinmahatāṃ mahitāśaya !
prabhavo hi payaḥsindhuḥ pīyūṣasya viṣasya ca

2.81

tataḥ tasyā grahilāyā mahilāyā vivāhaspṛhābhimām akhaṇḍāṃ
cikhaṇḍiṣaneṣa tāmevamabhāṣata
kāryākāryavivekadhuryahṛdaye! śiṣyastu naivaṃ tvayābhāṣyo'haṃ bhṛgusambhave! savinayaṃ sevyāsi me kāvyavat
kiṃcārye tvamahaṃ ca sundari! kaveḥ kāyādajāyāvahi
prāptuṃ tadbhavatīṃ kathaṃ nu bhaginīṃ pāpetaraḥ pāraye

2.82

tadanu sallāpairabhiḥ ullāpayamānenānena nigaditāṃ nijāśātantukartarīṃ
vaikharīmenām asahamānā sahasotpannarabhasabharā pūrvavadeva acchanayanamūrcchālarāgā seyamacchatanayā sottrāsamenaṃ prāhocata
alīkopāśrito nityaṃ kṛṣṇātmā ca svabhāvataḥ
ante ca kuṭilo'tyantamucitā kacatādya te

Commentaries (1)

Mānavedacampūṭīkā — Kṛṣṇamiśra, Sanskrit

Linked texts (1)

Pūrvabhāratacampū — Mānaveda 1618, Sanskrit

Manavedacampu 2

Contents

Commentaries (1)

Linked texts (1)