Manavedacampu 4

Mānavedacampū 4

Language: Sanskrit

4.1

iti śrīmānavedaviracite campubhārate
dvitīyaḥ stavakaḥ
tṛtīyaḥ stabakaḥ
danujavaratanūjā vatsarāṇāṃ sahasre
gatavati guruśokādekadāśokamekā
nibhṛtamupagataivaṃ sā yayāce yayātiḥ
patirayamiha me syād devayānyā yathāśyāḥ

4.2

evamenameva medinīnāthaṃ nāthaṃ nāthayantī santāyamānasantāpā
nijakāyakāmanīyakena kāmamapi kāmaṃ kanayantaṃ nahuṣatanayaṃ taṃ darīdṛśitukāmā kuśodarīyaṃ yahacchayā savidhamupāgacchantaṃ premārdrayā ca
dṛśā nibhṛtamātmānam upagūhantamamum ālokayantī tatkṣaṇoditaharṣamandākṣasādhvasākulamanāḥ kathamapi samupagamya praṇayamadhurāṃ praṇatim
atānīt
eṣā tadātvasamuditvaracittavṛttibhedākulā pulakajālasamāvṛtāṅgī
āsāditāvasaramanaśarāsanograbāṇān niroddhumiha kañcukiteva jātā

4.3

urvīpateḥ kurvato'pi sarvakaṇṭakaluṇṭanam
pura evāvirāsaṃste taccitramabalāśrayāḥ

4.4

subhagambhāvukā seyamabhikambhāvikātha tam
madhurāmavacad vācaṃ vidhurā smarasāyakaiḥ

4.5

diṣṭyādya tattarahasaṃ mama dṛṣṭivīthīmāviṣṭavānasi cirārthitameva caitat
taddīnalokaparitāpavinodana! tvāṃ
kiṃcid vadāmi kṛpaṇā karuṇāpayodhe!

4.6

mātā pitāpi mama bandhujano'pi hanta
sarvaṃ tvameva nanu vetsi tadārtabandho
tatpūrayāśu manujeśa ! manorathaṃ me
bālāṅgasaṅgasudhayā paramutsukāsi

4.7

kiṃcvāhamṛtusametā pañcaśaro'pi prasahya ramyāṅga !
niśitataraiḥ śaranikarairmama bata hṛdayaṃ dunoti vidayamayam

4.8

avadadayamathaināṃ mānini ! tvadguṇālīnigalitahṛdayaṃ māṃ viddhi viddhaṃ sareṇa
tadapi bhṛguvarājñā hanta veleva sindhuṃ
janamimiha rundhe tat priye ! kiṃ karomi

4.9

tadanu tadīyanigaditaniśamanoditanijamanorathanirodhaviśaṅkayā
viśaṅkaṭātaṅkavivaśatarāśayā sā viśāṃpatiṃ sapratyāśamidaṃ pratyaśaṃsat
jīvanāpahṛtirjīvanātyaye
strīṣu narmaṇi vivāhakarmaṇi
pātakāya na mahāmate'nṛtaṃ
saptatantuṣu yathā paśorvadhaḥ

4.10

kiñcodañcitayā sadaiva dayayā he nātha! te nāthate
lokāyāyamabhīṣṭadānaniyamo jāgarti dhātrīpate!
tasmādasadbhīpsitaṃ diśa bhavatpārśvaṃ praviṣṭo janaḥ
ko vā durlabhavastulabdhahṛdayo'pyābhaṅgakāmo gataḥ

4.11

dharmyāṃ ramyāṃ giramiti niśamyopayamyaiṣa modādenāṃ dūnāṃ manasi jarujā rāgavegākulātmā
lolāpāṅgyā nikhilabhuvanonmādilāvaṇyaveṇyā
bhāgīrathyā hara iha raho rāmayā tatra reme

4.12

anantaramātmanā sahaivaṃ rahasi viharamāṇaṃ dormūlakūlaṅkaṣanijakucakalaśakāṭhinyasarvaṃsahamamuṃ sarvaṃsahāpatiṃ kamapi kālamupacarantī niratiśayasammadāvidhā śarmiṣṭhā sarvāṇīva śatruvargagarvasarvaṅkaṣaśaktiyuktaṃ śrīṇitarājaśekharaṃ mahyāṃ mahitaṃ duhuṃ nāma kamapi kumāramāmoditavibudhacakraṃ
janayāścakre
śrutvā dāsyāstadāsyā laghu tanayajaniṃ mlāyadāsyā tadāsyāsthānaṃ gatvācchapuṭī vivaśamatha sutācāsisetāmapṛcchat
sāpyenāmabhyadhatta dvijavarakulajaḥ kaścanārīramanmāṃ
kāntaste māstu śaṅkā samajani ca sutastāvadeva smarāmi

4.13

iti māyikayāmukayā danujabālikayā niveditā tasyā giramimāṃ
tathyāmeva niścinvānā vigataśaṅkātaṅkā devayānī nijameva nilayamiyamiyāya
anantaramantarāntarā keṣuciddineṣu tāṃ danujagurudārikām ucchasitarāgavegām ullāpayamāno madāpādakaiḥ padārthairmattāmāpādya unmattāmiva ārtavividhapralāpāṃ paririrakṣiṣuḥ akṣīṇacetāḥ kubjavāmanādīn
ādiśya aśokavanikāmāviśya danujarājatanayāmupavadamāno medinīpatiḥ aramayamimām aramayat
anantaramanudruhyaṃ pūruṃ ca vinayānvitam
daityaputryāmayaṃ devayānījānirajījanat

4.14

tadanu kadācana,
śukratanūjāprahitaḥ śakrasamānastayā bhiyā ca yutaḥ
prakrīḍitumagamadasāvākrīḍaṃ vārṣaparvaṇīsahitam

4.15

tadanu tayā danujagurutanūjayā nijānukānukārān kumārān
bahukumārāniha śarmiṣṭhāsadanenediṣṭhabhuvi bharitakutukaṃ parikrīḍamānān
parilokya sapadi popuṣyamāṇaroṣakāluṣyabhājā sahasopasṛtya 'nanu
paricārikācārasamācaraṇaikaniṣṭhe! śarmiṣṭhe! niyataṃ bhavatī madapriye
vyāpriyate smeti nigaditā ditijaduhiteyam 'ayi bhāmini!
bhavatpadakuśeśayābhyāṃ śape tvatpriyalābhalolupaiva sarvadā varvartīmi' iti
tāmadhikamatsarārtāmāttakaitavamavartayat
sātaṅkā sā saśaṅkā punarapi nitarāṃ māninī devayānī
ko vā tātaḥ kiśorāḥ! pravadata bhavatāmityamūnanvayuṅkta
dhāñyā dhāṣṭaryātirekāt kathayata na kuto vipra ityevamukte
prānte prādarśayaṃste sthitamatha nṛpatiṃ tarjanīsaṃjñayā tam

4.16

ājñāya rājño nikṛtīrathāsāvuddāmadhāmā giramudvavāma
niritvarakrodhabharātiraktanetreṇa rūkṣaṃ muhurīkṣamāṇā

4.17

śaśāṅkavaṃśajanuṣo nāhuṣerucitaṃ tava
preṣyayā yadgatiṃ prājña! pracchanaṃ samprayacchase

4.18

prabho! dāsīṃ prakurvāṇaḥ pramattahṛdayo bhavān
pravardhamānagardhāṃ māmagardhayata hā katham

4.19

kṛtvāvicāraṃ kupate'pakāraṃ
kṣodiṣṭha! mūḍhaṃ śaṭha! tiṣṭhase yat
dhig dhik caritaṃ tava dhik ca rājyaṃ
dhik sauhṛdaṃ dhik ca bahujñabhāvam

4.20

enāṃ samānīya nijāvarodhanaṃ
bhuṅkṣvādya bhogāniha nissapatnakam
dāsyocitaṃ dāsi! nanu tvayā kṛtaṃ
vācā kṛtaṃ dānavadharmakarmaṭhe!

4.21

evamavadhīrayantīyam anavadhīrayantī gurucaraṇam eva śaraṇamiti
dṛḍhamavadhārayantī rabhasoditadīrghaśvasanavicalitena vigaladdhārāvalinā
payodhareṇa bharitarukpadāravindapatitaṃ rājahaṃsamalamudvejayantī bhṛgukulavaijayantī tatsaṅgamāśayā saha sahasā vibhūṣaṇāvalīṃ vidhūya parikucaparipatadaśrudhārātārahārālaṅkṛtā mantūyantaṃ nitāntatantassantam anunayantaṃ
caturacāṭuvacanaiḥ anupadamupavadamānamenam apadayamapavadamānā mānākulamānasā mantūyantī janakanikaṭameva javādaṭantī pṛthagbhūya priyatamāgamapratīkṣamavasthitaṃ sāttvikaṃ svāntamiva vegavigalitaṃ dhavalottarāsaṅgapyanavekṣamāṇā, pallavapelavayoranayoḥ padatalajayordevīyasīṃ padavīṃ satvaraṃ
gatvarayoḥ gaganasarassarojavallālasyamānayoḥ ālasyamapāsyāmīti
vicāryeva kabaryā sahasāvatīrya vayasyeva bhujāgreṇa muhurmuhuḥ saṃvāhyamānacaraṇayugalā, lalāṭataṭaghaṭitavikaṭabhrukuṭitayā prakaṭordhvapuṇḍramaṇḍiteva
aviratasphuradadharapuṭatayā ghoratarasaṃsārasāgarataraṇanipuṇataraṃ mantramiva
japantī kaivalyabhūṣitātmā viṣṇupadarociṣṇuḥ atiriktanelā pravrajiteva
sarvaiḥ prekṣamāṇā kṣaṇādabhipatya pitre vaivahitraṃ duścaritracakramāvedayāñcakre
tadānīmeva sa devayānījānirapi bhṛguvaravāgvajrapātāti़bhītacetāḥ
satvaramupetya dussahataranikārānusāraṇotpannānalpabāṣpadhoraṇīsāraṇīyamānanayanayānayā tanayayā saha samāsīnamūrjasvatīprāṇanāthamamum ūrjasvalaroṣavegaśoṇanayanakoṇaṃ prāṇaṃsīt
atha samindhānarabhasabhrāndhamānaso niratiśayatejobharanirākṛtadivākaraḥ sa khalu divācaro labdhavarṇamapi labdhāvarṇamamuṃ varṇapālakaṃ
sabhabhaṅgamīkṣamāṇa evamācakṣe —
sākṣānnakṣatranāthastripuraharajaṭājūṭasaṃsthaḥ kilāsau
kūṭastho yatkulasya smara sa hi nahuṣo yasya tāto manīṣī
viśvakṣemaṅkaro yaḥ svayamapi satataṃ dhārmikaḥ kārmiko vā
sa tvaṃ satyaprahātā bhavasi bata kutaḥ kṣoṇijāne ! na jāne

4.22

sādhvetat sādhu yat tvaṃ śivaśiva paṭhitī dharmaśāstre samaste'pyanyāyāyaṃ khalvakārṣīryuvatisukhakṛtā yauvanenādya mādyan
tasmānmacchāsanollaṅghanaparaḥ jarasā tādṛśā tūrṇameva
vyākīrṇāśeṣavarṣmā bhava dharaṇipate chadmasaṃvyāyitātman

4.23

iti śaso nṛpaḥ so'bhūt tarasā jarasā vṛtaḥ
straiṇasyeha kathaṃ na syurāpado bhuvanatraye

4.24

atiraktatayaivāyaṃ samayaṃ samalaṅghayat
itīva jarasā so'mumātatāna sitaṃ sitaḥ

4.25

tadanu tātapyamānamanā dhātrīpatirasau śāpamuktilipsayā śāradāmevamudājahāra
ayi jahihi dayālo! roṣavegaṃ jane'sinannuśana viśatu mā mā kutsitā visrasā mām
śaraṇamiha śaraṇyaṃ bhāvaye'haṃ bhavantaṃ
nanu jagati dayārdrāḥ sādhavo dīnaloke

4.26

tvattanayāvirahabhayādiddharujo me bataiṣa śāpaste
gaṇḍasyopari piṭakodbhedo bhṛguvaṃśatilaka mahitamate!

4.27

pādābje bhavato nato'smi bhavatu kṣipraṃ kṛpāsmāsu te
putryāṃ daityapaterguro mama paro rāgaḥ samujjṛmbhate
nānyasyāmanurāgiṇaṃ janamimaṃ jānīhi pāhi prabho!
tāruṇyaṃ taruṇīmaṇestadadhunā mā mā vṛthāsyāḥ kṛthāḥ

4.28

samastavastūni nirarthayantyā
śāpotthayā te jarayā rayeṇa
sitatvamāsyasya mamādya putryāṃ
kathaṃ nu sanmārgarate ratiḥ syāt

4.29

evamabhihito mahitakṛpāpūrabharitamatirasau bhṛgupatiḥ 'ayi vatsa! tava vinnasā syāditi mama sarasvatī na vinnasā bhavet | tadenāmekasinnurasye vinyasyānayā saha yauvanaṃ variṣṭhamanubobhūyipīṣṭhāḥ | kiñca, udañcitavareṇyapuṇyapūro rājyabharabhāg yaśonidhiḥ prājyatarabhāgyaḥ sa suto bhavatād' iti yuvajarantamanunayaparaṃ tamanantādhibhṛtam anantādhipatimanugatādaram anujarīgṛhīti sa
natvā nṛpasutaṃ samudātha patnyā
puraṃ prati prītamanāḥ pratasthe
putrīpriyāpnyā paripūrṇakāmo
modaṃ apede sa bhṛgūdvaho'pi

4.30

devadejhyo nṛdevo'sau devayānyā samanvitaḥ
jaran jagāma vivaśaiḥ puraṃ janaśatairvṛtam

4.31

evaṃ bhārgavaśāpato narapatirghorāṃ prapanno jarāṃ
nārīṇāṃ virasāmasāvatha tayā satraiva putryā bhṛgoḥ
samprāptaḥ svapuraṃ purandarapuraprakhyaṃ samākhyadyaduṃ
jyāyāṃsaṃ jarasaṃ pratīccha suta! me yaccha tvadīyaṃ vayaḥ

4.32

kāmānāṃ suhito na cāsi suta! tatte yauvanenāmunā
lālapye khalu juṣyabhogyanivahaṃ bhoktuṃ sahasraṃ samāḥ
nirviṃdyālamiyantamajña! samayaṃ nirviśya nirviṇṇadhīrvisrabdho bhava visrasāmayi! purā gṛhṇāmi cāhvāya tām

4.33

iti bharitābhilāṣamabhibhāṣitena tena yadunā dharmasūkṣmavedinā
pātālabhuvamiva mahābaliparītāṃ, vāsavamiva balābhāvakṛtaṃ, dhāvalyajananīmapi vanitājanodvejinīṃ, vṛddhajanasulabhamapi bālajālaspaṣṭadaṣṭāṃ, virasāṃ
jarasaṃ narṣabha! na bibhariṣāmīti prātīpikena tena pratyādiṣṭo ruṣṭamatiryayātiḥ premapāśāvapāśito'pi, 'jālma! tvadanvayajanmāno rājyabhājo na bhaveyuḥ' iti satvaraṃ śaptvā durvaśāśayaḥ turvaśuṃ druhyumanudruhyumapyayaṃ
'yavanatāṃ yauvanodaya evā(pya1tya)yaṃ vāhanavihīnatāmapi jihīthāḥ'
ityanāśravān anāśritānukośaleśam aśāpsīt
bhṛguśāpotthajarasā prasito'pi mahīpatiḥ
sa bhṛśaṃ yauvanenāpi prasitaḥ kimidaṃ bata

4.34

tadanu duravasānaviṣayarasadurabhiniveśapaṅkilaṃ vividhavipatsaṅgasaṅkulaṃ
saṅkusukatāpadaṃ sakalatāpadamapi hanta yauvanas aticiramanububhūṣureva
puruṣavaraṃ pūrumādarādāhūya purovadeva puruvinayas enamātmābhimatamabhidadhe
pūro ! purukṛpāpūrapārāvāraparāyaṇam
tvamevādya vipadyastāṃ tadājñāṃ prājña ! me kuru

4.35

āsannamājñātasamastavedyaṃ
na tvāmṛte vatsa ! paraṃ prapadye
vikrīya ko vā dadhiśikyasaṃsthaṃ
vrajet pratolīṃ navanītahetoḥ

4.36

adyāśeṣasamudyamānapi javādeṣā jarā medurā
durvārā bata durdhiyervilasitāddhā danīrdhvaṃsati me
kāmaḥ samprati māṃ pratīha ca śarīcāpī jarījṛmbhate
tadditsāmi ca visrasāṃ taruṇatāṃ dhitsāmi vatsādhunā

4.37

tadanu tadīyamuditaṃ virasamapi tarasā gurugauravāduttarārayamurarīkṛtya sakalaśāstratattvavijñaḥ pitaramevaṃ vyajijñapat
yasmādaśeṣapuruṣārthavidhau samarthe
tvattaḥ śarīramudapādi guro ! mamedam
tasya prabho ! tava vaco yadi nākariṣyaṃ
tadgardabhādapi ca kaṣṭataro'bhaviṣyam

4.38

tasmādasi tavepsitaṃ drutataraṃ kuryāmaparyākulaḥ
procyādāditi yauvanaṃ sa haraye dehaṃ dadhīciryathā
rājāsau sahasāśiṣā saha jarāṃ tasmai samarpyārpitaṃ
tenādatta ca yauvatasya manasā sākaṃ mudā yauvanam

4.39

pūruḥ pūruṣapuṅgavaḥ purulasattāruṇyapūrṇadyutiḥ
kālāmbhodakalindajaughasubhagaṃ kāntaṃ vahan kuntalam
ḍiṇḍīrodarapāṇḍurābhacikuro daṇḍī jarannāhuṣirnārīṇāṃ sukhadāvubhau vyatibabhūvāte pramodākulau

4.40

rājā dārairudārairatha nagaravare raṃramīti sa tasmin
pādāntālolavālairghanaruciruciraiḥ puṣkarāścatkarāgraiḥ
sphāyadāno mahāviprahavijitamahībhṛdgaṇaḥ paṅkaśumbhadvaktraḥ kāntāramadhye kalitaruci yathā hāstikarhastirājaḥ

4.41

govṛndairvibudhāvalīṃ kamalinīharṣaṃ mudā harṣayan
dṛpyadvairisamūhamandhatamasadhvaṃsaṃ laghu dhvaṃsayan
bhañjannāśu khalotkaraṃ kumudinībhajjaṃ sadā modayan
kokāmodamayaṃ janān divasakṛcchāsaṃ lalāsānvaham

4.42

yo vā kila satatāpāditasakalāśāpālano nikhilānapi
diśāmadhīśān nijagṛhakṛtyamātralagnahṛdayān ātatāna | yaṃ vā kila
nirupamavikramaṃ nijaṃ patimiva paricāra paramabhāgyasulabhā bhagavatī
bhārgavī | yena kila kāśarucibharanirāsinā niratiśayayaśovarāsinā
pativratāvvattimupāśritavatī vasumatī nicolavatīva vitene | yasmai kila
visāyakarūpaparibhūtabhūtanāthaparipanthine spṛhayāṃbabhūva nidhuvananidhau
nijadhaveṣu tadātmatāpādanena āpāditahṛdayakṣobhaḥ sakalo'pi nākavāmālakālokaḥ | yasmāt kila paritrastāḥ samastāḥ pratīpabhūpā
nirastamahāvanā api svadharmaḥ kadācidapi nollaṅghanīya ityurasikṛtyeva
ūrīkṛtamahāvanāḥ guhāmukhanilīnamahāharininādanikāmacakitacetasaḥ
vihastānāṃ vijitasvastrījanānāṃ svastrījanānām agrahastān vāhāgreṇa parigṛhṇodagrataruśākhāśikhāgrādhirūḍhāḥ tattatkoṭarajālodaragatakākodaragaṇagaralodgāriśūtkāraniśramanena niviḍāṃ bhītimudvahanto 'garuḍāya nama'
ityuccarantaḥ kathamapi vasanti sma | yasya kila vāhābhidhāne varṣaṇavārivāhe
draviṇavisaraṃ vihatatarṣaṃ varṣati kimpacānasaṅghānāṃ saṃhananeṣu bhūpāsaṃhatiṃ
bhavaneṣu vibhavasaṃhatiṃ hṛdayeṣu modabhāro'pi jātucidapi na māti sma
yasmiṃśca mahīpatau mahitāpadāne nihatavihitamahitāpadāne satatamahitāpadānetari mahīmahīnāmanuśāstramanuśāsati rāhau dvijavaropaplavaruciḥ,
vāripravāhe setubhaṅgaḥ, padmāyāṃ parapūruṣasaṅgaḥ, dandaśūke dvijihvatā,
payonidhau potasaṃsthitiḥ, vanitāvilaye kṣīṇatā, graheṣu vakragatiḥ,
ṣaṭpadeṣu madhuprasaktiḥ, kṛṣīvalagṛheṣu khalāvasthitiḥ, oṣadhīśe doṣopasargaḥ
vṛṣadhvaje viṣāditā, vṛddhajaneṣu daṇḍadhāraṇam, ratau vaiparītyaṃ, vāraṇavigraheṣvavagrahaḥ, kāminīkucakalaśayorudvṛttatā ca kevalamāvirāsīt
tadanu tanayarūpyeṇa yauvanena kamanīyarūpyayaṃ yayātiḥ ayātayāmānakhilānapi kāmān anudinamanubhuñjānaḥ caturaṃ caturamburāśiraśanāparitraukitāṃ bhūtidātrīṃ bhūtadhātrīm amitrotthaparitrāsahīnaṃ paritrāyamāṇaḥ, samāsahasrāvasāne trisrasāṃ maṅkṣu parijighṛkṣuḥ puruṣāgragaṇyaṃ
puruguṇākaraṃ pūrumaśrutakirā girā vyājahāra—
pūro ! putrī tvayā'siñjaniṣi januṣi prītimān prāpnuhīdaṃ
tāruṇyaṃ tvaṃ vareṇyaṃ drutamayi jagatāṃ pūjya ! rājyena sākam
vyutkrāntau māstu śaṅkā tadakhilajagatīṃ pāhi pāhīti pāhi
prāṅgairājñā gurūṇāmiha bhuvanatale vatsa ! bhīmāṃsyate kim

4.43

evamabhibhāṣyainam akhiladikṣu viditamabhiṣiṣikṣureṣa nahuṣanandano
varīyasā purodhasā varṣīyasā mantrivṛṣapaurajānapadajanena ca garīyāṃsaṃ
jyāyāṃsamatikramya kathaṅkāraṃ kanīyāṃsaṃ svanumabhiṣektukāmo'sītyabhihitaḥ
pitrādeśakartureva hi putratetyuktvā pavitre muhūrte nijaniyukterāyuktaṃ pūruṃ
purohitaiḥ puruhitābhilāṣibhiḥ abhiṃṣecayannamuṃ prājyatararājyabhārabharaṇe
niyujya punaranyān viṣayānteṣu vinyasya svayamapi viṣayāntamupayivān
vipināntamupagamya dāntamatiruttamena tapasottapamānaiḥ tāpasanivahaiḥ saha
gṛhītābhyantarābhimātivitati: nikhilajanatrikṣayāvahaṃ tapastapyate sma
triṃśadvarṣāṇi toyaprati tadanu piban vatsaraṃ vāyubhakṣaḥ
paścāt paścāgnimadhyasthitirudapi paraṃ nityamekāntacetāḥ
pādāṅguṣṭhena tiṣṭhannadhipṛthivi punaḥ syāṇuvanmāsaṣaṭkaṃ
madhye'raṇyānyatapra pracuramiti tapaḥ so'bhyapasadca nākam

4.44

anantaraṃ nijāntikamāyāntaṃ nikhilaharidantarālamuccairuccaramāṇayā
rucā trirocanamiva virocamānaṃ trailokyaviditāpadānamenamālokya
nirjarādhipatirūrjitamodamalamārjihat
sauvān sarvānasau bhogān sauvapuṇyasamārjitān
sahasraṃ vatsarānatra bubhuje bhūbhujāṃ varaḥ

4.45

anantaram anantasukṛtaparamparāsādhanīyaṃ viśvasṛjaḥ sadanaṃ vimidhyāyam ajuṣṭatāmarasabhena tāmarasabhavena samājitaḥ śaradāṃ daśaśatīm
atisukhenātra yāpayitvā punarapi mandākinīsamudbhavitakāñcanāravindasandohāndolanakelikhindānamandamārutāpātasubhagaṃbhāvukam akhilajanapriyaṃbhāvukaṃ madhupakulanayanodyānanandanodyānamāsādya vṛndārakavadhūvṛndārikābhiḥ saha hindolikāndolanaprabhṛtibhiḥ krīḍābhiḥ parikrīḍamānaḥ
prayutaṃ vatsarān asiñcavātsīt
prauḍhadhīrayamāḍhaukya nivāsāya biḍaujasaḥ
kadācit kathayāñcakre kathāstāstā vikatthanaḥ

4.46

atha kathāntare turāsāhā 'tapasyayā kasya sadaśo'sī'ti pṛṣṭo
variṣṭhamanyo rājanyavaryaḥ 'adhunā tribhuvane suranarakinnaramuniprabhṛtiṣu
pravaro'hameve'ti pravadannayam, anena rabhasoditarabhasabhareṇa 'yadasisamān anavamānyavamanyase tasmādasmāllokāt kṣīṇapuṇyaḥ kṣaṇāt
patiṣyasī'ti bhāṣitaḥ, punarasyaiva purutarārdanayā dayārdrahṛdayena 'satsamīpapātī bhave'tyanugṛhītaḥ, tadaiva krarūpeṇa kenacid devadūtena rabhasādabhipatya plāvitena svareṇa 'apasare'tyabhihitaḥ patan bhāgadheyaśeṣādaṣṭakapratardanavasumanaḥśibināmadheyairatirucirarūpadheyai rājarṣibhiḥ sākṣātkṛtabrahmabhiḥ mahābrahmairapi parigṛhitābhāṃ yajñavāṭīm āṭīkata
ācaṣṭa naṣṭadiṣṭaṃ taṃ dṛṣṭvā bhraṣṭamathāṣṭakaḥ
kaṃ hetumakṣapātaṃ tvaṃ patitaḥ patatāṃ pathaḥ

4.47

tadanu tena bhūpatinā 'nikhilabhūtāvamānād īdṛśīṃ daśām ālambiṣī'ti bhāṣita eṣaḥ 'mā laṃ viṣīdatu bhavān; analpamatpuṇyajitān ajitalokadeśyān sapadi lokānāviśya yathāmanorathaṃ sukhyatutamām' ityevamācakhyau
anantaram akhilarājanyacūḍāmaṇirasau dharaṇīpatiḥ anaṇīyasīṃ
vāṇīṃ anāṇīt —
'adhikurve kathaṃ kṣatravaṃśajo'haṃ pratigrahe
antyavarṇaḥ śrutervarṇe yathāvarṇavighūrṇane'

4.48

evaṃ nijapuṇyanicayenātmanaḥ sauvargamanikānāṃ pratardanādīnāmapi
ardanāṃ nijadharmārdanakarīṃ na punarayamūrīcakāra
etasminnantare'sminnabhipatitavatī gṛhṇatī dhūmagandhaṃ
mātā teṣāṃ sameṣāṃ mṛganivahavṛtā mādhavīnāmadheyā
mārgāhāraikasargā vilasadajinavāsāḥ sutānīkṣamāṇā
dvandvaughaṃ sāhuṣī sā purata iha purā nāhuṣī totuṣīti

4.49

yā khalu purā yayāteḥ svapiturālayam alaṅkurvāṇā, vipravaravaraprabhāvabhāvitapratiprasavāvasānasamayajanyakanyakābhāvā, kadāciddṛṣṭadhanalacāya viśiṣṭavidyāpāragāya bālavāya nijanirbandhabharasamindhānaroṣakaluṣitāśayakauśikādeśād ekato haritakarṇahariṇavarṇavājisārthalābhotpannavājitārthāya prārthitāya vainateyamitrāya pitrā bhūsuratnākaraṇariktarikthena manāgiva vimanāyamānena 'nanu munivṛṣabha! dhanaiṣiṇā bhavatā
manīṣiṇī mama sutaiva iyamādīyatām, anayaiva tava manorathavallarī
manoharaphalollāsinī syādi'ti sādaraṃ dattā, bālavādeśavaśaṃvadā bālikā,
kausalakāśibhojeśvarāṇāṃ haryaśvadivodāsośīnarābhidhānāṃ narādhipānāṃ
vasumanaḥpratardanaśibināmakān atimahitadhāmakān arikuladārakān
dārakān utpannamodamutpāditavatī, iha śulkabhūtaiḥ śubhravarṇairekataḥ śyāmakarṇaistatastato dviśataśaḥ samāsāditaiḥ saindhavavaraiḥ samindhānaparisareṇa
itaradviśatāśvānavāptiparitaptahṛdayenānena munivareṇa 'priyasakha! alamalamataḥ paraṃ prayatnena | prāgṛcīkena jātagādhisutārucīkena pracetasaḥ
prasādādāsāditānām etāhaśānāṃ hayānāṃ sahasre parameta evāvaśiṣṭāḥ,
taditaradviśatāpūraṇāya enāmeva gurave tvamanalpādaramarpaya' iti vainateyavacanena āśu kuśikasutopaśalyam upagamya ṣaṭcchatairaitaiḥ saha samarpitā,
tatra tasyāpi puṣṭaguṇam aṣṭakābhidhānaṃ kamapi sutaṃ prasūtavatī, guruniṣkrayaniṣpādanānalpasammadena tapaścaraṇaikalolupena anena punaḥ pitṛsamīpameva prāpitā, tena svayaṃvarārthamānītānām akhilapṛthvīpatīnāṃ
madhye rathavaramadhyāropya candralākṣībhiḥ saha sañcāritā, kharvetaranirvedabhāginī, mānyamapi rājanyakametad vigaṇya dhanyadhanyā mṛgacaryaiva
varyeti manasi kalayantī, vanameva paraṃ varayantī, sapadi vipināvanīmatipāvanīm upagamya mṛgagaṇairamā tatra haritamaṇihārīṇi madhurarasadhārīṇi
mṛdutarāṇi taruṇāni tṛṇāṅkurāṇi paritṛṇantī, duritacayaśamanāni
amṛtamadadamanāni mahitataraladhimāni śītalāni vimalāni jalānyāpibantī, vigatanikhilābhimānaṃ manasi parameva dhāma kalayantī,
saccitarasaṃ saccacāra
seyaṃ vareṇyapurupuṇyapayodhirenaurvīmuparyupari saṃsthitamātmatātam
dṛṣṭvā triviṣṭapagataṃ sahasā namasyāmasyātaniṣṭha padayorataniṣṭhamodā

4.50

tadanu vasumanasā 'sumanasā samānaḥ ko'yami'ti paripṛṣṭeyaṃ 'purā
pūruṃ mama sodaraṃ sādaraṃ dharitrīparitrāṇe niyujya nijapuṇyapūranirjitāṃ
nirjarendranagarīm āsthavān mama janako jagatīpatiryātirayam
ayi vatsa! so'yam adya punaḥ kasmai nimittāya akṣigocarāpatitaḥ
syādi'tyuditaśaṅkam udīrayantī 'nihatasakalabhandanākhilajananindanāt paribhraṣṭaḥ' iti tenaiva nirdiṣṭā saṃbhramāviṣṭā pitaramidamabhāṣiṣṭa—
tāta! te purupuṇyasya hanta durdaśayānayā
dūye tvadīyadauhitrairetairnirviṇṇadhīrapi

4.51

āsākīnatapasyāsiddhānta tvaṃ kramasva śakrapurīm
putrairapi dauhitrairārjitamātmārjitaṃ vidurbudhāḥ

4.52

tataḥ śrotrayugaprābhṛtībhūtaputrībhāṣito dhātrīpatirasau mudāviṣṭamatiḥ idamabhāṣiṣṭa —
yadyevamadya sampannamiṣṭaṃ diṣṭavipākataḥ
pratārito'haṃ mānena yuṣmābhirapi tāritaḥ

4.53

dauhitrairdivamasi hanta gamitaḥ sphītairaritrairyathā
nauḥ pāraṃ tataḥ paraṃ nanu sute ! śrāddhe dhariṣyāmiha
dauhitrastilavat tathā kutapavatcātīva mukhyo bhavedityukte tu śatāṅgarathyakramathādarśi kṣaṇādambare

4.54

rathamāruhya śāntātmā rasāpo'tha rathāśritaiḥ
prātiṣṭhata prahṛṣṭaistairaṣṭakādyaistriviṣṭapam

4.55

anantaramauśīnaraṃ śirbiṃ sarvānatītya durvāravegaṃ purataḥ sarantaṃ
dṛṣṭvā ayamaṣṭako vismayāviṣṭaḥ sannikṛṣṭaṃ praviṣṭo mahāntaṃ mātāmahamidam
anvayuṅkta
kasmādanānatītyāyaṃ prayātyauśīnaraḥ puraḥ
ityañjasānuyuñjānaṃ jagau taṃ jagatīpatiḥ

4.56

vatsa! śośvīyitayaśaḥśvetitaniḥśeṣaviśvaḥ purumukṛtarāśī rājarṣiḥ
auśīnaraḥ purā mahīyasi mahīsuragaṇe daśavidhakapilamahānāṃ samarpaṇam
analpaphalāyeti vipaścidayaṃ viniścitya vikrayikābhilaṣitātiriktena
rikthena krītānāṃ mahiṣṭhataranijagoṣṭhaparitraukitānāṃ yathāvidhivitīrṇavividhatṛṇapūlatarṇanaparisphītānāṃ yathāsamayasamarpitavimalasalilapītipariprītānāṃ mahārājatamayālaṅkāravarapariṣkṛtānām, amūlyamaṇimālyanikarapariśritānāṃ, tatsamānapariṣkṛtaśakṛtkarivibhiśritānāṃ, mṛdulataradukūlavaraparistṛtānāṃ ghaṭodhnīnāṃ payasīyasīnāṃ yavīyasīnāṃ samāṃsamīnānāṃ samīcīnaśīlānāṃ ca kapilānāṃ nikaraiḥ, kiñca grāme grāme
viracitāsu vitatāsu vimalasalilāpūrṇakūpavāpīviśobhitāsu viśodhitāntikāsu kanakamayabhittiśālāsu śuktiśālāsu bījyaguṇasaṃbhṛtaiḥ
sājyaguṇasaṃyutaiḥ ājyarasasajjataiḥ, vyañjanamātrasaśobhairapi samagrasvarasaśobhaiḥ, samagrasvarasaśobhairapi avarṇarahitaiḥ, akhaṇḍavarṇātmakairapi aprayatnanirvartitaiḥ, āśritānekakanakabhājanaiḥ āmodāpatitasabhājanaiḥ amalatarabhojanaiḥ dharmarūpyairahitarūpyairadhikarūpyai rūpyaikamayai rukmaikamayairapi
bhājanairapāraiḥ kanakabhārai ruciratarākārairagāraiḥ svamanonukūlaiḥ amalataradukūlaiḥ anaghairbhūṣaṇoddhairanyairapi sānyairnistulavastujālaiḥ anūcānān
anūnānūktamānanīyān dānīyān dyutivijitabāḍavān bāḍavān aparānapyamitān mitampacān prārthitayiṣayā prārthitān tattadarthitatattatpadārthasārthasamarthena śraddhābhaktibharaviśuddhāntaraṅgo'nudinam atitathāmatīnatītṛpat
bhūriṇānena dānena bhūṣaṇairadhikojjvalaḥ
bhūribhūṣitayānena puraḥ sañcarate śibiḥ

Commentaries (1)

Mānavedacampūṭīkā — Kṛṣṇamiśra, Sanskrit

Linked texts (1)

Pūrvabhāratacampū — Mānaveda 1618, Sanskrit