Manavedacampu 6
Mānavedacampū 6
- Language
- Sanskrit
6.2
pañcamaḥ stabakaḥ
viśvāmitro hi viśvaprathitapṛthuyaśāḥ prāk tapo'tapta tīvraṃ
tiṣṭhan madhye lalāṭantapakharakiraṇaḥ pāvakānāṃ caturṇām
tattāḍaktattapasyātaralataramanā vṛtravairī tadānīmānīyārādarāṇīdatimadhuragirā menakāṃ mānanīyām
"ayi bhuvanaikasundari! viśvaikamitramapi viśvāmitro viśveṣāṃ
no'mitra iva nākalokamapahārako varīyasi tapasi varīvṛtīti, tena
naḥ svāntaṃ hanta santāpinasantataṃ bobhavīti, tadbhavatī drutamuṣyāmuṣyāyaṇasya matiṃ vividhairvilāsavibhravairalaṃ vilobhayatu" iti valavairivacanamavadhārya munivaryatapovīryaparyālocanaparyākuladhairyasārayānayā
menakayā sa śakro nivedyāścakre
cittaṃ tavāpi valaśāsana! ghoraghorairudvejayan jvalati yo mahitaistapobhiḥ
tasyāśca tāpasavarasya tapo niroddhuṃ
svāmin niyojayasi kiṃ kṛpaṇāmimāṃ mām
6.3
vidhāturayo lokānaviturudayo'yujyata purā
vidhātuṃ dvairājyaṃ ciradhṛtatapaḥprājyamahasā
vidhāyāsiccetāmapakkatimaho tīvrabhase
vidhāṃ jāne kāśyapyahaha na sukhoñjīvanakarīm
6.4
kṣatragotraprabhūtena prabhūtatapasā purā
brahmabhūyamavobhūthi yena mānena bhūyasā
6.5
kruddho'sāviddhatejāḥ sakalavasumatīmādadhītānyathā drāk
cūrṇīkuryāt suvarṇācalamacalamatirghūrṇayedvarṇacaṃ vā
uddhṛtyāddhā bhujābhyāṃ kuladharaṇidharān prakṣipedabdhimadhye
tattāddakṣaṃ tu sākṣānmunivaramiha ko vīkṣituṃ vāpi dakṣaḥ
6.6
vipralobhayituṃ vipramapragalbhāsi tat prabho!
śakra paśyāparāṃ nītiṃ śakra! māmava viklavām
6.7
menakābhāratīmenāṃ dīnāmākalayannayam
sahasrākṣo vimṛśyaivamasṛākṣīdatha śāradām
6.8
kiṃ viśvamohanatano! vadasi tvamevaṃ
jānāsi bhīru! na nijāṃ kamanīyatāṃ kim
paśyannidaṃ tava vapurbhuvi ko na muhyet
tat tvaṃ yatasva nitarāṃ marutāṃ hitāya
6.9
iti rahasi maghono vācamenāmaghonāṃ
tadanu niśamayantī sā bhṛśaṃ niḥśvasantī
muhurapi bahumanyū kauśikau tau smarantī
vyamuhadubhayabhāgavyāptadāvā mṛgīva
6.10
svājñāvajñāṃ na khalu sahate hanta vṛtrasya hantā
viśvāmitro na ca paribhavaṃ mṛṣyate'dhṛṣyatejāḥ
hā hā kaṣṭaṃ kimiha karavai sarvathā diṣṭadoṣādāpannā me vipaditi tadā menake menakeyam
6.12
idaṃ nyagādīdapi devarājaṃ nirbandhametasya vicintayantī
yadbhāvi tat syānniyataṃ yatiṣye bhartuḥ priyāyeti viniścitātmā
svāmin! naiva kacidapi mayā laṅghanīyā tavājñā
svarlokasya sthitiriha nanu prārthanīyā mamāpi
tanme devo visṛjatu mudā manmathādīn sahāyānete tāvat paramiha balaṃ nūnametādṛśīnām
6.13
tadāsyendugalatsuktisudhāsvādasunirvṛtaḥ
gīrvāṇagrāmaṇīrvāṇībhavāṇīd varavarṇinīm
6.14
varatanu! bhavatī tad viśvavikṣobhadakṣaiḥmadanavidhusamīrairmādhavenāpi sākam
sapadi samupayātā kauśikasyopaśalyaṃ
mahitaratapakṣābhañjanī jañjanītu
6.15
anantaram akhilalokalocanāsecanakasuṣamāmaṇḍaleyam akhaṇḍām ākhaṇḍalājñām adhimauli mālāmiva dhārayantī gāthinamanomathanamavadhārayantī bahulatāsaṅkulaṃ bahulatāpasakulālaṅkṛtaṃ kuśikanandanatapovanamupagamya vividhatarulatāvisaravirocamānavikacakusumacayavitāyamānaparimalātyantataralabahalabhasalāvalīgalanālagalitakalanādakavalitasakalayuvalokadhairyasāreṇa ṅa sākandavṛndamañjarīpuñjasamāsvādabharitānandaparabhṛtasundarīvṛndagalāñcalodañcitapañcamarāgavañcitaprapañcena pañcasāyakasāmantena vasantena śiśiratarasāndracandrikāsamāhlāditasakalabhuvanatalena tuhinakareṇa mandatarāndolitasurabhikusumasandohakandaladamalamakarandaśīkaravyatikaraśītalena racitapathikapariṣadamandārutena mandamārutena nikhilajanamanomadanena madanena ca samaṃ sarasairvilāsairamuṃ vilobhayitumāreme
kusumeṣoriṣudhivarau mā bhūtāṃ śūnyasāyakau suhṛdaḥ
iti matveva vasantaḥ kusumānyudajīgamat sa śākhigaṇe
6.16
mādhvīvilāsasubhagaḥ sahasā sa kānto
gāḍhaṃ prarūḍhamadanāṃ vipināvanīṃ tām
āmodayat parilasattilakālikāntāṃ
kāmyāmalaṃ munibhirapyatimuktasaṅgaiḥ
6.17
manye mahati kārye'smin mārādapi mahyān madhuḥ
yadanena vinā naiva tapasyāḥ siddhirbhavet
6.18
kulācalopamāmapi calācalamasūnamaḥ
tadā tadaṭavībhājāṃ madhunā ko na mādyati
6.19
aniruddhagatiṃ kāmaṃ mādhavo'yamajījanat
bhāsuro yamināṃ citte'samayādhigatastadā
6.20
lokān vijetumanaso madanasya hemacchatraṃ kimuddhṛtamiti prathayan viśaṅkām
uddāmakāntimahimā sa hi śītabhānurudyanmalaṃ bhuvanamunmadayāścakāra
6.21
tatkālasamphullarasālamañjarīmadhulīmṛduśīkarādrraḥ
vilolayāmāsa tadā samīro vanāni cetāṃsi ca tāpasānām
6.22
kandarpo'nalpakāntiścaramacaramapi kṣobhayan bhūtajātaṃ
modādādāya cāpaṃ ratibhujalatikāśleṣadhanyāt svakaṇṭhāt
sadyo'smin sandadhāno nikhilajanamanomohanaṃ mohanāstraṃ
viśvāmitrasya dhairyasthalaniyatadhīrgūḍhamasthāt purastāt
6.23
evaṃ vṛddhiṃ vasante gatavati rucire gāḍhaśobhe himāṃśau
mande vāyāti vāte sapadi ca madane sādaraṃ baddhakakṣye
bhruñcantī kāntidhārābhiḥ kanakamayī vallarīlolasantī
ramyāṅgī menakā sā munivarasavidhe tatra saṃkrīḍate sma
6.24
kṣaṇamiha viharantī vikṣipantī kaṭākṣān
diśi diśi vanabhājāṃ mānasaṃ sā harantī
alamakuruta bhūyo helayā kelidolāṃ
lalitalalitavarṇaṃ ramyu jegīyamānā
6.25
tadanu munivarapralobhayiṣayā pralobhanīyaveṣāyāmukāyāṃ menakāyāṃ hindolikādolanena kandalitamandetarānandamadhurataragānāyāṃ
parikrīḍamānāyām adarśīyasāhyahetoḥ sahasamāgato vikasvarakusumavekharavahalaparimalānāmādāyacaraḥ sahasā sa mandamāruto mandāragaurasyā
nivasanaṃ nivirīsakāntikadambakarambitāmitravimbāt munivaryadhairyasāreṇa sahāpovāha
dolādaṇḍāt līlaṃ sapadi natamukhī sāvatīrya avakīrya
snigdhaṃ dhammillajālaṃ ghanajaghanabharaṃ helayā gūhamānā
bābhrāje valgitabhrūślakucayugalaṃ mañjumañjīraśiñjaṃ
mandaṃ yāntī patīṃ tāṃ munivaramanasā sākamādātukāmā
6.26
gāthino'pi kṣaṇe tasmin vaṣṭate vivṛtekṣaṇaḥ
apaśyat tāṃ ca ko vāsminnavaśyaṃbhāṣi vārayet
6.27
gūhaṃgūhamatīva hari jaghanaṃ keśāścalaiścalaiḥmohammohamaśeṣalokahṛdayaṃ yāntīyantīṃ hiyam
dṛṣṭvā tāṃ tisādhvasākuladṛśaṃ kāmairvihīnātmanāpyudyatkāmavimohitena muninā teneha tene manaḥ
6.28
tatastattādṛśāścaryatapaścaryāparyāṃkulitaviśvāmitro'pyasau viśvāmitraḥ
pramathanāthaparipanthinā prasabhaṃ pramathyamānamānasaḥ tarasā tadīyopaśalyamupagamya ramyatarāṃ girasarāṇīt
dolāndolanakhelanādatitarāṃ kkāntāsi kāntākṛte!
kaścitkālamihāśrame śramahare suśroṇi! viśramyatām
paśyantaṃ nayanotsavaṃ vapuridaṃ bāle! bhṛśaṃ bādhate
kandarpaḥ khalu kandamūlakhananaṃ māmapyaho nirdayam
6.29
lolambamālākulalolamālāvilobhanīyāmalavālajāle!
bāle! balādeva tavātivelaṃ līlāyitaṃ lolayate mano me
6.30
alamayi! paritasaṃ gātrametanmadīyaṃ
śiśiraya śiśirairdragaṅgairaṅgane! tvam
sumukhi! vimukhabhāvaṃ mā gamaḥ paśya kāmo
mayi kṣirati karālān mārgaṇāneṣa roṣāt
6.31
sarasamiti vadantaṃ pāṇipadme spṛśantaṃ
sapadi ca parirabdhuṃ svecchayā yacchamānam
iyamapi tamudaścatpaścavāṇā tadānīṃ
vinamitavadanendurmandamevaṃ nyagādīt
6.32
municara! tava vaktrāmbhoruhādudvalantīṃ
rahasi mama pibantyā vāṅmadhūlīmadhūlīm
hṛdayamidamidānīmaṅga! viśvastamāste
tadapi sutapasaṃ tvāṃ gantumīśeha neśe
6.33
evaṃ madhuramadhuramabhidadhānām antaḥsamuditākūtamakarandaniṣyandinīm alamāmodadāyinīm apāṅgakuvalayamālāṃ nibhṛtamupahārayantīm enāmālakṣayan akṣāmamodabharitāntaraṅgo munipuṅgavo'yaṃ hanta
bhīru! kiṃ tvādṛśajanodvejanāya mama tapovīryam iti prasahyopagūhānayā
saha madhurataramadhumatacchītulyapānollālavakṣabhānugataphullandhayakulolladamalamicchikādivacchikāvalyulasitaphullatallajākṣullaparimalapāradvayamātariśvapotāpātamadhuratareṣu nidhuvanapariśramavidhuvaneṣu vipulotphalaśrīnirīyamāṇanivirīsajharīparīpātanirītaśīkaranikaraśiśireṣu giriśikhareṣu
vikasitakusumavāṭīvikaṭīkṛtābhitrividhaviṭapidhāṭīṣu taṭinītaṭīṣu ca
āṭīkamāno riraṃsārasāviditakālātipātaḥ sahasraṃ vatsarān yāmāniva
yāpayāmāsa
tadanu kadācit tuhinācalopatyakāmupetya pratimālinīpratīraṃ
sametartusamayayā sakalarātrakalyāṇyā lalitalāvaṇyaveṇyānayā saha
rahasi viharamāṇaḥ tapanīyamayālaṅkāravirājamānāṃ kamanīyatarāpāṅgavijitahariṇīnikāyamānāṃ taruṇīkulatilakāyamānāṃ dharaṇītalakāyamānāṃ
kāmapi bhuvanadhanyāṃ kanyāmutpādya utpannānalpanirvedāviṣṭadhīḥ kaṣṭamiha
me na kā tapaḥkṣatirāsīditi menakāmenakāṃ kanyakāmapi vipine vidhūya
duśvarataratapaścaryāniścitamatiḥ sapadi niścakrāma
menakāpi mahitatejaso'sya bhuneridaṃ tejo'vaśyaṃ na vinaśyediti
viniścitya mandāmanā ikṣāṃ mahāvane vihāya vihāyasā duṣkaratarakāryaniṣpādanānalpasammadā sakalasuraparivṛtasya tatsāmaraparivṛḍhasya parisaramabhisasāra
satre tatra śakuntaughastatre tāṃ rudatīmatha
adantu śvāpadā naināṃ nadantaḥ śobhanāmiti
6.34
anantaramakhinnantare yadṛcchayā tatra vicchāyate vividhavayovacanamavagacchate me śakuntatiracchagatya tvabhimāṃ pratīcchetyenāṃ prāyacchat
avanītalaśāyinīmanāthāṃ tapanīyojjvalavigrahāṃ vilokya
mahanīyakṛpābhareṇa bālāmupanīyāśramamādarādapuṣṇām
6.35
ādhātā copanetā nijahṛdayatamo vidyayā vyānuded yaḥ
puṣṇīyāddharmma yo vā nikhilajanamanomodanenaudanena
ātmānaṃ bhūribhīteḥ pratrisaradanukampālayaḥ pālayed yaḥ
pañcaitānañcanīyān pitara iti vidurvindavo vandanīyāḥ
6.36
tāta! evamasyāḥ śakuntadānena śakuntaleti jagati viditāyā:
tāttatvamāsavānasi | iyamapi tapasvinī nijajanakam ajānatī
janamimaseva janayitāraṃ jānīte
evametatsamutpattivārtā sa tamavartayat
mayāpi tava rājendra! yathāśrutamudāhṛtam
6.37
kuśikasutasuteyamāsīt tadā
pramuditavadanetivṛttaṃ nijam
śrutipuṭakalaśena pītvāśvasanmanasamavanipaṃ puro vīkṣya tam
6.38
tadanu medinīpatirapi priyaṃvadāyā vaikharīṃ madhujharīsodarīṃ ubhākarṇyayam upākarṇya diṣṭyādya korakito'yaṃ mama manorathamahīruha ityudīrṇamodārṇave nimajjannaupakarṇikaiḥ sāndratarṇakāpāṅgabhaṅgibhaṅgadaiḥ kaṭākṣaiḥ
kuṭilakuntalāntareṇa antarāntarā niśāmayantīṃ śakuntalāṃ prati
mandāramarandabindunindāsandāyinīṃ sundarataramandahāsānugāminīṃ giramudaścayāmāsa
dharmāraṇyanivāsināṃ samucitā pūjātitheyī tvayā
nirmāyā vihitaiva me matirapi prītiṃ prapannā parām
bhūyaḥ ko'pi manoratho manasi me mugdhe ! parispandate
hantainaṃ virītukāmamayi ! māṃ śaṅkā ca rundhetarām
6.39
yadyapyevaṃ tadapi nibhṛtaimañjulairmandahāsaiḥ
śīlenāpi tribhuvanamanomohinenāmunā te
etasyāṃ kiṃ tirayasi mudhaivepsitaṃ kathyatāṃ drāgitthaṃ bāle ! muhurahamiha preryamāṇo bhaṇāmi
6.40
roṣādivaiṣa triṣamedhuriṣūtkarairmāṃ
yoṣāmaṇe! vyathayate triṣarūṣitāgraiḥ
kiṃ vā nidhāya hṛdaye'dya samudyamo'yasyeti śastracarite! vata naiṣa jāne
6.41
utkairanyairiha kimadhunā mugdhasauraṅganetre!
lajjānamrairmadhuramadhurairvyajyamānānukūlyaiḥ
snigdhairikṣubhrūkuṭalayarucirbhaṃsadakṣaiḥ kaṭākṣaiḥ
janmaitanme saphalaya jaganmohanodāraśīle!
6.42
vasumatīndravadanābjanirgalanmadhuravāṅmadhuniṣevaṇākulām
parikalpya ca sakhīmavāṅmukhīṃ sarasamevamavadat priyaṃvadā
6.43
kṣoṇīpālaśikhāmaṇe! kimadhunā bālā vadāmo vayaṃ
satyaṃ tāvadataḥparaṃ tava kṛpāvāsyāḥ samālambanam
eṣā tātamataṃ vinā kimapi no kartuṃ kṣamā bālikā
tasmāt tvaṃ pratipālayātra karuṇāmbhodheramuṣyāgamam
6.44
śaiśave pitṛvaśānugā vadhūryauvane tu kamiturvaśaṃvadā
vārddhake sutavidheyavartanā yoṣitāṃ hi na vibho! svatantratā
6.45
atha medinīnāthaḥ priyaṃvadāyā hṛdayamavadhārya manāgapi kālātipātamasahamānaḥ 'śiṣṭairaṣṭadhā vihiteṣu vivāheṣu gāndharva eveha vasundharāpatīnāṃ varīyān | tasmādasmān anena vidhinā varayitrī niyatamiyaṃ
tātasya ramasapātrī na bhavitrī | tat tathaivānumanyatāmi'tyabhibhāṣya
punaḥ pratyāyayiṣyanniti pratyajānācca —
vāmoru! bahīṣvapi vallabhāsu jānīhi śuddhāntadhurandhareyam
kiṃgvādasīyassuta eva nūnamakhaṇḍabhūmaṇḍalacakravartī
6.46
tadanu modavegataraṃgavadā priyaṃvadā tadīyavacananiśamanena jāyamānayāsyavicanīkasayāścā anumatimanumāya, 'nanu prajānātha! samastadharmasatattvavedī tvamevātra pramāṇam | ihaiva vaivāhikasambhārasampadapi
sampadyata' iti sampanīpadyamānamudākulam amumudājahāra
tadānanendoruditī sudhājharīṃ
mudā nipīyātha kṛtārthadhīralam
upāyatāyāsitadhīḥ svareṇa tāmupāyatā so'numataḥ purodhasā
6.47
bhāgyodayād yogyavareṇa bhogyāmānandamandākṣavimandakulyām
sakhyau samīkṣya khasakhīmakhede
āśvastatāmāśvalamāpnuvātām
6.48
anantaraṃ dharaṇīpatistaralatarataraṅgamālāmālinīṃ mālinīṃ samayā
samayānadhīnatayā udīyamānasakalakusumāvalīvalamānapavamānapotāpātaramyatare tatra kutracana cintaratarapatrigaṇamugdhataraniṣkaṇitaviślathitaviśvajanacittadhṛtibandhavandhuratare pradeśe sadeśamābhyāṃ sakhībhyāṃ śanairānītāyā trīlātirekaviralīkṛtalalitalīlāyitāyā dayitāyāḥ paricaraṇāya
cārutaracāturyaudayo'yam udayoyujyata
mandaṃ mandamupāyataścaturayoḥ sakhyostayoryātayotrīlāsādhvasavepamānahṛdayāṃ bālāmalaṃ vyākulām
āsīnāmavanamrakamravadanāmenāṃ latāmaṇḍape
sammodākuladhīrasāvanunayannūce ca vācaṃ priyām
6.49
taralataralanetre! sambhrameṇākulaṃ
sutanu! citanute'sau vepathuste vyathāṃ me
janaya ca janamenaṃ mañjulāpāṅgalīlānavakuvalayamālājālakālaṅkṛtāṅgam
6.50
mugdhe! manoharamidaṃ vadanāravindaṃ
kiñcit samunnamaya sambhṛtagātravalli!
adyākalaṅkamudito hariṇāṅka eṣa
vāmāṅgi! māṃ srapayatu sitacandrikāyām
6.51
mā vāmataivamayi! te dayite! jano'yaṃ
yadrocate sutanu! te tanute tadeva
naivodayeta hṛdaye tadaye! viśaṅkāpyasmin jane parijane vijane yathā te
6.52
iti so'nvasarīsarīdarīṇairuditaistāṃ madhumādhurīdhurīṇaiḥ
kucakuḍmalakuntalāntarādau chalataḥ pāṇitalārpaṇaṃ vitanvan
6.53
āśleṣodyamane svabāhulatayā vakṣoruhāgūhanādāmbhojanivartanāca kutukādācumbanopakrame
nīvīsparśavidhau ca pāṇidhuvanādeṣā pratīpāpi taṃ
bālātīva sukhākaronavabadhūvāmyaṃ hi ramyaṃ nṛṇām
6.54
tadanu sahabhuvā sā trīḷayā vāryamāṇā
sapadi balavatā ca preryamāṇā smareṇa
kamituravilodyadrāgavegāsahiṣṇorabhimatamanuroddhuṃ nāśakatnāpi roddhum
6.55
aṅke tāṃ paṅkajākṣīṃ kathamapi sa nidhāyādarādākulāṅgīmāliṅganmandamandaṃ mukhamatha pulakodyoti gaṇḍapradeśam
karma mandākṣanamraṃ mṛduhasitamanohāri combanya paśyannācumbannūḍharāgo mukulitanayanaṃ modasindhuṃ jagāhe
6.56
kelīlāpavidhāvatīva mṛdule vakṣoruhāliṅgane
keśānāṃ parikarmanarmaṇi tathā bimbādharāsvādane
nīvīsparśamahotsave'pi śanakairlajjākulāpi priyaṃ
modāndhāvanukūlatāmupagatā nirmajjayāmāsa sā
6.56-2
evamakhilasīmantinījanasīmantaratnāyamānāmenām anukūlayannayaṃ
bhuvanabhūṣaṇāyito bhūpatiḥ niratiśayarāganiṣyandimugdhatarakaṭākṣavikṣepaṃ
mañjutaramandahāsavikasitavimalakapolatalaṃ vadanakamalamāghrāyamāghrāyam
adharitasudhārasamadharāsavam āsvādamāsvādam abhinavonmiṣitaśirīṣakusumatulyakulyām aṅgavallīmāliṅgamāliṅgam apāramodākūpāraparipatito'pi mahattaramanorathapārāvārapārecaro'nehasaṃ kaścidaścitarasamanayā
samam araṃramyata | evamanayā saha rahasi viharamāṇaḥ kṣaṇamapi virahamasahamāno'pi nijadharmalopabhayena sapadi puraṃ prati pratiṣṭhāsamāno viyogaviśaṅkayā viśaṅkaṭātaṅkaviśaśaśyāṃ priyām ayamidamudīrayāmāsa—
kānte ! samprati hanta gantumanaso durlaṅghyakāryodudhutasvātantryā vayamāstva pañcaṣadinānyatraiva pitrā mudā
gatvā tanvi ! puraṃ tvadekamanasaḥ senāṃ sayānānvito
netuṃ tvāmayi vallabhe ! prahiṇumo no visarema kṣaṇam
6.58
viśleṣakarśito'pyevamāśvāsya dayitāṃ nijām
āśliṣya ca muhurgāḍhaṃ niḥśvasanneṣa niryayau
6.59
tadanu nijanagaramupagato mahīpatirasau 'kaṣṭamahaṃ diṣṭagatyā
kāśyapāśramamāviśya mahānubhāvaṃ taṃ bhagavantam anivedyaiva sadyastatsutāṃ
śakuntalāṃ tāhaśāmirūpyādiguṇagaṇaparyākulaścetiḥ paryeṇaiṣi | viditavṛttānte punaḥ pṛthutayāpi tasmin kinnu khalu syāditi cintayan
premabharabharitāntaraṅgo'pi pratiśrutacare pṛtanāpreṣaṇe dolāyitamatirajāyata
evamavyavasīyamānetikṛtyasya tasya hṛdayagataḥ śakuntalāvṛttāntaḥ
sakalajagadakṣāmayogakṣemanirantaracintayā vyatītabahusamayatayā ca śanaiḥśanairapidedhīyate sa
yāte tasmin sapadi dayite tāpabhārābhibhūtā
tāmyantī sā ravikarahatā bālavallīva bālā
kṣāraṃkṣāraṃ nikhilamapi tanmālinītīravṛttaṃ
khinnā tanvī vivaśamavasadvāṣpapūrā
6.60
nimīlitākṣī niratā samādhau
nirastabhogā nitarāṃ kṛśāṅgī
kiṃ yoginī kinnu viyoginīyamityūḍhasandehamaloki lokaiḥ
6.61
asāvasārghoḍhavirāśramaṃ tadā
dadarśa caivaṃ duravasthitāṃ sutām
apṛcchadenāṃ ca samitkuśādikaṃ
bhayāt kathañcit samupetya gṛhṇatīm
6.62
vatse! kasmāttvadīye vidhuṭhati hṛdaye kaścidāvegabhāraḥ
kiṃ vā pūjyasya kasyāpyaparicaraṇataḥ kinnavakṛtyānurodhāt
daivācchabdhasya kasyāpyaye! kimapagamādīpsitasyeha sadyaḥ
satyaṃ me śaṃsa śaṅkāmapanaya mahate kasya vijñāpanīyam
6.63
iti puṣṭādaraṃ paripṛṣṭāmapi bhiyā hiyā ca bhṛśavivaśatanuvallarīṃ
nirantaroditaniḥśvāsavegavicaladuroruhāṃ vinatavadanasaroruhāṃ nivacanekṛtya sthitāṃ āśvāsavacanairalamāśvāsayan tadeva muhurmuhuḥ kātarākṣīmimāmaprākṣīt
evaṃ nijatātena tena vāvadyamānāṃ premāmṛtaniṣyandinīm adhikahṛdayānandinīṃ vāṇīmākarṇya kiścidudaścitasamāśvāsā nikhilakulapālikākulamaulimālikā sā cālikā kathamapi gadgadāṃ giramudgamayāmāsa
tvayi gatavati tāvat pūruvaṃśapradīpo
nṛpatirimamayāsīdāśramaṃ niśśalākam
tadanu padayugaṃ te vandituṃ tāta! kaścit
samayamayamavātsīdagraṇīrdhārmikāṇām
6.64
bahubhiratha sa vākyairunmukhīkṛtya dharmyaiḥ
sapadi vidhibalānmāmūḍhavānūḍharāgam
sakalamapi mamedaṃ tvatprasādāya bhūyādaśaraṇajanabandho! viśvavedin! namaste
6.65
tataḥ sutāyāḥ pādāntapatitayā bhaktibhārabharitāntaraṅgayā
bhāratīmimāṃ parikalyya bhāvinamudantaṃ parokṣamapi parorajasā manasā
sarvapathīnena sarvamapi karāmalakavadavalokayan paryākulamanasaḥ sa khalu
vaikhānasaśikhāmaṇiḥ, 'vatse! yadavicikitsaṃ pṛthuyaśasaṃ pṛthivīśamanumanyathāstadavṛthā saṃpatsyate, asmābhirapi cirābhilaṣiteyamanurūpavarāvāsiḥ,
adya sadya eva daivādupanatā tarasā tava rājorasamarājasaḥ sanurūpasthate,
gāndharvo hi vivāhaḥ sarvasarvasahāpatīnāmanarvācīna eva | tadanantādhināthamabhumeva kāntamanvagbhāvamanvatatu bhavatī' iti
mādhurīsahitāpannasattvāyā bhāratī tadā
viviktāntaramāviśya tasyāmodamajījanat
6.66
itthaṃ sutāṃ tāṃ sasutāṃ nitāntaṃ
prasādya sadyo niyamodyato'bhūt
śakuntalā sāpi tathaiva sakhyāvāśvāsamāśvāścanuvatātivelam
6.67
tataśca,
kṣaṇānāṃ ca guṇānāṃ ca dinasya dayitasya ca
gaṇayantī gaṇāneṣā niṣasāda viṣādinī
6.68
rājñā pratijñātacare vyatīte sā vāsare vatsaratulyakulye
tameva kāntaṃ satataṃ smarantī dīnā dinānīha nināya tanvī
6.69
prathamasaṅgama eva samāhitaṃ bahutithāhaparikramaṇasphuṭam
atha tadīyamaśeṣasukhāvahaṃ viruruce ruciradyuti dohadam
6.70
tataḥ kimu nirantaratantrāvāpacintanaparatantratayā, kimuta
anavaratānurodhaniratāvarodhajanāpāṅgabhaṅgitaraṅgitāntaraṅgatayā, utāho!
mayi bhāvabhedaviditagurutarānurāgāyāmavajñayā vā rājñā pṛtanāpreraṇā
svayaṃ pratijñātāpi na pratipāditeti tasyā bhūricintāsantānena saha
pūrusantānasantānahetuḥ sa garbho nirbharaṃ prauḍhimānamāḍhaukata
trisamīvigame śubhe dine
dhṛtadurhṛttimiraṃ sabhānu sā
asaviṣṭa ca viṣṭapatrayaprathitaṃ śiṣṭamudā sahātmajam
6.71
jāte tasmin vitene sapadi suragaṇaḥ puṣpavarṣaṃ praharṣād
bherīṇāṃ bhūrinādo divi ca diviṣadāmuccakairuccacāra
anyonyāsaktabāhāyugamatha nanṛturviṃśayāt svargayoṣāstoṣeṇāgāsiṣuśca sphuṭalalitalayaṃ sarvake sauvageyāḥ
6.72
anantaramantarikṣād 'vatse tvatsanuraupajānukabhujo jāyamāna
evāyamojāyamānastrivikramātikramī vakretaravikramākrāntaviṣṭapatrayo
dhikkṛtāmitracakravālaścakravālātikrāntakīrtiḥ prakrāntarājasūyādikraturanatikrāntamaryādaścakravartī ca bhavan parākrame purā kramate' iti
pariṣṭatāmartyacakreṇa śakreṇa ślāghitāṃ tāṃ śakuntalāṃ sabhājayan sa
bhagavān maharṣiḥ jaharṣīti sa
prakṛṣṭaśobhayā juṣṭaṃ dṛṣṭvā taṃ sāpi tuṣṭadhīḥ
abobhūyiṣṭa bhūyiṣṭhaguṇākṛṣṭatriviṣṭapam
6.73
tataḥ sa niḥśeṣadṛśvā kāśyapo yathāvidhi viśvātiśāyino'sya
viśvāni jātakarmādīni karmajātāni vyatānīt
kumāreṇa samāreṇa sukumāreṇa cāmunā
śasyena śasyakenātha śuśubhe'sau śubhaṃyunā
6.74
anantaraṃ jaivātṛkavaṃśajo'yaṃ jaivātṛka iva paratrāddṛṣṭacarīmādyāṃ vṛddhimāsedivān acaleśāvataṃsabhāvī ṣaḍvarṣa eva vijihīrṣurvividhaviharaṇatātparyeṇa tātparyamāṇairmunikumārairamā vīrajanavareṇyaḥ puṇyajanaśaraṇyāyā
viṭapiviṭapaśreṇyāpūrṇagaganasaraṇyā mahāraṇyadharaṇyā madhyadeśaṃ mañjutaraguñjitapataṅgakulasañjanitaśobhakuñjagunmādipuñjāśritamaśiśriyat
tatra punaḥ sa ca te munikumārāśca sañjātakutukaṃ kuñjekuñje tirodadhānāḥ, vyāvagaveṣīṃ vyātanvānāḥ, puraḥpariplavamānaparāmarśanaparamāśayā
vyāvadhāvīṃ vyādadhānāḥ, nadīmavaskandamavaskandamudarapūramudakamāpibantaḥ,
pādapaṃpādapamanupādaṃ paccelimāni bharitamadhurimāṇi phalajālāni
parigṛhṇānāḥ, mallikāvallikānupātamullasitāni phullāni pelavāni
pallavānyapyalamapacinvānāḥ, guhānupraveśamaścitarasaṃ kiñcidiva viśramasukhamanubhuñjānāḥ, punaḥ kutukabhareṇa caṇḍaninadaṃ dāṇḍādilīlā bahudhā
vidhāyaṃvidhāyaṃ, aupariṣṭaśākhopaviṣṭānāṃ śākhāmṛgāṇāṃ lambamānaṃ
bālajālamākarṣamākarṣaṃ, pruvanavipluvādarjitena tadīyadaśanadarśanatarjanena
hāsaṃhāsaṃ, vimalāsbuvismitaṃ nijaprativimbaṃ svaceṣṭitamanuceṣṭamānaṃ
mānādākrośamākrośaṃ, pratikhanamupālambhamupālambhamapi parikrīḍamānāḥ
krīḍārasākrāntamānasāḥ śanairadabhrataravibhrājamānābhraṃkapabhūribhūruhanivahavikaṭaviṭapapaṭaladalavititiharitavitānarorudhyamānasahasrakarollasāhasratayā
ajasratamisrāyamāṇābhyantarabhāgam itastataḥsarīsṛpyamāṇasarīsṛpasṛgālasumaraśaraśarabhaśaśaśalyamallūkakolavalīmukhamukhasaccasaṃsamāpūrṇaṃ paritaḥ
parihiṇḍamānavanaśuṇḍālaṣaṇḍaśuṇḍādaṇḍacāravaṇḍyamānaśākhiśākhākāṇḍajhaṭajhaṭānirghoṣanirghātanidhvanitaniruddharodontarālam uddhatatarasiṃhavyāghrasaṅghātāidhiṣṭhitaṃhiṇḍagariṣṭhagahvarabharitaparyantabhāgamatibhayānakaṃ pradeśāntaramākramya caṅkramāñcakrire
tadanu tatra mahattaramattamātaṅgātim̐hitam̐hitārkarṇanatūrṇodīrṇarabhasabharaghūrṇamānodvṛttavṛttavikaṭataranetrayugalātyantabhīṣaṇaṃ viśadaviśaṅkaṭasaṭāghaṭāṃ prakaṭitāṭopamādhunvantaṃ vyāttavaktrodaradarīdṛśyamānadaṃṣṭrāṅkuraprasūmaronniṣpratānapradhvaṃsitatamastomaṃ uddhodhūyamānodāmabālahastavihastīkṛtasamastasaccasaṅkam udśvitakharataranakharāśvalaṃ kaścana paścānānaṃ sahasāabhipatantamabhivīkṣyoddhāntahṛdayā viprakumārāḥ kṣiprameva pradudruvuḥ
mā mā bhaiṣṭeti dhṛṣṭaṃ drutamatha kathayan bālako helayā taṃ
paścāsyaṃ taṃ ca taccadvayamapi kariṇaṃ nirbhayo'bhyetya dorbhyaryām
vatsagrāhaṃ sa gṛhṇan muhurapi ghaṭayannetayorbhāvabhedaṃ
paśyan viśvaikavīraḥ śivaśiva! nitarāṃ tatra citrīyate sma
6.75
vṛkamahiṣatarakṣuvyālaharyakṣakhaḍgapriyakaśarabhamuruyān saccasaṅgānasaṃruyān
vipinabhuvi vitanvan bālako bālarlīlāṃ
trijagadvananighnaḥ kiñca jedhnīyate sma
6.76
momudyamānairmunidārakaistairnonūyamānaḥ savidhaṃ sametaiḥ
dedīpyamāno vasatiṃ sabhīya
raṃramyamāṇaḥ sa dinānyanaiṣīt
6.77
tadanu kadācana tapasvināṃ peṣṭuṃ puṣṭaropaṃ sannikṛṣṭaṃ praviṣṭaṃ pratikṛṣṭaṃ
prakṛṣṭakarmakṣapaṇapaṭiṣṭhaṃ kṣapāṭavāṭaṃ sarvastrarvāsigarvasarvasvanirvāsidurvāradorvikramākrāntabhuvanatrayamugraṃpaśyamudragraṃ paśyan puruṣahaṃso'yamahaṃyuratirabhasamabhipatya vīrajanavariṣṭho vajraniṣṭhureṇa muṣṭinā saṅkaśaḥ saṅkace
jaṅghanīti sa
evamanena vaddhamānaṃ vadhyamānaṃ yuddhamadhyādapacikramiṣumapacitavikramaṃ rakṣogaṇaṃ vikṣobhiṇamadhyakṣayanneṣāmadhyakṣo rākṣasastatkṣaṇapopuṣyamāṇaroṣakāluṣyarūṣitarūkṣatarekṣaṇoditvarāśuśukṣaṇikaṇoddhamaṇavikṣobhyamāṇanikhilapārikāṅkṣigaṇaḥ kṣaṇena taṃ pipikṣan kamapi vṛkṣamabhraṅkaṣamutpāṭyoddhamayan nirbhayamasumarbhakaṃ pratyabhyadhāvat
krodhādādhāvamānaṃ sapadi savidhago vaścayaṃstatprahāraṃ
bālo'yaṃ līlayāriṃ kimapi na gaṇayan durviṣahaṃ pragṛhya
kuṇṭhaṃ kaṇṭhopapīḍaṃ srutarudhirajharaṃ tatkṣaṇādakṣiṇāt taṃ
dṛṣṭvā tatkarma duṣṭapramathanamṛṣayastuṣṭuvustaṃ ca tuṣṭāḥ
6.78
nāthe parete khalu nairṛtānāṃ
yātāḥ pare te ca paretabhāvam
sadyo'nunirvānti hi sūryakāntāḥ
sarve'pi nirvāntamihāhimāṃśum
6.79
duḥkhāvahā dviṣāṃ vṛddhiriti mithyaiva kathyate
yadasmin paśyatāṃ prāpte jahṣuste maharṣayaḥ
6.80
rakṣovīrā raktapūrābhiṣiktāḥ
śiṣṭāste tanmuṣṭiniṣpiṣṭagātrāḥ
prāṇatrāṇe kevalaṃ jātakāmā
no vā jagmuḥ kāṃ diśaṃ kāndiśīkāḥ
6.81
raktagrahāṇāṃ kṣatavigrahottharaktagrahāt tatra piśācasaṅghāḥ
āvālavṛddhaṃ parivṛddhatarṣā
vegāt samīyuśca samīkabhūmau
6.82
pātaṃpātaṃ kṣatajajaladhau tatra nānadyamānāḥ
pāyaṃpāyaṃ śaritakutukaṃ tacca māmadyamānāḥ
khādaṃkhādaṃ palaraśakalaṃ bhūri momuhyamānā
gāyaṃgāyaṃ vighūtadaśanaṃ nṛttamete vitenuḥ
6.83
evaṃ duṣṭāni saccāni duṣṭāṃśca rajanīcarān
mahatā mahasā mānādadīno'yamadīdamat
6.84
śanaiśśanairujjhitavālya uccaiḥpadaṃ gamī vītakalaṅkasaṅgaḥ
lasatkarotsāditatāmasaughaḥ
sudhāṃśudarśaṃ dadṛśe sa sarvaiḥ
6.85
viśvaireṣa tapodhanairanumato niḥśeṣavit kāśyapo
viśvotkṛṣṭataroditoditamahābāhābalaṃ bālakam
dhāmnāmāyatanaṃ yaśonilayanaṃ bhūmnā guṇānāṃ bhṛtaṃ
sarveṣāṃ damanāt sa sarvadamanaṃ nāmnā tamājānatavān
6.86
tataśca viśvajanīnavṛttirāśrama eva kāśyapenānena vihitopanītireṣa sarvadamanaḥ sāṅgeṣu sarvavedeṣu samasteṣu śāstreṣu samagreṣu śastreṣu
sakalāsu kalāsu ca kālenālpenālpetaramanīṣo vyanīyata
bālako'dhigatābhiḥ sa
tābhirvidyābhirāvabhau
vimalaḥ sūryakānto hi
ravidīdhitibhiryathā
Commentaries (1)
- Mānavedacampūṭīkā — Kṛṣṇamiśra, Sanskrit
Linked texts (1)
- Pūrvabhāratacampū — Mānaveda 1618, Sanskrit