Manavedacampu 7

Mānavedacampū 7

Language: Sanskrit

7.87 — 1 part

7.1

iti śrīmānavedaviracite campubhārate
pañcamaḥ stavakaḥ
ṣaṣṭhaḥ stabakaḥ
sā tu śakuntalā nirantaraparikṣarījṛmbhyamāṇayā paridhvastānyacintayā nijakāntānucintayā nirbharamabhyabhūyata
kiṃ māṃ vismṛtavānasau svagṛhiṇī kenātra vismaryate
niṣkāruṇyatayāthavā sa tu kṛpāvārānidhiḥ śrūyate
kiṃ kālānilaraṃhasātimahatā bhagnaḥ sa rāgadrumo
baddhaṃ prema na hīyate hi mahatāṃ kasmānna māṃ nītavān

7.2

kiṃ vā karomyahamihābhidadhāmi kiṃ vā
bhagnaiva neṣyati purīmiti me batāśā
cittaṃ tathāpi paridhāvati durvinītaṃ
tasmin jane janamanomadane kimetat

7.3

sā kāntiḥ sa prabhāvaḥ sa ca vinayabharaḥ sā ca sauśīlyaniṣṭhā
te vā līlākaṭākṣāstadapi ca hasitaṃ sā ca sallāparītiḥ
sā vā naipuṇyamudrā sa khalu madhurimā tā rahaḥkelayo vā
hṛdyādadyāpayāyānmatiriha dayitasyāsya kasmād guṇānme

7.4

vigalitadhṛtibandhaṃ cintayantyāḥ sadaivaṃ
pracurataraparītāpātivelākulāyāḥ
kimiha vacanajālairmānasaṃ dīnadīnaṃ
śivaśiva ! dayite'sminneva tasyā nililye

7.5

viṣayeṣu nirvikalpaṃ
karaṇairasyāḥ pravartamānāyāḥ
sakalamapi hanta jātaṃ
prārthanayaivānayoḥ paraṃ sakhyoḥ

7.6

hanta prāpto'si kānta ! tvamayi kathamiyāṃ vyasmaro māmanāthāmevaṃ bhūyo'pi mā bhūt kṣaṇamapi na sahe nātha ! te viprayogam
itthaṃ bhāvaikalabdhaṃ priyamabhidadhatī drāganālokayantī
hāhā ! kānteti tāntā muhurapi rudatī rodayāmāsa sakhyau

7.7

evaṃ durantarujameṣa nirantareṇa
tasyā dadad davaśikhāviṣamāṃ kṛśāṅgayāḥ
citte sadā parilalāsa salīlagāmī
kiṃ mānasādapasarediha rājahaṃsaḥ

7.8

tāpabhāraharaṇāya sakhībhyāṃ lipta eva hṛdi candanapaṅkaḥ
uṣṇaniḥśvasitaśoṣita ābhād bhasmavanmadanadagdhahṛdo'yam

7.9

ābhyāmatīva mṛdulāni mṛṇālanālānyasyā hṛdi praṇihitānyatiśītalāni
tāpavyathāṃ bata manāgapi nāpaninyuḥ
kiṃ vā phalaṃ jagati sidhyati dīrghasattraiḥ

7.10

svayaṃ na jānāti śucaṃ ya eṣa vibādhate yadyupapadyate tat
svarastu jānannapi dāhapīḍāṃ dadāha kaṣṭaṃ hṛdayaṃ tadīyam

7.11

śreyānātmavināśaḥ svāśrayanāśāditi pratītamapi hanta !
nāmnaradeva manobhūradayaṃ yadayaṃ mano'bhyasīyamalamadahat

7.12

vegādānītametaṃ varatanu ! ghanasāraṃ kucābhyantare te
kāntaṃ santāpaśāntyai kuru sapadi mudetyuktamātre sakhībhyām
kāsau kāsāvitīyaṃ laghu śayanatalādutthitā vīkṣamāṇā
hāhā kaṣṭaṃ! na dṛṣṭaḥ priya iti vivaśā chinnapātaṃ papāta

7.13

evaṃ viyogādadhikāturāyāḥ śakuntalāyā hṛdaye sadaiva
jājvalyamāne viṣameṣuvahnau snehastu nityaṃ vardhate kimetat

7.14

klāntāṃ kāntaviyogaśokadahanajvālāvalīdāśayāṃ
kāśāpāṇḍaragaṇḍamaṇḍalamilallambālakāṃ bālikām
prakṣāmāṃ pratipatkalāmiva paraṃ lāvaṇyalakṣmījuṣaṃ
vīkṣya vyākulamānaso munirasāvāhūya tāmyabhyadhāt

7.15

vatse ! vakṣye'dya kiṃcit patiparicaraṇaṃ sarvasādhvījanānāṃ
dharmaṃstyaktvā tamevaṃ pitṛgṛhavasa(tiṃ te:) nārakaṃ yāti nārī
kiṃśveyaṃ kiṃvadantīmiha khalu labhate viṣṭape kaṣṭarūpāṃ
tat tvāṃ viśleṣakhinno'pyaye pativasatiṃ sanmanīṣe ! ninīṣe

7.16

samāroḍhuṃ yogyaḥ sapadi yuvarājocitapadaṃ
sutaścāyaṃ bāhābaladalitarājīśvarabhaṭaḥ
tadetenopetā nijapatiniketaṃ gatavatī
vinītā nityaṃ taṃ paricara paraṃ daivatamiva

7.17

bhadre ! madreṇa sahitaḥ kālaḥ kālye śva eva te
yuktairniyuktaiḥ śiṣyairme satrā yātrā vitanyatām

7.18

evaṃ śakuntalāmādiśya kāśyapo'yaṃ bhūyo bhūritarasāraṃ kavacaharamaṃśu kumāramapi samāhūya samādideśa
ātmānaṃ kimu vetsi vatsa! satataṃ līlaikalolaḥ prabhoduṣmantasya sudhākarānvayamaṇeḥ putro bhavānaurasaḥ
eṣā te jananī pradhānamahiṣī tasyaiva tasmādito
mātrā putra! samaṃ sametya nagarīṃ tvaṃ yauvarājyaṃ bhaja

7.19

śrutvāsau śāradāṃ tāmavadadatha pitā tāta! mātā ca me tvaṃ
bandhurgā deśiko vā gatirapi ca parā daivataṃ vā paraṃ tvam
māmā premākulaṃ māṃ visṛja patigṛhaṃ yāti cedyātu mātā
nāhaṃ yāsyāmi kutrāpyata iti sa hṛdanasya śiśleṣa pādau

7.20

tadanu munivaro'yaṃ premabhārābhibhūto
muhurapi parirabhya vyākulo mūrdhni jighran
nikhilanṛpaguṇaughān saṃsmarannetadīyān
punarapi tanayaṃ taṃ sāntvayannevamūce

7.22

vatsaivaṃ viklabatvaṃ kimiha kalayase pauravendrasya putro
dauhitro me smaraitat tava nikhilajagattrāṇakarmaiva dharmaḥ
tat tvaṃ dhairyāvalambī puramatiruciraṃ prāpya tātānuśiṣṭastiṣṭhan drāg yauvarājye bhuvamudadhimitāṃ pālayan bhuṅkṣva bhogān
evamenaṃ niyujyaiṣa nijāntevāsino'pi ca
nijagāda samāhvaya praśritānidamāśravān

7.23

he putrāḥ! putrikāṃ me nayata satanayāṃ premasarvasvabhūtāmetāṃ patyuḥ prasiddhāṃ puramuruvibhavaiḥ pūritāṃ prātareva
ābhāṣyaivaṃ svaśiṣyān virahamasahanīyaṃ smaranneva tasyāḥ
premaprācuryaparyākulahṛdayamayaṃ tāṃ niśāṃ hanta! ninye

7.24

tadanu samudīyamānataraṇisārathitaruṇatarakiraṇavisaraṇāruṇāyamānāyāṃ janitakokamithunasaṃkrandanāśāyāṃ saṃkrandanāśāyāṃ samutthāya
tāpasottamaḥ pratisamāpitāhvavanādiprābhātikaniyamaḥ nijatanūjāyā
viyogamacirabhāvinamasahamāno'yamantarevamacintayata —
pratyāsannaṃ duhitṛvirahaṃ dhyāyataḥ sāmprataṃ me
nirviṇṇasyāpyalamayamaho! durnivāro vikāraḥ
pīḍāmetāṃ kimuta kathaye rāgabhājāṃ janānāṃ
dhik saṃsāraḥ paramagahano hanta! sarvaṃkaṣo'yam

7.25

śakuntalā tu nirvartitanikhilamāṅgalikavidhānā maṅgalālaṅkārasamalaṅkṛtāṅgī palikrībhiḥ pativatnībhirkapipatnībhiḥ prayatnaviśrutabāṣpaprasarābhirvihitavividhāśīrvacanā prodbhinnayauvanena tenārbhakeṇa sākam upagamya sāṃsārikādhividhuvanadhurīṇadhiṣaṇamapi nijaviyogajanyamānamanyuvegākrāntāntaraṅgatayā nirantarabhiti cintanaikanirataṃ pitaraṃ pradakṣiṇīkṛtya pādayoḥ prāṇaṃsīt
anantaraṃ padānte praṇamantīṃ satanayāmenāmutthāpyottamāṅge samāghāya ayamabhimatābhirāśīrbhirabhinandannidamabhidadhāti sma
vatse! śubhaṃyuḥ samayo'dhunā te prasthānayogyaḥ samyupasthito'yam
tat tvaṃ saputrā vanadaivatāni natvā pratiṣṭhasva samīhitāya

7.26

śrutvā tāṃ girametamadya pitaraṃ hāhā! mayaivānvahaṃ
premṇā poṣitameṇapotakagaṇaṃ bālāṃśca sālānimān
hitvā yāmi kathaṃ na yāmi ca kathaṃ kāntasya tasyāntikaṃ
sotkaṇṭheti vicintya sā sthitavatī ḍolāyamānāśayā

7.27

tadanu munivaryo'yam atiparyākulamavatiṣṭhamānāmenāmavalokya
nijahṛdayasamedhamānamapāramādhibhāraṃ kathamapi vārayannidamudīrayāmāsa
māmā kārtaryamevaṃ kalayatu bhavatī cintanenāntaraṅge
mugdhe! sādhvījanāḥ kiṃ svagṛhata iha no yānti kāntopakaṇṭham
kālo'yaṃ nātiyāyād gamanasamucito yātumudyacchatāṃ tat
sadyo momuhyamānā nikhilaśubhavidhau saumanasyaṃ hi śasyam

7.28

kiśca tvametya kamiturgṛhamasya gṛhaiḥ
kṛtyairuparyupari sampatitairhṛtātmā
putraṃ ca putri! yuvarājamavekṣamāṇā
śokaṃ vihāsyasi madīyaviyogajātam

7.29

iti sāntvavacasā samāśvāsitāṃ prayāṇonmukhīmenāṃ prati
pativratāvrattimanupakṣīṇādaram ayamupādikṣat
vatse! matsaramutsṛjānyamahiṣīvargeṣu naisargikaṃ
bandhūn prīṇaya bandhurājñi! nitarāmārādhayādvā gurūn
daivāt tvadyite nikāranirate'pīrṣyā na juṣyā tvayā
nārītthaṃ patimandire bahumatā syādanyathā cānyathā

7.30

evamupadiśya kāśyapena muhurāśliṣya sauvastikena sauvavastyāya
gantumiyaṃ tanayena sākamanvamanyata
tataśca,
tattāddaśāni paripoṣaṇalālanādīnyatyādareṇa vihitānyanucintayantī
khinnā tadā drutaparidrutamānasā sā
tanvī viyogavidhuraṃ pitaraṃ nyagādīt

7.31

sākṣād brahmaikabhūte guṇavitatimatikramya raṃramyamāṇe
hāhā! mohānmayā yat tvayi vihitamaho! bālyacāpalyabhājā
viśvaṃ viśvārtihāriṇyapi hitamahitaṃ te prasādāya bhūyāt
pādāmbhojanmareṇuḥ paramiha śaraṇaṃ tāta! nānyā gatirme

7.32

iti gadgadayā girā samastamapi lokaṃ vihastayantī nikhilamupalajālamapyalamārdrayantī muhurapi munisattamamuttālabhaktibhārottaralacittā pravaṇataragātrī praṇamya hṛdaiva tāni vanadaivatānyapi mānayantī
svapadagāminā bālena pariṣkṛtapāścātyabhāgā guruniyogācaraṇaparikāṅkṣibhiḥ pārikāṅkṣibhiḥ samaṃ priyamandiraṃ prati mandaṃmandaṃ pratasthe
tadānīmakṛtrimamaitrībharaparyākulamakhilamapi tapodhanakulaṃ svasyaiva
hastyena kuśena paripoṣitaṃ hariṇapotakanikaraṃ ātmanaiva nīvārāādibhirabhivardhitaṃ vikiravisaramapi nijavirahamasahamānamanuyānaparamālokyālpetarabāṣpotpatanoparuddhanetratayā skhalitapadavinyāsaṃ vitanyamānagamanāmenāṃ vilokayan karuṇātirekamasṛṇībhūtamānaso munipuṅgavo'yamanugamya
punarapyevamabhyadhāt
vicārya paryākuladhairyasāre| nirundhi niryantraṇaniryadaśru
prayāṇakāle ruditaṃ janānāsamaṅgalāyeti jagatprasiddham

7.33

evaṃ tātena tena praṇayamasṛṇayā sādaraṃ sāntvavācā
mugdhā sā bodhyamānāpyajani parijarījṛmbhadāśrapravāhā
kiśvāśrustambhanātiprayasanavisaraddadāruddhakaṇṭhī
premārdre milavarge'pyaśakadapi tadā hanta! nāmantraṇāya

7.34

āpādya tāṃ gaditumīkṣitumapyaśaktāmāmantraṇaṃ tadiha hanta! yayā niruddham
sā premabhārajanitākulataiva teṣāmāmantraṇaṃ samudabhūt praṇayānurūpam

7.35

anantaramiyamātapocanāntaṃ punarapyunuyāntyau nirantaranissṛtāsramukhyau sakhyau gāḍhamupagūhya evamācakhyau—
ā bālyataḥ śayanabhojanamajjanādau
nityaṃ na pārayati yā rahitā yuvābhyām
tyaktvā yuvāṃ kaṭhinadhīriha dūradūraṃ
gantuṃ vyavasyati batādya śakuntalā sā

7.36

kutukaviracitāni pratyahaṃ tāni tāni
praṇayabharaparītānyatra no vartanāni
patipuramatiramyaṃ prāpya raṃramyamāṇāpyanudinamayi sakhyau! hā kathaṃ vismareyam

7.37

bahubhiriha kimutkairadya daivādupetā
bata! virahadaśeyaṃ tatkimapyarthaye'ham
praṇayaviśadacittāṃ viprayuktāṃ prasaṅge
smaratamayi! manāṅ māmityarodīt tadā sā

7.38

ākarṇya karuṇāṃ tasyā vacanaṃ praṇayocitam
sakhyau samākhyatāmenāmedhamānādhibhājane

7.39

ayi bandhujanapraṇayini! jvalitaviyogaśokapāvakātidīpakairīdṛśaiḥ praṇayavacanajālairalamalam | kiṃ tvamapārapārāvāraparipatitasya galatale
vipulamupalarbhapayitumudyatāsi | niyatamataḥ paramāvāmetadeva paramabhilaṣāvaḥ
svajanatanayasaṃyutena patyā saha nagare dhṛtasammadaṃ vasantyāḥ
śrutiyugamayi nau taveha vārtāmadhulaharī śiśirīcarīkarītu

7.40

evamudīrya vidīryamāṇahṛdayābhyāṃ viniryadasram ābhyāṃ sakhībhyāṃ
muhurmuhurgāḍhagāḍhamāśliṣya kathamapi visṛṣṭā pade pade tayoreva dattadṛṣṭiḥ
atikṛcchreṇa gamanonmukhī babhūva
yāvaccetramarīcicīciviṣaye sā tāvadete sthite
paśyantyau tṛṣitairnimeṣarahitairvāṣpākulairīkṣaṇaiḥ
bhūyo bhūritarādhibhāravidhure śūnyāyamānaṃ vanaṃ
manvāne api dhairyasāramavalambyāvāpatuḥ svāśramam

7.41

tasmai rājavataṃsakāya satataṃ rakṣānilīnātmane
duṣyantāya mahībhṛdekaśaraṇāyaināṃ vitīryātmajām
grāleyādrirumāṃ yathā bhagavate gaṅgādharāyādarāt
kaṇvo'pyeṣa kṛtārthatāmalamayaṃ nāścādiha svasthadhīḥ

7.42

kaṇvena prahitāstato virahitāḥ kaṇvena te tāpasāstāmādāya śakuntalāṃ satanayāṃ śāntāntaraṅgāḥ śanaiḥ
tīrtvā kānanapattanāśramadhunīradhvaśramadhvaṃsinīrbhāntīṃ bhānusutāsuparvasaritoḥ saṅge purīṃ saṅgatāḥ

7.43

sphāyatsphāṭikasaudhaśṛṅganivahairlelihyamānāmbarāṃ
prājyapronnatabhūribhāsvarapuradvāraiḥ paraṃ bhāsurām
prākāraiḥ parito vṛtāṃ ca rucirākārairagārairapi
prāṇeśasya kṛśodarī khalu purīṃ vīkṣyājarīhṛṣyata

7.44

anantaramanantasaṃsārasāgarapārecarāḥ pāpādalpādapyuparamamāṇāḥ
pārikāṅkṣiṇaḥ viṣayavīthīsaṃcaraṇavañcitalokalokāvalokajanitārarvanirvedena vidhyanugatamadhyandinasnānasamayasamāsannatayā ca puradvārāsanne
evātmavirahāvasannāmimām adhvaśramavivaśakuntalāṃ śakuntalāṃ santāpasarvaṅkaṣairbhīṣitairāśvāsyāśramāya rayādayāścakrire
vipragaṇavipramuktā bālā babhrāma bibhratī vādhām
ātmagaṇaviprayuktā mugdhā hariṇīva capalanayanayugā

7.45

tadanu pauravareṣu paripuradvāraṃ parilasantīṃ sūkṣmatarasitakṣaumāmbarāvṛtatayā vimalatarajalodarapratiphalitāṃ vidyullatāmiva dedyutyamānāmatilalitāmaṅgavallīmāvahantīṃ vāhāśvalagrahītamahitabālakāṃ viṣṭapannayādṣṭasādhiṣṭharūpajuṣṭāṃ kāmapi kamanīṃ nirvarṇya keyamavarṇanīyalāvaṇyaveṇī
varavarṇinī suvarṇamapi durvarṇatāṃ prāpayantī capalāvabhāsamavabhāsamānā,
bhavānīva smaravardhanavāmāṅgasaṅgatā, kamaleva kamalavilocanamanoharā,
vāṇīva gaurāṅgavilasitā, ratirivāṅgajayutā | kaścāyaṃ paścātkṛtāmbhodhigambhīrimā jambhārātiriva sambhṛtaguṇaśatakoṭiḥ, śarajanmeva sakalavibudhacakrāgrayāyī, tadīyavāha iva parikalitaśikhākalāpaḥ, paśupatirivādhikavilasadakhilāvayavaḥ, durgeva mṛgādhirājavirājamānagatiḥ,
atimahitamānojñako rājñaḥ paramanuharamāṇaḥ kumāraḥ| iti kutukātirekeṇa
paricintayatsu sā śakuntalā samāsannadayitasamāgamasamālocanasamudgatasammadātirekāpi tadīyahṛdayānākalanena kiṃcidivākulāśayā krameṇa
tāladvayasīṃ saptasālīmatikramya grāmeyakapaureyavāneyamukhāmeyapauruṣeyekṣaṇalakṣalakṣabhūtā mandākṣabharamandataragativilāsavilakṣīkṛtamikākṣā
mañjutaraśiñjimañjīram añjasā vrajantī tattādaśattatpadārthasārthasandarśanena tatra putreṇa saha citrīyate sa
purujapurapurandhrīnetranīlāravindaiḥ
kanakakaṇikapavarṇā saṃvṛtā sā tadānīm
bahalabhamalajālairācitā saścarantī
kṣititalamavatīrṇā kalpavallīva reje

7.46

sā nandantaṃ sutamiha mahāvīralokāvalokāt
sānandaṃ taṃ karaśratakaraṃ mandamandaṃ nayantī
kṣamāpaṃ kāntaṃ ciravirahitaṃ draṣṭumatyutsukātmā
kṣamāpaḍkāntaṃ tadanu ca sabhādvāramāgānmṛgākṣī

7.47

tataśca;
padmā padmākṣavakṣoviharaṇaniratā śailakanyā tu śambhordīpryatyaṅge ca savye manasijadayitālabdhavaidhavyalakṣmā
sā vācāṃ devatā vā vidhividanavane kevalaṃ khelamānā
keyaṃ lokābhirāmākṛtiriti muditāḥ sā samāloki lokaiḥ

7.48

vakṣodeśe vipulataratāṃ tuṅgatāṃ bhaṅgiraṅgaṃ
nāsānāle pṛthubhujayuge drādhimāṇaṃ dadhānaḥ
koḍyaṃ vīrāṅkura iha manaḥ kena raṃramyate naśvintādolāmiti sumahatīmārurohātha lokaḥ

7.49

sa bhāsamānaḥ sutarāṃ kumāraḥ sabhājanārho jagatāṃ trayāṇām
sa bhājanai rājana ityakāṇḍe sabhāṃ prapannaḥ sphuṭamanvamāyi

7.50

iti sakalairapi sakutukaṃ vikalpyamānā satanayā sā śakuntalā
śanaiśśanairvitatābhyantaranirantarādhiṣṭhitasādhiṣṭhajanagariṣṭhamupateṣṭhīyamānānekamedinīnāthasanāthīkṛtaṃ sādaramadaḥ sadaḥ samāsasāda
tatastadānīm;
mahāntaṃ sā bhāntaṃ mahati maṇipīṭhe paristhitaṃ
mahāmātraiḥ pauraiḥ kṣitipanikaraiḥ kṣmāsuravaraiḥ
mahelābhirhelādhutacamaravālābhirapi taṃ
mahīśaṃ prekṣiṣṭa dyumaṇimiva pūrvādriśikhare

7.51

tataśca;
savinayamupagamya sacakitāṅgī
patimabhivandya mahīndracūḍavandyam
ayi tanaya! namo vidhehi pāde
pituriti mandamuvāca nandanaṃ sā

7.52

itthaṃ mātrā niyuktaḥ sa tu sakalajanairādarādīkṣyamāṇaḥ
proddāmānyasādhāraṇamahitamahojyajyamānānubhāvaḥ
praṇaṃsīdasya pādau puruvinayabharaṃ bhraṃśitāmbhojaḍambhau
śumbhatkumbhīndraḍimbhapratimagatirayaṃ kumbhinījambhahantuḥ

7.53

hīṇā sthūṇāmatha maṇimayīṃ kāścidālambya kāntaṃ
paśyantī sā nibhṛtanibhṛtairīkṣitairatra tasthau
bālo'pyudyatpraṇayakutukasphāravisphāritākṣaṃ
vīkṣaṃvīkṣaṃ nijapitaramevāśrayā so'yamasthāt

7.54

sabhāsametaṃ sacivavrajo'gre sabhāsametaṃ daśamī samīkṣya
susmeratāraṃ bhṛśavismayena sasmāra tatsvāmikiśorarūpam

7.55

tadanu medinīpatiḥ evamavatiṣṭhamānāmenām enaṃ bālakamapi
vilokayannantariti cintayāmāsa —
keyaṃ tanvī praṇayamadhurasmeratārāvalokā
lokālokapramitajagatīrdurlabhodārarūpā
kāṅkṣantī kiṃ tanayasahitā matsamīpaṃ sametā
kasmādetad dravati hṛdayaṃ hanta| dāreṣvivāsyām

7.56

ayamadhikagabhīro vīrapotaśca ko vā
śiśurapi vahamāno dvandvapaścāsthalīlām
tribhuvanakamanīyo vyaktasāmrājyalakṣmā
prasajati mama kasmāccittamaṃsimanakasmāt

7.57

bālena tāvadasunā purupuṇyapūraḥ
satputriṇāmupari samprati vartate kaḥ
kaṃ vā nikāmamabhinandati viśvaloko
lokāśca kasya virujā vijarā bhaveyuḥ

7.58

cintayannantarevaṃ sa bahudhā vasudhādhipaḥ
nikhilaṃ tanmukhādeva nirviṇīṣurabhāṣata

7.59

kā tvaṃ kañjavilocane ! kuta iha prāsāsi te kāṅkṣitaṃ
viśvaṃ viśvavimohanāṅgi ! vitarāsyadyaiva tad gamyatām
śaṅkāṃ māsma kṛthā vṛthā varatanu ! prāṇārthino'pyarthino
yātāḥ pauravabhūbhṛtāṃ na sannidhād vyarthībhavatprārthanāḥ

7.60

anantaraṃ śakuntalā kadācidapyacintitāmetādṛśīmaśanipātopamāmetāṃ nijadayitavāṇīmākarṇya vidīrṇahṛdayā tatkṣaṇamuccairuccarantaṃ śokapāvakaṃ vivekodakena kanayantī sagadgadamidamagādīt—
kṣoṇīpate! bata na cetayase kimetat
kaṇvaṃ vilokitumanāḥ pitaraṃ madīyam
drāgāśramaṃ śramaharaṃ vijane viviśya
viśvāsya cāṭuvacanairupayaṃsyase mām

7.61

api ca nṛpa! vivāhaprakrame pratyajānāḥ
svayamiha mama snoryauvarājyābhiṣekam
ṛtavacanaratāsmai tatsutāya aurasāya
dṛtamayi bhavataitaddadhatāmadya tāvat

7.62

anantaraṃ vasundharāpatiḥ śakuntalāvacanapratyabhijñāsamudīyamānakharvetaranirvedānutāpakaruṇākaluṣīkṛtamatirevamacintayat — hantāyamudanto
mayā mandadhiyā durvisaro'pi vismṛta eva | tadadhunā kinnu khalu
vidhātavyam | akhilalokalobhanīyāyāmasyāṃ svecchayā svīkṛtāyāṃ
ko'pi lokāpavādo niyatamupanamet; pratikūlabhāṣitaiḥ prasthāpitāyāṃ
tu pavitrataracaritāmanāthāmetāṃ prati devatānāmakhilaśaṅkāpaṅkavidhvaṃsanaḥ
ko'pi prasādo nūnamudiyāt; tadā tāvadenāṃ sakalajanānumoditaḥ
svīkariṣyāmītyurasikṛtyedamudājahāra
sajñāne vijane tvayeha vipinānte saṅgatenādya no
jīvan vismarati svayaṃkṛtamaho ko nāma loke pumān
anyasyāhamananyajanmaviśikhaśreṇīvidīrṇāśayāṃ
hanta svairacarīṃ varītumabalāṃ no pauravaḥ pāraye

7.63

nārī parakaraspṛṣṭā satpravekena kena vā
śunā līḍhāhutiriva loke parijighṛkṣyate

7.64

anantaraṃ śakuntalā bahalabāṣpodbhemenāpi santāpānalamabhyabhicāramanumāpayantī sābhyarthanamevamabhyabhāṣata—
ṛtoditāmṛtīyaśca sasutāṃ māmupāgatām
jagatyāṃ kiṃ patirjāyāṃ jahāti jagatīpate

7.65

mānya ! manye'si pūrvasijhanuṣyakṛṣi kilviṣam
mātāpitṛbhyāṃ kaumāre santyaktvādya tvayāpi yat

7.66

hatāśā diṣṭadoṣeṇa kaṣṭaṃ māhaṅ na viṣṭape
jīvantyeva vinaṣṭāsi jīviteśa ! dayāṃ kuru

7.67

ayi te dayiteha dīnabandho ! hṛdaye hā sadaye bhṛśāturāyāḥ
api me vacanaṃ vilolapātholipirītiṃ kimurīcarīkarīti

7.68

gotrāpate'haṃ bhavato'jjhitā satī
gotrātale yāmi ca yatrakutracit
sarveśa sauviṃ paripāhi bālakaṃ
ko na pratīyāt prativimbadarśane

7.69

tadīyāṃ śāradāmenāṃ dīnadīnāṃ niśamya saḥ
atyārdrahṛdayo'pyūce vācamatyantaduḥśravām

7.70

ayi kapaṭahṛdaye! na caivaṃ dīnadīnairuditairahaṃ śakyaścālayituṃ,
yoṣitāṃ mṛṣodyacāturīdhurīṇatā varīvartīti jagattrayavartinaḥ kasya hṛdayaṃ
na saṃvadati | tasmādamuṣmai manorathāya nivāpāmbu javādeva vitīryatām
preṣṭhopalabdhyai nanu tiṣṭhase me sanmārgagṛhṇe'lamagṛhyake tvam
sādhiṣṭhagṛhṇena mayānate syād yathāpragṛhyasya purandhriḥ sandhiḥ

7.71

sthāne'smin sthīyatāṃ kāmaṃ gamyatāṃ vā durīpsite!
putreṇānena sahaiva yatra kvāpi sāmpratam

7.72

evaṅkāraṃ nikāravyatikaratriṣamāṃ bhāratīṃ bhūpatestāmākarṇyo dīrṇavegaprasṛmarapurusaṃrambhasaṃraktanetrā
pluṣyantītra kṣaṇāt taṃ sphuradadharapuṭā tiryagudvīkṣamāṇā
saiṣā vācaṃ babhāṣe puruṣamiti tapojālajājvalyamānā

7.73

nanvinduvaṃśakalaṅkabhūta! viśvastajanavaścanavidhvastaśaṅka!
duradhvakāṅkṣa! nagaradhvāṅkṣa! nikhilajanādhinetā khalu bhavān prāk
tātavasatau nibhṛtamāpatya madadhikarāgārjitāmudrādaramudrahan sadasi
punarna mayaitadanuṣṭhitamiti naṣṭaśaṅkaikāgārikavadanṛtaikābhidhāyakaḥ svairamāste vata! āsteyamadotkarṣāpāstasatsamājasamācāraḥ kimasaṃśayamupāṃśuvihitāmimāmavasthāṃ hvā(sya |syāṃ) vidhāsyasa eveti manye
manīṣimānin! manīṣitasampadiyaṃ na sampatsyate
sūryācandramasau tathā hutavaho vāyuśca sandhyādvayī
pāthaśca kṣaṇadāhanī ca hṛdayaṃ dyāvāpṛthivyau punaḥ
dharmaścāpi sa dharmarāja iha tajjānanti yajñantavaḥ
santanvanti sadeti sadbhiruditāṃ vāṇīṃ na jānāsi kim

7.74

kaṣṭaṃ nikārakaraṇānmayi dharmapatnyāṃ
dṛṣṭāśyātmani bhavān parivādajātam
ūrīkṛtāgryacarito'pi carīkarīti
hārī nijopari karīva rajāṃsi rājan

7.75

asatyavadye satatodyatā ye samudyatāvadyaguṇena pūrṇāḥ
sadyaḥ samāsādya niśāntamante kārtāntamārtā nanu vartiṃtāraḥ

7.76

itthaṃkāramupālabdhastayā saṃrabdhacetasā
tarasā rabhasāndhatvaṃ phaṇanniva babhāṇa saḥ

7.77

duṣṭāṃ draṣṭuṃ sahe na tvāṃ śiṣṭo'haṃ kaṣṭaceṣṭite !
juṣṭāṃ nikṛṣṭairyyāhi tvaṃ kāṣṭhāṃ niṣṭhurabhāṣiṇi !

7.78

anantaramaruntudatadīya śāradāntaraśara santānāntarita karṇāntarālā
śakuntalā niśāntaramāntaṃ mahāntamamarṣabarhiṣaṃ tatkṣaṇamīkṣaṇaśoṇimamiṣeṇodvirantī garalakarālāṃ giramaśaraṇīt
bho bho ! dharmādhvavidhvaṃsana ! kapaṭamate ! kāśyapasyāśramānte
kartuṃ prāgyauvarājye mama tanayamaho sādhu sandhāṃ vidhehi
gāndharvākhyaṃ vivāhaṃ nuhi pariṇaya māṃ preṣaṇaṃ saṅgirasva
preṣyāṇāṃ sthāpayasmānuṭaja iti bhavān nākarottatra kiṃkim

7.79

hāhanta! rāgāndhamatirvinānte rahaḥ svayaṃ māmupayamya pūrvam
madāndhadhīḥ saṃprati hā jahāsi tat te vidadhyānnṛpaḥ śarma dharmaḥ

7.80

evamabhidhāya hṛdantaranirantarasantāyamānasantāpaśāntisantitaṃsayā
iva nitāntanissṛtāsradhārāsantānaiḥ stanāntaramāsiñcantī sā śakuntalā
nijaputraikamitrā tataḥ prātiṣṭhata
pariṇayavidhiśaṅkāyānabherīninādo
viśvaśamunitanūjāmaṅgalānandanāndī
bharatacaritanāṭyaprakriyācchaladhāro
dundubhirajani tadānīṃ kācidākāśavāṇī

7.81

bho bho duṣyanta rājan! nikhilakulavadhūmaulimālāyamānāṃ
viddhacenāṃ satyavadyāmanitaraśaraṇāṃ tad gṛhāṇa svapatnīm
putraṃ cainaṃ bhara drāgayamiha bharatākhyo bharetyasmaduktyā
bhūyāt kiścāsya pūrvaṃ nanu punarapare'pyetadākhyāṃ labheran

7.82

abhidhāyeti vibudhā vividhān vasudhātale
astokakusumastomāṃstastaruḥ svastarūḍḍhavān

7.83

hanta citramidaṃ manye yadatra sumanogaṇāḥ
prāpnuvan medurāmodāḥ kartṛtāṃ karmatāmapi

7.84

anantaramāmodarasadhoraṇīṃ gajanavāṇīāmodarasadhāriṇīṃ kusumaveṇīmapi samudīyamānamodavismayasamākulamākalayya jayajayavacanābhinandiṣu vandiṣu atimātrakṛtārthatāpātraṣu mahāmātreṣu antarikṣavacanamantraparāntareṇa hanta dūratarasutsāriteyaṃ śaṅkāpiśāciketi vigatātaṅkamavasthiteṣu purohiteṣu paramarṣiṣu maharṣiṣu vikacavadanaśatapatreṣu mitreṣu
parigṛhyatāṃ parigṛhyatāmiti jhunāpeṣu bhūsuragaṇeṣu yathābhilaṣitoditadaivatānumatisamupanatasammadarasasaṃphullahṛdayāmbhoruho'yamuḍupatikulāpīḍaḥ
pīṭhotthāyasupagamyātipuṣitaruṣitarūṣitaparuṣabhāṣitārkarṇanaparimlānavadanāravindaṃ jananīmevānuvrajantamaṅgajaṃ tamāliṅgya nayanodaraniṣyandamānābhiraśrudhārābhidhānābhirnijahṛdayojjhabhmāṇoddāmasammadāmṛtarasadhoraṇībhirabhiṣikte mūrdhani kautukākrāntahṛdayamāghrāya nijapratyādeśajanitaśokaroṣakludhīkṛtahṛdayāmātmadayitāṃ vadanendukundalitamandahasitāmṛtabindubhistadīyatāpabhāraṃ nirasyan vyājarahitāṃ vācaṃ vyājahāra
māmā preyasi! kātarā bhava janairajñātamatsaṅgamāṃ
tvāṃ sādhvīmapi devatānigaditaiḥ prātyāyya lokatrayīm
svīkartuṃ niyataṃ yadaivamuditaṃ mā jñānyathā manyathāḥ
khalpo'pyeṣa tanotyanalpamasukhaṃ śaṅkākalaṅko nṛṇām

7.85

ayi! nikhilapativratākulavataṃsāyamāne! vitāyamānaruṣākaṣāyitanetraraktolpalamayakarṇapūrakaakarṇajāhe! jāhetu kopaśokau| praṇayinyā tvayā nijaditāita tāni vacanāni mama pramodanānyeva,
maduktāni duruktāni ca bhavatī patidevatā maḍkṣu caḍkṣamītu sāmodamiti
sāmoditānyupanyasya tasyā makarīdaśo'yamabharīsadaśo manyumamarīmṛjīt
tadanu sānurodhamavarodhamenāmānīya mandetaramandākṣanannasyamānavadanenduṃ nānandyamānahṛdayāravindāmakhilaguṇagaṇagariṣṭhāṃ mahiṣramahiṣīpade
variṣṭhamatiratiṣṭhipat
utkhātasvanikhātaśaṅkumadhikaṃ cikhyātasādhvīguṇāṃ
tāṃ māsapramitenduvat kṛśatarāmāpāṇḍugaṇḍasthalīm
pṛthvīśo'dhivasan purīṃ savibhavaiḥ ṛddhāmayodhyāṃ paraiḥ
prāgag barhirmukhaśodhitāṃ raghupatiḥ sītāmivārīramat

Commentaries (1)

Mānavedacampūṭīkā — Kṛṣṇamiśra, Sanskrit

Linked texts (1)

Pūrvabhāratacampū — Mānaveda 1618, Sanskrit

Manavedacampu 7

Contents

Commentaries (1)

Linked texts (1)