<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.lit.campu.mandaramaranda.11.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Epic, Poetry, Drama & Narrative](https://indike.org/pramana/in.lit) › [Mixed prose-and-verse narratives](https://indike.org/pramana/in.lit.campu) › [Mandaramaranda](https://indike.org/pramana/in.lit.campu.mandaramaranda) › 11.1

# Mandaramaranda 11.1

Mandāramaranda 11.1

- **Language:** Sanskrit

### [11.1.1](https://indike.org/pramana/in.lit.campu.mandaramaranda.11.1.1)

jalajanijanijāyāpremapākena gopījanamanasijakelīlampaṭe lampaṭena  
guhapuranilayena proddhṛto guptabinduḥ surakusumamarande cārucampū prabandhe  
pūrvārdhaḥ samāptaḥ  
nartanabinduḥ  
atra nartanabindau tu vakṣye rūpakalakṣaṇam  
prācīnoktīḥ samālocya bālānāṃ buddhaye drutam  
abhivyajya vibhāvānubhāvādīnnāṭake ca ye (?)  
utpādayansahṛdaye rasajñānaṃ nirantaram  
anukartṛsthito yo'rtho'bhinayaḥ so'bhidhīyate  
āṅgiko vācikaścāpi sāttvikāhāryakāviti  
sa caturdhākṛtastajjñairāṅgiko'ṅgakriyocyate  
rāgānuṣaṅgi yadvākyaṃ nāṭye vācika ucyate  
sattvakriyā sāttvikaḥ syādāhāryo bhūṣaṇādikaḥ  
caturvidhairabhinayaiḥ sāttvikāṅgikapūrvakaiḥ  
dhīrodāttādyavasthānukṛtirnāṭyaṃ rasāśrayam  
tādṛṅnāṭyaṃ dvidhā proktaṃ nṛttanṛtyavibhedataḥ  
bhāvāśrayaṃ tu nṛttaṃ syānnṛtyaṃ tālalayāśrayam  
taddvayaṃ dvividhaṃ proktaṃ lāsyatāṇḍavabhedataḥ  
lāsyaṃ tu madhuraṃ proktamuddhataṃ tāṇḍavaṃ matam  
nāṭyasyaivātra mukhyatvādādau tallakṣma kīrtitam  
tādṛṅnāṭyādrūpakāṇi daśadhā saṃbhavanti hi  
nāṭakaṃ ca prakaraṇaṃ bhāṇaḥ prahasanaṃ ḍimaḥ  
vyāyogasamavakārau vīthyaṅkehāmṛgā iti  
yathā mukhādau padmāderāropo rūpakaṃ matam  
tathaiva nāyakāropo naṭe rūpakamucyate  
rasetivṛttanetārastattadrūpakabhedakāḥ  
ramyavindau rasānāṃ ca lakṣaṇaṃ vakṣyate sphuṭam  
śuddhavindau nāyakānāṃ vakṣyate lakṣma vistarāt  
itivṛttakathāvastuśabdāḥ paryāyavācakāḥ  
itivṛttaṃ pradhānaṃ tu śarīraṃ parikīrtitam  
taccādhikārikaṃ caiva prāsaṅgikamiti dvidhā  
adhikāraḥ phaleśatvamadhikārī tu tadyutaḥ  
tannirvṛttaṃ bhavedādyamantavyāpyādhikārikam

### [11.1.2](https://indike.org/pramana/in.lit.campu.mandaramaranda.11.1.2)

prasaṅgāttu pravṛttaṃ tu budhāḥ prāsaṅgikaṃ viduḥ  
prāsaṅgikaṃ tu dvividhaṃ patākā prakarīti ca  
dūrānuvartinī yā ca patākā sā kathā matā  
sā proktā prakarī prājñaiḥ kathā yālpānuvartinī  
khyātaṃ kalpyaṃ ca saṃkīrṇamiti tatrividhaṃ tridhā  
prakhyātamitihāsādi kalpyaṃ syātkavikalpitam  
saṃkīrṇa saṃkarāyattamevaṃ tadbhavadhā smṛtam  
itivṛttaṃ punardvedhā sūcyāsūcyavibhedataḥ  
sūcyaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ śrāvyāśrāvyavibhedataḥ  
asūcyamapi cāśrāvyadṛśyaśrāvyavibhedataḥ  
trividhaṃ tatra cāśrāvyaṃ svagataṃ parikīrtitam  
dṛśyaṃ tu madhuropāttarasabhāvanirantaram  
śrāvyaṃ tu trividhaṃ sarvaniyatākāśabhedataḥ  
sarvaśrāvyaṃ prakāśaṃ syānniyataśrāvyamapyuta  
janāntikaṃ tathaivāpacāritaṃ ceti tadvidhā  
patākātripatākābhyāṃ rakṣitena kareṇa ca  
kathāntare'pavāryānyānanyonyaṃ yattu mantraṇam  
janānte tacca kavibhirjanāntikamitīritam  
sarvānanyaṃāṃścāpavārya rahasyaṃ yattu kathyate  
taccāpavāritamiti prājñāḥ pūrve babhāṣire  
praviṣṭapātraṃ kiṃ brūtha kiṃ bravīṣyevamādikam  
uktvā śrutveva cānuktamapyevaṃ syāditīva yat  
bhāṣaṇaṃ tatta cākāśabhāṣitaṃ bruvate budhāḥ  
tarjanīmūlasaṃlagnakuñcitāṅguṣṭhakaḥ karaḥ  
gaṇḍagaḥ saṃhatākāraprasāritatalāṅguliḥ  
patākaḥ syādatha yadi vakritānāmikāṅguliḥ  
sa eva śrotragastarhi tripatāka itīryate  
punaśca vastu vidvadbhiḥ pañcadhā parikīrtitam  
bījaṃ vinduḥ patākā ca prakarī kāryamityapi  
arthaprakṛtayaḥ pūrvaiḥ pañcaime parikīrtitāḥ  
yattu svalpamupanyastaṃ bahudhā vistṛtiṃ gatam  
kāryasya kāraṇaṃ prājñaistadbījamiti kathyate  
bījapradhāne bījasya prasaṅgoktiḥ phalāntaraiḥ

### [11.1.3](https://indike.org/pramana/in.lit.campu.mandaramaranda.11.1.3)

vicchinne yadavicchede kāraṇaṃ binduriṣyate  
patākā tu pradhānopakārādyā svārthakāriṇī  
prakarī syātpadārthasya sādhakaṃ tu pradeśabhāk  
vastunastu samarthasya dharmakāmārthalakṣaṇam  
phalaṃ kāryamidaṃ śuddhaṃ miśraṃ vā kalpayetsudhīḥ  
avasthāḥ pañca kāryasya prārabdhasya phalārthibhiḥ  
ārambhayatnaprāptyāśāniyatāptiphalāgamāḥ  
atra mukhyaphalodyogamātramārambha iṣyate  
yatnastu tatphalaprāptāvautsukyena varṇanam  
prāptyāśā tu mahārthasyānirdhārabhāvanā tathā  
niyatāptiravighnena phalasaṃsiddhiniścayaḥ  
samagreṣṭaphalaprāptirnāyakasya phalāgamaḥ  
ekaikasyāstvavasthāyāḥ prakṛtyā caikayaikayā  
yogaḥ saṃdhiriti jñeyo nāṭyavidyāviśāradaiḥ  
mukhyaprayojanavaśāttathāṅgānāṃ samanvaye  
avāntarārthasaṃvandhaḥ saṃdhiḥ saṃdhānarūpataḥ  
mukhaṃ pratimukhaṃ garbho vimarśaścopasaṃhṛtiḥ  
iti pañcavidhaḥ proktaḥ saṃdhiḥ pūrvairmanīṣibhiḥ  
nānāvidhānāmarthānāṃ bhāvānāmapi kāraṇam  
tanmukhaṃ tatra cāṅgāni vījārambhānurodhataḥ  
upakṣepaḥ parikaraḥ parinyāso vilobhanam  
yuktiḥ prāptiḥ samādhānaṃ vidhānaṃ paribhāvanā  
udbhedabhedau karaṇamiti dvādaśa yojayet  
upakṣepastu bījasya sūcanā kathyate budhaiḥ  
parikriyā tu bījasya bahulīkaraṇaṃ matam  
bījaniṣpattikathanaṃ parinyāsa itīryate  
nāyakādiguṇānāṃ yadvarṇanaṃ tadvilobhanam  
samyakprayojanānāṃ hi vicāro yuktiriṣyate  
yā syātsukhena saṃprāptiḥ prāptirityabhidhīyate  
bījasya punarādhānaṃ samādhānamitīryate  
kiṃcidduḥkhakaraṃ kiṃcidvidhānaṃ sukhakārakam  
ślāghyaiścittacamatkāro guṇādyaiḥ paribhāvanā  
udghāṭanaṃ yadbījasya tadudbhedaḥ prakīrtitaḥ

### [11.1.4](https://indike.org/pramana/in.lit.campu.mandaramaranda.11.1.4)

bījasyottejanaṃ bhedo yadvā saṃghātabhedanam  
prastutārthasamārambhaṃ karaṇaṃ paricakṣate  
lakṣyālakṣya ivodbhedo bījasya yadi vai bhavet  
tatsyātpratimukhaṃ bindoḥ prayatnasyānurodhataḥ  
iha trayodaśāṅgāni prayojyāni manīṣibhiḥ  
vilāsaḥ parisarpaśca vidhūtaṃ śamanarmaṇī  
narmadyutiḥ pragamanaṃ virodhaḥ paryupāsanam  
vajraṃ puṣpamupanyāso varṇasaṃhāra ityapi  
vilāsaḥ saṃgamārthastu vyāpāraḥ parikīrtitaḥ  
pūrvadṛṣṭasya bījasya tvaṅgacchedādinā tathā  
naṣṭasyānusmṛtiḥ śaśvatparisarpa itīritaḥ  
nāyakāderīpsitānāmarthānāmapravāptitaḥ  
aratiryā bhavetsā tu vidvadbhirvidhutaṃ matam  
arateḥ śamanaṃ tajjñāḥ śamamāhurmanīṣiṇaḥ  
parihāsapradhānaṃ yadvacanaṃ narma tadviduḥ  
kopasyāpahnavārthaṃ yaddhāsyaṃ narmadyutirmatam  
tathānurāgabījasya cottarottarabhāṣaṇaiḥ  
prakāśanaṃ pragamanamiti nāṭyavido viduḥ  
virodhaśchadmanā yacca hitāgamanirodhanam  
paryupāsanamityuktaṃ svajanānunayo budhaiḥ  
vajraṃ taditi vijñeyaṃ sākṣānniṣṭhurabhāṣaṇam  
rāgaprakāśako vākyaviśeṣaḥ puṣpamucyate  
yuktibhiḥ sahito yo'rtho hyupanyāsaḥ sa ucyate  
sarvavarṇāpagamanaṃ varṇasaṃhāra iṣyate  
parisarpapragamanavajropanyāsapuṣpakam  
pañcāṅgānyeva mukhyānītyāryāḥ pratimukhe viduḥ  
dṛṣṭādṛṣṭasya bījasya garbhastvanveṣaṇaṃ muhuḥ  
atrāptyāśā patākānuguṇyenaiṅgāni kalpayet  
abhūtāharaṇaṃ mārgo rūpodāharaṇe kramaḥ  
saṃgrahaścānumānaṃ ca toṭakādhivale tathā  
udvegaḥ saṃbhramākṣepāvityaṅgāni ca dvādaśa  
abhūtāharaṇaṃ tatsyādvākyaṃ yatkapaṭāśrayam  
mārgastattvārthakathanaṃ rūpaṃ saṃdehavadvacaḥ  
sotkarṣavacanaṃ yattu tadudāharaṇaṃ matam

### [11.1.5](https://indike.org/pramana/in.lit.campu.mandaramaranda.11.1.5)

bhāvajñānaṃ kramo yadvā cintyamānārthasaṃgrahaḥ  
saṃgrahaḥ sāmadānoktiḥ prastutā parikīrtitā  
arthasyābhyūhanaṃ liṅgādanumānaṃ pracakṣate  
sasaṃbhramaṃ tu vacanaṃ saṃgirante hi toṭakam  
budhairadhivalaṃ proktaṃ kapaṭenābhivañcanam  
yaddiṣṭajanasaṃdhānaṃ budhā adhivalaṃ viduḥ  
toṭakasyānyathābhāvaṃ keciccādhivalaṃ viduḥ  
tatra corādisaṃbhūtaṃ bhayamudvega ucyate  
śatruvyāghrādisaṃbhūtau śaṅkātrāsau hi saṃbhramaḥ  
garbhabījasamutkṣepamākṣepaṃ paricakṣate  
iṣṭārthopāyānusṛtimākṣepaṃ kecidūcire  
atrābhūtā hatirmārgastoṭakādhivale tathā  
ākṣepaśceti pañcaiva pradhānāni vido viduḥ  
yatra pralobhanakrodhavyavasāyairvimṛśyate  
bījārtho garbhasaṃbhinnaḥ sa vimarśa itīritaḥ  
prakarī niyatāptyānuguṇyādatrāṅgakalpanam  
apavādaśca saṃpheṭo vidravadravaśaktayaḥ  
dyutiprasaṅgau chalanaṃ vyavasāyo virodhanam  
prarocanaṃ ca calanamādānaṃ ca trayodaśa  
tatrāpavādo doṣāṇāṃ prakhyāpanamitīryate  
roṣasaṃgrathitaṃ vākyaṃ saṃpheṭaṃ paricakṣate  
virodhavadhadāhādirvidravaḥ parikīrtitaḥ  
gurostiraskṛtiṃ prāha dravaṃ tu bharato muniḥ  
utpannasya virodhasya śamanaṃ śaktiriṣyate  
dyutirnāma samuddiṣṭā tarjanodvejane budhaiḥ  
prastutārthena ca guroḥ prasaṅgaḥ parikīrtanam  
avamānādikaraṇaṃ kāryārtha chalanaṃ viduḥ  
vyavasāyaḥ svasāmarthyaprakhyāpanamitīryate  
virocanaṃ virodhoktiḥ saṃrabdhānāṃ parasparam  
siddhavadbhāvino'rthasya sūcanā syātprarocanam  
ātmaślāghā tu calanamādānaṃ kāryasaṃgrahaḥ  
mukhyasaṃdhyādayo yatra vikīrṇā bījasaṃyutāḥ  
mahāprayojanaṃ cāpi tannirvahaṇamucyate  
etadeva budhaiḥ proktamupasaṃhṛtirityapi

### [11.1.6](https://indike.org/pramana/in.lit.campu.mandaramaranda.11.1.6)

phalāgamanakāryānuguṇyenaivāṅgāni kalpayet  
saṃdhirvirodho grathanaṃ nirṇayaḥ paribhāṣaṇam  
prasādānandasamayāḥ kṛtirbhāṣaṇopagūhanam  
pūrvabhāvopasaṃhārau praśastiśca caturdaśa  
syādbījopagamaḥ saṃdhirvirodhaḥ kāryamārgaṇam  
kāryasyopakṣepaṇaṃ tu grathanaṃ parikīrtitam  
paścācca svānubhūtārthakathanaṃ nirṇayo matam  
vivādavidhiranyonyaṃ paribhāṣaṇamīritam  
syācchuśrūṣādisaṃbhūtā prasādastu prasannatā  
abhīpsitārthasaṃprāptirānandaḥ parikīrtitaḥ  
samayaḥ syātsukhāvāptirduḥkhapraśamanaṃ ca vā  
kṛtirityucyate pūrvairlabdhārthasya sthirīkṛtiḥ  
prāptakāryānumodaḥ syādbudhairbhāṣaṇamīritam  
adbhutārthasya saṃprāptirupagūhanamucyate  
darśanaṃ tviṣṭakāryasya pūrvabhāva itīritaḥ  
upasaṃhāra ityuktaḥ kāryārthasyopasaṃhṛtiḥ  
śubhapraśaṃsanaṃ dhīraiḥ praśastiriti kathyate  
catuḥṣaṣṭyaṅgasaṃyuktāḥ syurevaṃ pañca saṃdhayaḥ  
uktirvivakṣitārthasya gopya pick gopya pick gopya pick  
uktirvivakṣitārthasya gopyārthasya ca gopanam  
prakāśyarthaprakāśaśca rāgābhinayasaṃpadaḥ  
camatkāravahatvaṃ ca kathāyā vistarastathā  
ityeṣāṃ pañcasaṃdhīnāṃ ṣaḍvidhaṃ syātprayojanam  
vṛttavartiṣyamāṇānāṃ kathāṃśānāṃ nidarśakaḥ  
saṃkṣepārthastu viṣkambho madhyapātraprayojitaḥ  
śuddhaḥ saṃkīrṇakaśceti viṣkambho dvividho mataḥ  
ekadvimadhyapātroktaḥ śuddhaḥ syātsaṃskṛtātmakaḥ  
nīcamadhyamapātrokto miśraḥ syādubhayātmakaḥ  
antarjavanikāsaṃsthaiścūlikārthasya sūcanā  
aṅkāntapātrairaṅkasyamuttarāṅkārthasūcanam  
vṛttavartiṣyamāṇānāṃ kathāṃśānāṃ nidarśakaḥ  
praveśakastu nādyaṅke nīcapātraprayojitaḥ  
yatra syāduttarāṅkārthaḥ pūrvāṃṅkārthānusaṃgataḥ

### [11.1.7](https://indike.org/pramana/in.lit.campu.mandaramaranda.11.1.7)

asūcitāṅkapatraṃ tadaṅkāvataraṇaṃ matam  
pratyakṣanetṛcarito binduvyaktipuraskṛtaḥ  
nāyaikāhacaritapratipādanasaṃyutaḥ  
aṅko nānāprakārārthasaṃvidhānarasāśrayaḥ  
budhaiḥ saṃskṛtabāhulyo vāgvyāpāro naṭāśrayaḥ  
bhāratītyuditā tasyāścatvāryaṅgāni kalpayet  
prarocanā ca vīthī prahasanaṃ cāmukhaṃ tathā  
prarocanā praśaṃsāta unmukhīkaraṇaṃ matam  
vīthī prahasanaṃ cāpi svaprasaṅgena vakṣyate  
naṭī vidūṣako vāpi naṭo vā pāripārśvakaḥ  
sūtradhāreṇa saṃlāpaṃ kurute yatra citragīḥ  
svakāryaprastutākṣepi tatsyātprastāvanāmukham  
etasya trīṇi cāṅgāni kathodghātaḥ pravartakaḥ  
prayogātiśayaśceti teṣāṃ lakṣmāṇi ca bruve  
itivṛttasamaṃ vākyamarthaṃ vā yatra sūtriṇaḥ  
gṛhītvā praviśetpātraṃ kathodghāto dvidheti saḥ  
pravṛttakālasadṛśaguṇavarṇanayā tathā  
sūcitasyaiva pātrasya praveśaḥ syātpravartakaḥ  
eṣo'yamityupakṣepātsūtradhāraprayogataḥ  
pātrapraveśo yatrāyaṃ prayogātiśayo mataḥ  
vīthyaṅgānyāmukhāṅgatvādducyante tānyapi kramāt  
udghātyakāvalagite prapañcatrigate chalam  
vākkelyadhibale gaṇḍamavasyanditanālike  
asatpralāpavyāhāramārdavāni trayodaśa  
gūḍhārthapadaparyāyamālārūpeṇa vā punaḥ  
praśnoktimālārūpeṇāpyudghātyakamiti dvidhā  
anyakāryamiṣādanyakāryasya kāraṇaṃ tathā  
dvidhāvalagitaṃ tvanyakāryācca svārthasādhanam  
asadbhūtamithaḥstotraṃ prapañco hāsyakārakam  
sūtradhārādibhiḥ pūrvaṃ saṃlāpo yatra ci(ca) tribhiḥ  
śabdasāmyādanekārthayojanaṃ trigataṃ matam  
priyābhairapriyairvākyairvañcanaṃ chalamīritam  
sākāṅkṣasyāpi vākyasya nivartanamathāpi vā  
uktipratyuktirūpā vāgvākkeliriti ca dvidhā

### [11.1.8](https://indike.org/pramana/in.lit.campu.mandaramaranda.11.1.8)

spardhayānyonyavākyasyādhikyaṃ cādhivalaṃ hi tat  
prastutārthavirodhena gaṇḍaḥ syātsahasoditam  
uktārthasyānyathākhyānamavasyanditamīritam  
sopahāsanigūḍhārthamālikā nālikā matā  
antarlāpā bahirlāpā cetīyaṃ dvividhā matā  
pravahikāṃ ca tāṃ kecitkecidūcuḥ prahelikām  
asaṃbaddhakathālāpo'satpralāpaḥ prakīrtitaḥ  
hāsyalobhanakṛdvākyaṃ vyāhāro'nyārthakaṃ matam  
doṣāṇāṃ yadguṇatvena kathanaṃ mārdavaṃ hi tat  
guṇānāmapi doṣatvakathanaṃ cāpi mārdavam  
ityetānyāmukhāṅgāni kathitāni trayodaśa  
āśīrnamaskriyāvastunirdeśānyatamāśrayā  
candranāmāṅkitā prāyo maṅgalārthapadojjvalā  
aṣṭabhirdaśabhiḥ śreṣṭhā tathā dvādaśabhiḥ padaiḥ  
aṣṭādaśapadairvāpi dvāviṃśatyā padairyutā  
kāvyārthasūcanopetā sā yā nāndī prakīrtitā  
a(yaḥ) sūtraya(ye)nnāyakasya vastuno'pi guṇānkaveḥ  
raṅgaprasādhanakaraḥ sūtradhāraḥ prakīrtitaḥ  
bharatenābhinītaṃ yo bhāvaṃ nānārasāśrayam  
pariṣkaroti pārśvasthaḥ sa bhavetpāripārśva(rśvi)kaḥ  
sa evārtho māriṣaśca mārṣako mārṣa ityapi  
narmabhedamayogajño hāsyakṛnnāyakasya ca  
narmavādī sa vai narmasacivaśca vidūṣakaḥ  
catuḥṣaṣṭikalābhijñā sarvabhāṣāviśāradā  
naṭānuyoktrī kṛtyeṣu naṭasya gṛhiṇī naṭī  
yannāṭyavastunaḥ pūrvaṃ raṅgavighnopaśāntaye  
kuśīlavāḥ prakurvanti pūrvaraṅgastaducyate  
pūrvaraṅgasya cāṅgāni dvāviṃśatirmatāni ca  
tatrāpyavaśyā nāndīti kīrtitā bharatādibhiḥ  
aṅgāṅgibhāvasaṃpannasamastarasasaṃśrayāt  
prakṛtyavasthā saṃdh‍yādisaṃpattyupanibandhanāt  
āhuḥ prakaraṇādīnāṃ nāṭakaṃ prakṛtiṃ budhāḥ  
atideśavalaprāptanāṭakāṅgopajīvanāt  
anyāni rūpakāṇi syurvikārā nāṭakasya hi

### [11.1.9](https://indike.org/pramana/in.lit.campu.mandaramaranda.11.1.9)

ataśca lakṣaṇaṃ pūrvaṃ nāṭakasya vidhīyate  
divyena vā mānuṣeṇa dhīrodāttena saṃyutam  
dharmakāmārthaśṛṅgārapradhānarasasaṃśrayam  
vṛttena prakhyātamiśrakalpitānyatamena ca  
prāsaṅgikena cāpyādhikārikena(ṇa) samanvitam  
sāṅgairmukhādibhiḥ pañcasaṃdhibhiśca samanvitam  
viṣkambhakādisaṃyuktaṃ nāṭakaṃ syāttrivargadam  
etādṛṅnāṭakakṛtau prakāro vakṣyate mayā  
vidhāya prathamaṃ pūrvaraṅgaṃ sūtriṇi nirgate  
praviśyānyastadvadeva kāvyārthasthāpako naṭaḥ  
sūcayedvastu bījaṃ vā mukhaṃ vā pātrameva vā  
tatra divyaṃ vastu divyo bhūtvā martyaṃ ca mānuṣaḥ  
miśraṃ tanmartyānyataro bhūtveti kavayo viduḥ  
tatra padyaiśca kāvyārthasūcakairmadhurākṣaraiḥ  
raṅgaṃ prasādhya sāṅgāṃ ca bhāratīmāśrayettataḥ  
ṛtuṃ kaṃcidupādāya tataḥ kāryā prarocanā  
vīthyaṅgāni tataḥ paścātsāngā prastāvanā tataḥ  
prastāvanāṅgānyātamainārthaṃ vā pātrameva vā  
sūcayitvā tadante ca sūtrī gacchecchalāttataḥ  
ādyaṅkādau ca viṣkambhaṃ kuryādityeva kecana  
dvitīyādiṣu cāṅkeṣu kuryādityapi kecana  
apekṣitaṃ parisrajya vistaraṃ vastu nīrasam  
yadā saṃdarśayedādau kuryādviṣkambhakaṃ tadā  
yadā tu sarasaṃ vastu mūlādeva pravartate  
ādāveva tadāṅkaḥ syādityeva kavisaṃmatam  
praviśya martyo divyo vā dhīrodāttaśca nāyakaḥ  
iti vṛttaṃ mahotsāho'bhinayedādhikārikam  
tatra sāṅgāḥ prayoktavyā mukhādyāḥ pañca saṃdhayaḥ  
mukhādisaṃdhiṣvaṅgānāṃ kramo'yaṃ na vivakṣitaḥ  
kramasyānādṛtatvena bharatādibhirādimaiḥ  
lakṣyeṣu vyutkrameṇāpi kathanena na doṣatā  
rasabhāvānurodhena prayojanamapekṣya ca  
sākalyaṃ kāryamaṅgānāmityācāryāḥ pracakṣate

### [11.1.10](https://indike.org/pramana/in.lit.campu.mandaramaranda.11.1.10)

keṣāṃcideṣāmaṅgānāṃ vaikalye'pi na duṣṭatā  
viṣkambhacūlikāṅkāsya praveśāṅkāvatāraṇaiḥ  
ebhiḥ sūcyaṃ sūcayitvā dṛśyamaṅke pradarśayet  
eko raso bhavettatra śṛṅgāro vīra eva vā  
tadaṅgatvena ca rasā anye sarve yathocitam  
adbhutaḥ syānnirvahaṇe tathā vastu rasānna ca  
dūravicchinnatāṃ yāyāttirodadhyādrasaṃ na ca  
dūrādhvānaṃ vadhaṃ yuddhaṃ rājyadeśādiviplavam  
sarodhaṃ bhojanaṃ snānaṃ surataṃ cānulepanam  
adhikārivadhaṃ nāṅke nibadhnīyātkadācana  
ekaṃ prayojanaśliṣṭe tatraivāsannanāyake  
tadā vidūṣakādyaiśca praveśādyaiśca sūcayet  
praviṣṭānāṃ ca pātrāṇāmaṅkānte nirgamo bhavet  
nāṭakeṣvapi sarveṣu pañcanyūnā daśādhikāḥ  
aṅkā naivātra kartavyā itīdaṃ sarvasaṃmatam  
iti nāṭakam  
atha prakaraṇe'mātyo vipro vā vaiśya eva vā  
dhīraśānto bhavennetā dharmakāmārthatatparaḥ  
svavipattāraṇodyukto vṛttaṃ syātkavikalpitam  
nāyikā kulajā vāpi veśyā vā tadvayaṃ kvacit  
tadbhedāttrividhaṃ cedaṃ tṛtīyaṃ dhūrtasaṃkulam  
atra veśyā prākṛtaṃ tu kulajā saṃskṛtaṃ vadet  
śeṣaṃ nāṭakavatsarvaṃ mukhasaṃdhyādikaṃ matam  
bhāṇe tu dhūrto nipuṇa eka eva paṅgurviṭaḥ  
svaparābhyāṃ cānubhūtaṃ caritramupavarṇayet  
bhūyasā bhāratī vṛttirvastu syātkavikalpitam  
saubhāgyaśauryayoścopavarṇanenaiva sūcayet  
śṛṅgāravīrau ca sāṅge mukhanirvahaṇe tathā  
eko'ṅkastvekapātraṃ syātkuryādākāśabhāṣaṇam  
atha prahasane hāsyapradhānaṃ rasa ucyate  
na tvekapātraniyamaḥ śeṣaṃ sarvaṃ ca bhāṇavat  
śuddhavaikṛtasaṃkīrṇabhedāttattrividhaṃ matam  
pāṣaṇḍavipraprabhṛtinaṭaceṭaviṭākulam  
veṣabhāṣādisahitaṃ śuddhaṃ hāsyavaco'nvitam

### [11.1.11](https://indike.org/pramana/in.lit.campu.mandaramaranda.11.1.11)

kāmukādivacoveṣaiḥ ṣaṇḍhakañcukitāpasaiḥ  
mahāsābhinayaprāyaṃ vikṛtaṃ vaikṛtaṃ matam  
saṃkīrṇaṃ ca samākīrṇaṃ vīthyaṅgairdhūrtasaṃkulam  
ḍime vībhatsakaruṇaraudravīrabhayānakāḥ  
sādbhutāḥ ṣaḍrasā dīptāstathā raudrapradhānakāḥ  
māyendrajālasaṃgrāmasūryacandragrahādayaḥ  
nāyakā devagandharvayakṣarakṣomahoragāḥ  
bhūtapretapiśācādyāḥ ṣoḍaśātyantamuddhatāḥ  
catvāro'ṅkā nirvimarśāḥ saṃdhayaḥ kaiśikīṃ vinā  
vṛttayo vastuprakhyānaṃ śeṣaṃ nāṭakavanmatam  
asato vastuno māyā sadbhāvodbhāvanā tathā  
indrajālaḥ sthitārthasya mantracūrṇauṣadhādibhiḥ  
adarśanamapārokṣyamanyathākṛtirucyate  
iti ḍimaḥ  
vyāyoge tūddhato netā vṛttaṃ prakhyātamīritam  
ṣaḍrasā ḍimavaddīptā astrīkāraṇasaṃyugaḥ  
bahubhiśca tathaikāṅka ekāhacaritaṃ tathā  
vimarśagarbharahitāḥ saṃdhayo'nyacca pūrvavat  
iti vyāyogaḥ  
atho samavakāre tu nirvimarśāśca saṃdhayaḥ  
netāro dvādaśa pṛthakphalā devāsurādayaḥ  
sūkṣmā syātkaiśikī vṛttī rasā vīrapradhānakāḥ  
vīthyaṅgānāṃ ca saṃprāptiryathāsaṃbhavamīritā  
aṅkāstrayastatra cādye mukhapratimukhau tathā  
vastusvabhāvadaivārikṛtāḥ syuḥ kapaṭāstrayaḥ  
kathāmapi nivadhnīyāttathā dvādaśanālikām  
dvitīye'ṅke'pi caturnālikāvadhikāṃ kathām  
purarodharaṇāmyādinimittā vidravāstrayaḥ  
tṛtīye'ṅke nivaddhavyā kathā cāpi dvipālikā  
dharmārthakāmānuguṇāstisraḥ śṛṅgārarītayaḥ  
dvayorantyāṅgayorgarbhanirvāhau ca yathocitam  
sarvaṃ nāṭakavacchiṣṭamanyatprastāvanādikam  
nālikāghaṭikādvandvaṃ sārdhaṃ vā ghaṭikādvayam  
iti samavakāraḥ  
vīthyāṃ tu kaiśikī vṛttiḥ śṛṅgārastu pradhānakaḥ  
udghātyakādīnyaṅgāni saṃdhyaṅgādi ca bhāṇavat

### [11.1.12](https://indike.org/pramana/in.lit.campu.mandaramaranda.11.1.12)

ekapātraprayogo vā tathā pātradvayaṃ matam  
iti vīthī  
athāṅke prakhyātamiti vṛttaṃ buddhyā prapañcayet  
strīṇāṃ vilāsau vāgyuddhaṃ pradhānaṃ karuṇo rasaḥ  
nāyakāḥ prākṛtā martyāḥ saṃdhyaṅgāṅgādi bhāṇavat  
ityaṅkaḥ  
īhāmṛge miśravṛttaṃ caturaṅkaṃ trisaṃdhikam  
martyadivyau ca niyamānnāyakapratināyakau  
divyastriyamanicchantīṃ hartukāmau samuddhatau  
prakhyātau kāmukāvantyo viparyāsādyuktakṛt  
avadhaṃ yuddhamanyonyaṃ vyājādyuddhanivāraṇam  
śṛṅgārābhāsa evāsminanyanāṭakavanmatam  
itīhāmṛgaḥ  
nāṭikāṃ ca prakaraṇīṃ rūpakaṃ kecidūcire  
nāṭikāyāṃ khyātavṛttaṃ bhāratīṃ vṛttiriṣyate  
strībāhulyaṃ tathāṅkāstu catvāro nāyikā punaḥ  
sā divyamartyānyatarā sadāntaḥpuravāsinī  
mugdhā devī vaśagatā tādṛksundararūpiṇī  
nāyakastu pravarteta taddevītrāsaśaṅkitaḥ  
sā tu devī pragalbhā ca gambhīrā māninī tathā  
tadānukūlyādante ca tayorekatra saṃgamaḥ  
sā nāyikā tu vacasā nānurāgaṃ prakāśayet  
kaiśikyaṅgāni catvāri śeṣaṃ nāṭakavanmatam  
iti nāṭikā  
atha prakaraṇikāyāṃ tu vastu syātkavikalpitam  
nāyikāṅgādi sarvaṃ tu nāṭikāyāṃ yathā tathā  
iti prakaraṇikā  
evaṃ nirūpitaṃ sāṅgaṃ daśarūpakalakṣaṇam  
prācāmādhunikānāṃ ca matānyālocya śaktitaḥ  
jalajanijanijāyāpremapākena gopījanamanasijakelīlampaṭe lampaṭena  
guhapuranilayena proddhṛto nṛtyabinduḥ surakusumamarande cārucampūprabandhe  
śuddhabinduḥ  
śuddhavindāvatra lakṣmācakṣmahe lakṣyalakṣitam  
prasphuṭaṃ bhedasiddhyarthaṃ nāyakānāṃ parasparam  
mahāprabandhamūlaṃ tu netā sītāpaniryathā  
saundaryaudāryagāmbhīryamādhuryasthairyaśaktayaḥ  
lokānurāgamahimamahābhāgyakulīnatāḥ

### [11.1.13](https://indike.org/pramana/in.lit.campu.mandaramaranda.11.1.13)

tejovaidagdhyalālityavāgmitādharmasaṃgrahāḥ  
paṇḍāvilāsakaruṇāspardhātāruṇyaśuddhayaḥ  
iti dvāviṃśatirneturguṇā anye yathocitam  
saundaryaṃ rūpalāvaṇyaparilālitadehatā  
tvāmālikhantīṃ kañjākṣa nainandāṃ vīkṣya rādhikā  
lilekhādyāya caturā kausumaṃ kārmukaṃ kare

## Linked texts (7)

- [Mandāramarandacampū](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.sahitya.mandaramarandacampu.3.70.1) — Kṛṣṇanātha 1600, Sanskrit
- [Rasārṇavasudhākara](https://indike.org/pramana/in.art.natya.rasarnavasudhakara.3.4.p1) — Siṃhabhūpāla, Sanskrit
- [Nāṭakacandrikā](https://indike.org/pramana/in.art.natya.natakacandrika.1.303) — Rūpa Gosvāmin 1540, Sanskrit
- [Daśarūpaka](https://indike.org/pramana/in.art.natya.dasarupaka.1.8) — Dhanañjaya (Daśarūpaka), Sanskrit
- [Bhāvaprakāśana](https://indike.org/pramana/in.art.natya.bhavaprakasana.p1545) — Śāradātanaya, Sanskrit
- [Rasasudhākara](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.rasa.rasasudhakara.5.4) — Sanskrit
- [Alaṅkārasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.art.alamkara.sahitya.alankarasangraha.8.40) — Amṛtānandayogin, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.lit.campu.mandaramaranda.11.1](https://indike.org/pramana/in.lit.campu.mandaramaranda.11.1) · Pramāṇa
