Pramāṇa · Search · About · API

Mandaramarda 14

Mandāramarda 14

Language
Sanskrit

14.1

śṛṅgāre kaiśikī vīre sātvatyārabhaṭī punaḥ
rase raudre ca vībhatse vṛttiḥ sarvatra bhāratī
kaiśikīṃ sātvatīṃ caiva kecidārabhaṭīmapi
śabdārthavṛttiṃ bruvate bhāratīṃ śabdamātrakām
jalajanijanijāyāpremapākena gopījanamanasijakelīlampaṭe'lampaṭena
guhapuranilayena proddhataḥ śuddhabinduḥ surakusumamarande cārucampūprabandhe
ramyabinduḥ
ramyabindāvatra rasalakṣaṇāni bruve sphuṭam
tatrādau kāraṇībhūtabhāvalakṣaṇamucyate
rasānukūlavikṛtirbhāvaḥ sa dvividho mataḥ
āntaraścaiva śārīra itīdaṃ sarvasaṃmatam
āntarastu dvidhā sthāyivyabhicārivibhedataḥ
viruddhairaviruddhairvā bhāvairvicchidyate na yaḥ
ātmabhāvaṃ nayatyānyānrthāyī yāvadrasasthitiḥ
ratirhāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā
jugupsā vismayaścāṣṭau sthāyibhāvā yathākramam
mano'nukūleṣvartheṣu sukhasaṃvedanaṃ ratiḥ
vilokayati sā kāntaṃ saharṣapulakodgamam
hāso vikṛtaveṣādidarśanānmānasī kriyā
vikaṭāsthimayī mālā vastraṃ carmmāṅgadaṃ phaṇī
ucito'haṃ varo gauryyāstādṛśyā iti sasmitaḥ

14.2

śokaścittasya vaidhuryyamabhīṣṭavirahādibhiḥ
miye priyeṇa cedeṣa kiṃ karotu stanaṃdhayaḥ
na cedasahyaṃ vaidhavyamiti mohamiyāya sā

14.3

pratikūleṣu cittasya vairasyaṃ krodha ucyate
kuṭhāro'yaṃ kaṭhorāsthikhaṇḍanodyatkvaṇā(?)kṛtiḥ
bhindyālliṅgāni pāpānāṃ yairvṛthā me hataḥ pitā

14.4

cittasyāsthiratā sarvakāryyeṣūtsāha iṣyate
prācīnam—
cāpamānaya saumitre śarānāśīviṣopamān
samudraṃ śoṣayiṣyāmi padbhyāṃ yāntu plavaṃgamāḥ

14.5

bhayaṃ cittasya vaiklavyaṃ vyāghrādijanitaṃ matam
ghanagarjitamākarṇya viśanto girikandarān
tebhyaḥ pratidhvanerbhītā nivartante mṛgārbhakāḥ

14.6

jugupsā ninditajñānaṃ doṣasaṃdarśanādibhiḥ
iyaṃ protakapālelībhūṣaṇā rāvabhīṣaṇā
[sru]pīto(no)tsa(tsya)ndiraktārdrastanā tiṣṭhati tāṭakā

14.7

vismayaścittavistāraḥ padārthātiśayādibhiḥ
yudhyantamarjunaṃ vīkṣya ke vā devā na vismitāḥ
na mene bahu govindo dṛṣṭakarṇaparākramaḥ

14.8

ābhimukhyāttirobhāvāvirbhāvābhyāṃ caranti ye
sthāyibhāveṣu satsveva raseṣu vyabhicāriṇaḥ
nirvedaglāniśaṅkāśca vrīḍāsūyāmadaśramāḥ
ālasyaṃ dainyamāvegaścintāmohaḥ smṛtirdhṛtiḥ
harṣaścapalatā garvo jaḍatautsukyamugratā
viṣādanidrāpasmāravivodhāmarṣasuptayaḥ
avahitthonmādamatimaraṇavyādhayastathā
trāso vitarka ityeva trayastriṃśadamī matāḥ
tattvajñānāpadīrṣyādernirvedo niṣphalatvadhīḥ
tatrānubhāvāścintāśruvaivarṇyaśvāsadīnatāḥ
phalaṃ kimetaiḥ sakhi me bhūṣaṇairbhojanairapi
ityuktvāśru mumocāsau saniśvāsaṃ mṛgekṣaṇā

14.9

ratyādyāyāsatṛṭkṣudbhirglānirnirvalatā matā
atrānubhāvā vaivarṇyakampānutsāhavāmatāḥ
dharādharādapi guruṃ vetti sā maṇimudrikām
ratiklinnā cakorākṣī rādhikā kṛṣṇakalpitām

14.10

anarthapratibhāśaṅkā parakrauryātsvadurṇayāt
atrānubhāvāḥ kapaṭavīkṣāpracchādanādayaḥ
jānātyanyeti sā prāṇapriyaṃ kuntalamaspṛśat
saṃketakālajijñāsālolupaṃ vīkṣya rādhikā

14.11

cetaḥsaṃkocanaṃ vrīḍā durācārādibhirmatā
atrānubhāvāstu śironatyaṅgāvaraṇādayaḥ
kṛṣṇapriyeti sakhyuktiṃ śrutvā jātā namanmukhī
asūyā garvadaurjanyajānyotkarṣā sahiṣṇutā
atrānubhāvā doṣoktyavajñābhrukuṭimanyavaḥ
vīkṣya priyānvitāmanyāṃ bālāsīdaruṇekṣaṇā

14.12

saṃmohānandasaṃbhedo madirādikṛto madaḥ
atrānubhāvā nidrā ca hasitaṃ rodanādayaḥ
uttamānāṃ madhyamānāmadhamānāṃ yathākramam
ullasannayanaghūrṇanamīṣadvabhāṣitaskhalanamañcitaroma
ādadhau padamakāraṇahāsyaṃ sundarīhṛdi mado madano vā

14.13

āyāsaḥ śrama ityukto ratādhvagamanādijaḥ
atrānubhāvāḥ kathitāḥ svedaniśceṣṭitādayaḥ
prāpya manmathabharādativegaṃ durvahastanabharā surateṣu
rādhikā śramajalārdraniṭālaśliṣṭakeśamapataddhṛdi tasya

14.14

kriyāsu māndyamālasyaṃ duḥkhagarbhamadādibhiḥ
atrānubhāvāḥ kathitā upaveśanapūrvakāḥ
calati kathaṃcitpṛṣṭā yacchati vacanaṃ kathaṃcidālībhiḥ
āsitumeva hi manute gurugarbhabharālasā sutanuḥ

14.15

sattvasāgādanauddhatyaṃ dainyaṃ kārpaṇyasaṃbhavam
atrānubhāvā malinānanatādya īritāḥ
abalāhananaṃ na hi tava yuktaṃ sumanaḥ sudharmayuktasya
api madhusūdanaguṇavata ākalaye te namaḥ śataṃ bhūyaḥ

14.16

iṣṭānabhigamādibhya āvego jātasaṃbhramaḥ
yuktāyuktaviparyāsādayaścātrānubhāvakaḥ
ghanagarjitamākarṇya kandarpākrāntamānasā
māninyapi svayaṃ sadyo jagāma śaṭhamandiram

14.17

ātmeṣṭavastuno'prāptyā cintā taddhyānamīritam
atrānubhāvāḥ saṃtāpavāṣpaniḥśvasitādayaḥ
kadā paśyāmi rādhāyāḥ kuṇḍaladvayamaṇḍitam
adharīkṛtarākendumaṇḍalaṃ mukhamaṇḍalam

14.18

moho vicittatā bhītiduḥkhāvegānucintanaiḥ
anubhāvā atra pātastambhāvismaraṇādayaḥ
kuśalaṃ tasyā jīvati kuśalaṃ pṛcchāmi jīvatītyuktam
punarapi tadeva kathayasi mṛtāṃ nu kathayāmi yā śvasiti

14.19

smṛtiḥ pūrvānubhūtārthajñānaṃ sadṛśadarśanāt
atrānubhāvāḥ kathitā bhrūsamunnayanādayaḥ
sasmāra rādhikāṃ kṛṣṇo mālatīnavasaṃgame
dhṛtirānandathustattvajñānābhīṣṭāgamādibhiḥ
atrānubhāvā avyagrasaṃbhogakaraṇādayaḥ
iyaṃ sā rādhikā labdhā kimanyābhiḥ phalaṃ mama
ityavyagramanā gāḍhamāliṅga tadā hariḥ

14.20

cetaḥprasannatā harṣaḥ syātpriyoddarśanādibhiḥ
atrānubhāvāḥ pulakasvedavāṣpodbhavādayaḥ
prācīnampulakitakucakumbhapāli rādhā vrajati mukundamanaṅgakelilolā
viracayati na madhyabhaṅgabhītiṃ gaṇayati nāpi nitambagauravāṇi

14.21

cāpalaṃ tvanavasthānaṃ rāgadveṣādisaṃbhavam
atrānubhāvāḥ svacchandācāranirbhartsanādayaḥ
sumitalatāṅgīkṛtatipi ghanapuṣpeṣu lolacitto'yam
kṛṣṇabhujaṅgaḥ paśya tvāmabhisamupaiti śīghramita ehi

14.22

ātmotkarṣo'nyadhikārādgarbo'bhijanatādijaḥ
atrānubhāvā anyeṣāmavajñāhasitādayaḥ
tulyā mayā kiṃ sā dhūrta rūpādyaistava yā priyā
ityuktvā sasmitaṃ rādhā svāṅgāni muhurīkṣate

14.23

jaḍatāpratipattiḥ syādiṣṭāniṣṭāgamādibhiḥ
tūṣṇīṃbhāvo'tra kathitaḥ kriyayā vacasāpi ca
priye samāgate tasthau kṣaṇaṃ citrārpiteva sā
kālākṣamatvamautsukyaṃ ramyecchādibhirītaiḥ (tam)
śvāsocchvāsatvarāgatyādayaścātrānubhāvakāḥ
mādhavapreṣitāmārāddūtikāṃ vīkṣya rādhikā
samuttasthau sakhīlokalīlālolāpi satvaram

14.24

doṣāparādhadaurjanyādibhyo nirdayatogratā
atra svedaśiraḥkampatarjanātāḍanādayaḥ
jito'si mandakandarpa tvajjetāsti hṛdi priyaḥ
prārabdhakāryāsiddhyāderviṣādaścittabhañjanam
atrottamānāṃ hasanakāraṇānveṣaṇādayaḥ
anubhāvā madhyamānāṃ vimanaskatvapūrvakāḥ
adhamānāṃ ca niḥśvāsamukhaśoṣādayo matāḥ
gataṃ tenaiva me cetaḥ kimatra karavāṇyaham

14.25

bāhyendriyāṇāṃ vaikalyaṃ nidrāduḥkhaśramādibhiḥ
atrāṅgabhaṅgasvāpākṣīmīlanojjṛmbhaṇādayaḥ
svapne dṛṣṭvā priyaṃ bāhū prasārayati sā mudhā
grahaduḥkhasukhāveśo'pasmārastu bhayādijaḥ
kampasvedamahīpātalālāphenodgamādayaḥ
kāntānaṅgagrahāviṣṭamānasā mattakāśinī
mlāyati pralapati śete śuṣyati luṇṭhati

14.26

vivodhaścetanāvāptirnidrācchedādibhirmatā
atrānubhāvā jṛmbhākṣimardanādya īritāḥ
cirādutsvapnatāṃ yātā viddhevonmīlati kṣaṇam
paragarvaśamākāṅkṣāmarṣaḥ syādavamānabhūḥ
atra svedaśiraḥkampanayanāruṇatādayaḥ
yāhi yāhi priyā yatra kadarthayasi kiṃ vṛthā

14.27

nidrāsukhādibhiḥ suptirantarindriyamīlanam
atrākṣīmīlanaśvāsocchvāsādyā anubhāvakāḥ
ciraṃ nidrāti niścintaṃ tvadāśleṣasukhādiyam
ākāragopanaṃ cāvahitthaṃ lajjādisaṃbhavam
anyathākaraṇaprekṣākathanācchādanādayaḥ
śukacañcūkṣataṃ bimbaṃ paśyātreti sakhīvacaḥ
svādharaṃ gopayāmāsa śrutvā cailena rādhikā

14.28

vinā vicāramācāra unmādaḥ śokaharṣajaḥ
atrānubhāvāśca vṛthāhārārodanapūrvakāḥ
āgateyaṃ priyatametyāliṅgati latāmasau
vimṛśya yuktibhiḥ śaśvadarthanirdhāraṇaṃ matiḥ
atrānubhāvā bhrūkṣepakaracālanapūrvakāḥ
na rājīvaṃ niśonnidramakalaṅkī na candramāḥ
kiṃ bhavettarhi tādṛśyāḥ sarvathā rādhikānanam

14.29

maraṇaṃ tvātmano dehe'pyanāsthā duḥkhasaṃbhavā
atrānubhāvāḥ kathitāstūṣṇīṃbhāvādayo budhaiḥ
candramudvīkṣya(kṣa)te tūṣṇīṃ bālā jīvitaniḥspṛhā
vyādhiḥ śarīrasaṃtāpo virahādikṛto mataḥ
anubhāvā aṅgapātaluṇṭhanādya īritāḥ
naśyettasyāstarhi tāpo yadyaurvo himaśītalaḥ

14.30

trāsaścittasya saṃkṣobha ākasmikabhayādibhiḥ
atrānubhāvā romāñcagātragauravapūrvakāḥ
māninī stanitaṃ śrutvā gāḍhamāliṅgati priyam
vikalpaḥ kalpanānantyaṃ saṃdehādibhirīritaḥ
anubhāvāḥ śiraḥkampabhrvaṅgulīcalanādayaḥ
preṣayāmi sakhīṃ yadvā svayaṃ yāmi tadantikam

14.31

śārīro'pi dvidhā sāttvikānubhāvavibhedataḥ
svaparānyataraprāptasukhaduḥkhādibhāvanāma (?)
labdhaṃ yadantaḥkaraṇaṃ sattvaṃ tadvṛttayā tathā
ayatnajo dehadharmaḥ sāttviko bhāva ucyate
stambhapralayaromāñcāḥ svarabhaṅgo'śruvepathuḥ
svedo vaivarṇyamityaṣṭavidhaḥ sa kathito budhaiḥ
harṣaduḥkhabhayādibhyaḥ stambho gatinirodhanam
vīkṣya kāntaṃ priyā gantuṃ yatamānāpi nāśakat
ceṣṭānirodhaḥ pralayaḥ sukhaduḥkhādisaṃbhavaḥ
rādhikā kṛṣṇamālokya magnā mohamahārṇave

14.32

romāñcaḥ pulakodbhedaḥ priyasaṃdarśanādibhiḥ
pulakairūtkiratyantaḥkāmo bāṇānpriyāgame
svarabhaṅgaḥ krodhaharṣādibhyo gadgadabhāṣaṇam
vyaktiḥ syātsvarabhedasya kopāduktiḥ kriyeta cet

14.33

ityādadhāti sā maunaṃ priye prāpte kṛtāgasi
aśru netrodbhavaṃ vāri duḥkhaharṣādisaṃbhavam
hṛdayaṃ dhāvati prāptamaśru kāntaṃ niveditum

14.34

rāgabhītyādijanitaṃ vepathurgātrakampanam
latikeva cakampe sā yāmīti preyasoditā
harṣaśokabhayādibhyaḥ svedastvaṅgājjalodgamaḥ
smararājyābhiṣikteva svinnāṅgī rādhikā babhau

14.35

vaivarṇyamanyavarṇatvaṃ rāgaduḥkhabhayādibhiḥ
kukkuṭe kurvati kkāṇamānanaṃ śliṣṭayostayoḥ
divākarakarākrāntaśaśikāntamivābhavat

14.36

atho rasānanubhavagocaratvaṃ nayanti ye
prayatnajā dehadharmā anubhāvāśca te matāḥ
anubhāvā dvidhā proktāḥ śuddhābhineyabhedataḥ
tatrānāropitāḥ śuddhā antyā āropitā naṭe
dvividhāḥ syuḥ punardvedhā vācikāṅgikabhedataḥ
vāgvyāpāro vācikaḥ syādaṅgavyāpāra āṅgikaḥ
smitaṃ netraprasādaśca pramodo madhuraṃ vacaḥ
kaṭākṣaśca bhujākṣepo dhṛtirāsyaprasannatā
ityādyaṅgavikārāḥ syuḥ śṛṅgāre tvanubhāvakāḥ
kuñcanaṃ veṣavākyāṅgavikārā oṣṭhacālanam
kapolanāsāsyandādyā hāsye syuranubhāvakāḥ
niḥśvāsavacanaṃ mohaḥ saṃtāpaḥ paridevanam
dehābhighātaruditadāhādyāḥ karuṇe rase
nānāprahārabhrukuṭīkarāgraparipeṣaṇam
dantoṣṭhapīḍanaśiraḥkampādyā raudra īritāḥ
parākramotsāhaśauryavīryadhairyapradhānakāḥ
ākṣepādiyutā vāco rase vīre'nubhāvakāḥ
romāñcasvarabhedāṅgikaranetrādikampanam
śuṣkoṣṭhatālukaṇṭhādyā anubhāvā bhayānake
netrāsyaghūrṇanaṃ nāsāmukhākṣyācchādanāni ca
niṣṭhovanādyā bībhatse anubhāvā rase matāḥ
hāhākāraḥ sādhuvādaḥ kampā gadgadabhāṣaṇam
nirnimeṣapreṣaṇādyā anubhāvāḥ syuradbhute
vibhāvastu jñāyamānarasotpādanakāraṇam
sa vibhāvo dvidhā cālambnoddīpanabhedataḥ
ālambanavibhāvastu yamālambyābhijāyate
kāryaṃ sa syāddvitīyastu nimittaṃ kāraṇaṃ matam
uddīpanavibhāvo'pi proktaḥ prājñaiścaturvidhaḥ
ālambanālaṃkaraṇaṃ tacceṣṭā tadguṇāstathā
taṭasthaśceti tatsarvaṃ nirdiśāmi kramādiha
ālambanavibhāvāstu nāyakādya īritāḥ
ālambanālaṃkaraṇaṃ hāranūpurapūrvakam
tathālambanaceṣṭāstu hāvabhāvādayo matāḥ
ālambanaguṇāścāpi rūpayauvanapūrvakāḥ
taṭasthāḥ śītakiraṇamalayānilapūrvakāḥ
mālyālaṃkārartugānakāvyasevāsudhākarāḥ
candanodyānagatyādyāḥ śṛṅgāroddīpakā matāḥ
vikṛtālaṃkāraveṣācāravyāhārapūrvakāḥ
uddīpanavibhāvāstu rase hāsye prakīrtitāḥ
śāpeṣṭanāśadāridryabandhanavyasanādayaḥ
uddīpanavibhāvāstu kathitāḥ karuṇe rase
saṃgrāmāyudhakhaṅgābhibhavārtyuditadurgiraḥ
bhedanirbhartsanādyāḥ syū raudre tūddīpakā rase
vyavasāyotsāhamohā viṣādā vismayādayaḥ
uddīpakā rase vīre vibhāvāḥ kathitā budhaiḥ
śmaśānā raṇyasaṃgrāmamahāsattvādikarśanam
duḥkhaśravaṇakṣmāpāparādhādyā bhayānake
bībhatse cānabhimatagandhasparśarasekṣaṇam
ahṛdyaśravaṇasmṛtyādaya uddīpakā matāḥ
śilpamāyākarmarūpātiśayavacāṃsi ca
indrajālādayaḥ proktā adbhutoddīpakā budhaiḥ
anubhāvavibhāvānāṃ nodāharaṇamīritam
sugamatvāttathaiteṣāṃ granthagauravabhītitaḥ
vyabhicārivibhāvānubhāvairbhāvaiśca sāttvikaiḥ
etaiḥ samullāsito'yaṃ bhāvaḥ sthāyī raso mataḥ
anubhāvavibhāvādyairyatra cittasya viśramaḥ
rasaṃ taṃ bruvate'nye'nye prabuddhasthāyivāsanām
alaukiko laukikaścetyevaṃ sa dvividho rasaḥ
ātmacetaḥ saṃnikarṣamātrajātastvalaukikaḥ
bahiḥ svasaṃnikarṣebhyaḥ syādudbhūtastu laukikaḥ
śṛṅgārahāsyakaruṇaraudravīrabhayānakāḥ
bībhatso'dbhuta ityaṣṭavidhaḥ syādubhayo rasaḥ
raso'pi navamaḥ śāntaḥ śamasthāyīti kecana
anye tu karuṇāsthāyī vātsalyaṃ daśamo'pi ca
rasasya tatra nityatvānna śāntirnodayo'pi ca
anityatvāttu bhāvānāmasti śāntistathodayaḥ
rasasya saṃdhiśābalye na kenāpi prakīrtite
bhāvānāṃ saṃdhiśābalye sarvaiḥ kavibhirīrite
abhilāṣādyātmakatvādṛtyādisthāyināṃ punaḥ
ato na rasatātaiṣāmānandātmā yato rasaḥ
yūnoḥ parasparaṃ pūrṇaḥ pramodaḥ śucirucyate
daivataṃ viṣṇurevāsya varṇaḥ śyāmaḥ prakīrtitaḥ
saṃbhogavipralambhābhyāṃ śṛṅgāro dvividho mataḥ
saṃbhogaḥ syāccumbanādibhedādyadyapyanekadhā
tathāpi kāminīkāntārabdhabhedādvidhā mataḥ
yathā yathā kiratyeṣā kaṭākṣaviśikhānpriye
tathā tathā vahatyeṣa sāndraromāñcakañcukam

14.37

yūnoranyonyamuditendriyasaṃbandhavarjanam
syādvipralambhaḥ śṛṅgāraḥ kathitaḥ sa tu pañcadhā
śāpapravāsābhilāṣerṣyāviyogajabhedataḥ
munyādikopajo'śleṣo vipralambhastu śāpajaḥ
kuntīmalaṃkṛtāṃ paśyanmṛgayāṃ vivyathe smaran
pravāsajo vipralambhaḥ priye deśāntaronmukhe
prayāṇodyuktakāntasya śrutiṃ vṛttaṃ gataṃ tadā
pramodenāśruṇā tasyāḥ sārdhaṃ dhairyeṇa niḥsṛtam

14.38

prāgasaṃgatayoryūnoranurāge'pi jāgrati
ayogaḥ pāratantryādyairvipralambho'bhilāṣajaḥ
kaṭākṣānkiratorādau sākūtaṃ hasatostataḥ
ayane melane daivādyadāsīttatkathaṃ bruve

14.39

īrṣyāsaṃbhūtastu mānādviśleṣaḥ sāgasi priye
dhanyāhaṃ tvatpriyā nāma prāpitāsmi śaṭhādya yat
yūnoḥ kuto'pi viśleṣo yuktayośca viyogajaḥ
nāsti kiṃ tatra candro'yaṃ yannādyāpi samāgataḥ

14.40

atha śṛṅgārāṅkurādihetvavasthā daśa bruve
cakṣuḥprītirmanaḥsaṅgaḥ saṃkalpaśca prajāgaraḥ
aratiḥ saṃjvaraḥ kāśyaṃ lajjātyāgo bhramastathā
tataścātmajihāsā syurityanaṅgadaśā daśa
cakṣuḥprītistu kathitā tadekālokane ratiḥ
paśyantyanimiṣaṃ kāntamāsīccitrārpiteva sā
manaḥsaṅgastu manasastadekāsaktatā sadā
kucasaṃgharṣaṇādhvastamatha vā baddhametayā
lāvaṇyāmbhasi magnaṃ vā gataṃ nāyāti me manaḥ

14.41

saṃtataṃ tadgatāṃ cintāṃ saṃkalpaṃ bruvate budhāḥ
durlabho vallabho nūnaṃ rāgo'pi mama ko'pyasau
nekṣe dūtīṃ ca nipuṇāṃ na jāne bhavitavyatām

14.42

prajāgarastu cintābhirnidrākṣatiraharniśam
avinidraṃ sadāmbhojaśobhāmeti tadīkṣaṇam
aratistu bhavedveṣo hṛdyeṣvapi ca vastuṣu
candraṃ kalayate rādhā cakravākīva pāvakam

14.43

saṃjvarastanusaṃtāpabharaḥ smaraśarodbhavaḥ
taptalohīyati jalaṃ bālākaratalaṃ gatam
kārthyaṃ tu smarasaṃtāpavihitā tanutā tanoḥ
ūrmikāṃ kaṃkaṇaṃ tacca ta(ma)nute gadamadya sā

14.44

lajjātyāgastu kandarpasaṃtāpena kṣa(tra)pākṣatiḥ
ullaṅghya māninīdharmaṃ bhaṇitaṃ rādhayā tayā
bhramaḥ syādayathājñānaṃ cetanācetaneṣvapi
sakhīmukhaṃ samālokya tvamityābhāṣate priyā

14.45

ātmatyāgodyamastvātmajihāsā parikīrtitā
praviśya candrikājvālāṃ paśyantīnduṃ nijāspṛhā
pralāponmādamohānapyāhuḥ kecana taddaśāḥ
pralāpo dayitāśliṣṭaguṇālāpo muhurmuhuḥ
tathā mṛdustathā rāgī caturaḥ sundarastathā
mānavatyapi kāntā drāksvayameva yathā vrajet

14.46

unmādamohāvārātprāgatraiva kathitau mayā
āhuretā daśāḥ kecicchṛṅgāre tvabhilāṣaje
kecidāhurvipralambhasāmānye'pi daśā imāḥ

14.47

hāsasya paripoṣastu raso hāsyaḥ prakīrtitaḥ
varṇo'sya śuklo devastu sindhurānana īritaḥ
hāsyasya devatāṃ kecidbruvanti rajanīkaram
svaniṣṭhaḥ paraniṣṭhaścetyādau sa dvividho mataḥ
sa dvedhāpi tridhā jyeṣṭhamadhyamādhamabhedataḥ
uttamānāṃ smitaṃ proktaṃ madhyānāṃ hasitaṃ matam
proktaṃ tathātihasitamadhamānāṃ kavīśvaraiḥ
svīyahāsaparīpoṣo vikṛtasvakriyādibhiḥ
yaḥ sa svaniṣṭho hāsyaḥ syādrasa ityudito budhaiḥ
prācīnamlekhinīmita ito vilokayankutra kutra na jagāma padmabhūḥ
tāṃ punaḥ śravaṇasīmasaṅgatāṃ prāpya namravadanaḥ smitaṃ dadhau

14.48

anyahāsaparīpoṣo vikṛtānyakriyādibhiḥ
paraniṣṭho hāsya iti proktaḥ sa rasakovidaiḥ
mandagaṃ vastramuddhṛtya maghavanmaṇikuṭṭime
tato'mbhaḥpatitaṃ vīkṣya jahasurdraupadīmukhāḥ
anyeṣāṃ sugamatvācca diṅmātramiti kīrtitam

14.52

aniṣṭāptīṣṭanāśābhyāṃ karuṇaḥ śokapoṣaṇam
kecidāśācchedajanyendriyaglāniṃ ca taṃ viduḥ
varṇaḥ kapotacitraṃ syāddevatā varuṇo mataḥ
svaniṣṭhaḥ paraniṣṭhaśceti dvidhā karuṇo rasaḥ
svaniṣṭhaḥ karuṇaḥ svasya sveṣṭanāśādisaṃbhavaḥ
paraniṣṭhaḥ parāniṣṭaprāptyādijanito mataḥ
sarvendriyāṇāmauddhatyaṃ yadvā mātsaryapūrvakaiḥ
krodhasya ca parīpoṣau raso raudraḥ prakīrtitaḥ
varṇo raktastu raudrasya devatā rudra īritaḥ
sarvendriyapraharṣastu raso vīraḥ sa tu tridhā
dānavīradayāvīrayuddhavīravibhedataḥ
varṇo gauro devatā tu trilokeśaḥ śacīpatiḥ
dānavīro mato dānādhyavasāyādisaṃbhavaḥ
indrāya śyenarūpāya śibirmāṃsāni dattavān
tasmai brāhmaṇarūpāya na dadyāṃ carmavarma kim

14.54

ārdatādhyavasāyādderyāvīrastu saṃbhavaḥ
pratāpādhyavasāyādvijotsavo yuddhavīrakaḥ
saṃgrāmasaṃgate rāme dṛṣṭiścāpaṃ karaḥ śaram
sarvāṅgaṃ pulakaṃ cittaṃ dhṛtirdhāvati satvaram

14.55

sarvendriyāṇāṃ vikṣobhaḥ paripoṣo bhayasya vā
bhayānakaḥ sa tu dvedhā svānyaniṣṭhavibhedataḥ
bhayānakasya varṇastu śyāmo devo yamo mataḥ
svāparādhādisaṃbhūtaḥ svaniṣṭhaḥ syādbhayānakaḥ
gopīgṛheṣu kṛtamāga udīkṣya mātā
māṃ tāḍayatyatiruṣeti gṛhītaśaṅkaḥ
veṣaṃ pupoṣa kapaṭajvarajarjarāṅgaṃ
niḥśvāsakampabahulaṃ kila nandasūnuḥ

14.56

parakīyavibhāvaiśca paraniṣṭhaḥ parasya cet
vṛkodarānanādājau siṃhanāde vinirgate
kecidbhuvaṃ gatāḥ kecitkampitā dudruvuḥ pare

14.57

jugupsāyāḥ parīpoṣo yadvā hṛdyekṣaṇādibhiḥ
sarvendriyāṇāṃ saṃkoco raso vībhatsa īritaḥ
varṇo nīlo devatā tu mahākāla udāhṛtaḥ
svaniṣṭhaḥ paraniṣṭhaścetyeva so'pi dvidhā mataḥ
svaniṣṭhaḥ svakṛtasparśādibhyaḥ svasya bhavedyadi
mandodarīṃ samādhātuṃ vrajannāmo raṇakṣitau
tādṛṅmajjādikaṃ dṛṣṭvā niṣṭhīvati vikuñcati

14.58

paraniṣṭhaḥ parāhṛdyasparśādiśravaṇādijaḥ
viṣṭhākūpe nimagno'yamiti niṣṭhīvati smaran
vismayasya parīpoṣo rasaḥ prokto'dbhuto budhaiḥ
varṇaḥ pīto devatā tu parameṣṭhī prakīrtitaḥ
śyāmavarṇaṃ tvadbhutasya kecidūcurvipaścitaḥ
svānyaniṣṭhavibhedena so'dbhuto'pi dvidhā mataḥ
svaniṣṭhaḥ svasya saṃbhūtaḥ svakarmātiśayādibhiḥ
sadāntaḥpuragā rādhā tādṛśyapi kulāṅganā
kathaṃ vaśaṃ mayā nītetyāyayau vismayaṃ smaran

14.59

paraniṣṭho'dbhuto'nyasya parakarmādisaṃbhavaḥ
ānane vīkṣya kṛṣṇasya brahmāṇḍaṃ vismitābhavat
kecidāhuḥ pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca phaladvayam
māyā rasaḥ pravṛttau tu nivṛttau śānta iṣyate
māyā rasasya bhāvastu sthāyī mithyāmatirmatā
vibhāvā bhuktibhogādyā anubhāvāḥ sutādayaḥ
harṣagarvamadādyāḥ syurmāyāyāṃ vyabhicāriṇaḥ
mithyāmatiparīpoṣo māyārasa itīṣyate
yadi rāmā yadi ca ramā tanayo vinayodayopetaḥ
yadi tanaye tanayaścetparaloke'smātkimādhikyam

14.60

śamasya paripoṣastu rasaḥ śānta udāhṛtaḥ
anubhāvāstu mokṣādyā vibhāvā jñānapūrvakāḥ
glāniśramaviṣādādyāḥ śānte syurvyabhicāriṇaḥ
heyaṃ harmyaṃ dhanaṃ deyaṃ peyaṃ tīrthajalaṃ padam
dhyeyaṃ geyaṃ harervṛttaṃ magnenāsārasaṃsṛtau

14.61

vrīḍonmādamadāvegaviṣādautsukyavismayāḥ
śaṅkāsūyā bhayaṃ glānirnidrā vyādhiḥ smṛtirdhṛtiḥ
cintāvahitthā maraṇaṃ cāpalaṃ jaḍatāpi ca
ityeva viṃśatirbhāvāḥ śṛṅgāre vyabhicāriṇaḥ
kecidūcuśca sakalāḥ śṛṅgāre vyabhicāriṇaḥ
śaṅkāsūyā capalatā nidrā svapnaḥ śramastathā
avahitthā glāniriti hāsye syurvyabhicāriṇaḥ
dainyaṃ glānirvyādhicinte nirvedo jaḍatā smṛtiḥ
rase bhāvāḥ prayoktavyāḥ karuṇe vyabhicāriṇaḥ
harṣāmarṣotsāhagarvamadāścapalatogratā
rase raudre prayoktavyāste bhāvā vyabhicāriṇaḥ
vitarkāmarṣasaṃmohakrodhāsūyāmadogratāḥ
garvo vivodha āvego vīre harṣastathā dhṛtiḥ
bhayānake glānidainye trāsaśca maraṇaṃ tathā
vībhatse tu viṣādaścotsāho vyādhirbhayaṃ madaḥ
apasmāraśca maraṇamiti syurvyabhicāriṇaḥ
adbhute jaḍatāvegamohaharṣāstathā dhṛtiḥ
śṛṅgārāddhāsyasaṃbhūtī raudrācca karuṇo bhavet
vīrātsyādadbhutotpattirvībhatsācca bhayānakaḥ
anyonyaṃ hāsyakaruṇau tathā vīrabhayānakau
raudrādbhutau ca śṛṅgāravībhatsau śatrurūpiṇau
rasābhāsastu ratyāderanaucityapravartane
smṛtvā daṃdahyate ceto dṛśāpyaspṛśatīṃ satīm
bhāvābhāsastu bhāvānāmanaucityapravartane
kaṭākṣayati sā bālā purā yā māṃ nirākarot

14.62

bhāvaśāntistvabhivyakte praśame vyabhicāriṇām
vimate vinate tasya dṛkkoṇaṃ śoṇimātyajat
atha bhojatṛpādīnāṃ matamatra prakāśyate
raso vai sa iti śrutyā rasa ekaḥ prakīrtitaḥ
ato rasaḥ syācchṛṅgāra eka evetare tu na
dharmārthakāmamokṣākhyabhedena sa caturvidhaḥ
kathito dharmaśṛṅgāre dhīrodāttastu nāyakaḥ
svakīyā nāyikā proktā bhāratī vṛttiriṣyate
paurastyā tu pravṛttiḥ syātpāñcālī rītiriṣyate
kathitaścārthaśṛṅgāre sa dhīroddhatanāyakaḥ
sarvāśca nāyikāstatra pravṛttīrmāgadhī matā
vṛttirārabhaṭī jñeyā gauḍī rītiḥ prakīrtitā
nāyakaḥ kāmaśṛṅgāre sa dhīralalito mataḥ
sarvāśca nāyikāstatra pravṛttirdākṣiṇātyajā
vṛttistu kaiśikī jñeyā vaidarbhī rītiriṣyate
kathito mokṣaśṛṅgāre dhīraśāntastu nāyakaḥ
svakīyā nāyikā lāṭī rītirvṛttistu sātvatī
avantyā tu pravṛttiḥ syādathodāharaṇakramaḥ
dharāmapālayaddharmādrājā dhārmikaśekharaḥ
sapatnāndurjayāñjitvā tadrājyamaharadvalāt

14.63

tathā tathānurakto'bhūtsā paśyati yathā yathā
jajāpa rāma rāmeti bhrāmayannakṣamālikām

14.64

atha rītipravṛttīnāṃ brūmahe lakṣaṇānyapi
rītiḥ proktā guṇaśliṣṭapadasaṃghaṭanā budhaiḥ
vaidarbhī lāṭikā gauḍī pāñcālīti caturvidhā
bandhā pāruṣyarahitā śabdakāṭhiṇya (nya) varjitā
nātidīrghasamāsā ca vaidarbhī rītiriṣyate
kundacandanamandāraiḥ samā candrāṃśusaṃcayaiḥ
kīrtiste gopakāntānāṃ saṃtataṃ kānta rājate

14.65

śāntārṇavahulā dīrghasamāsā lāṭikā matā
lasatāṃ padapadme te rāma rāma sadā hṛdi
ojaḥ kāntiguṇopetā gauḍī rītiritīryate
eṣa durvāradorvīryaśarvarīcaragarvahā

14.66

pāñcālī cāpi vaidarbhī gauḍī rītyubhayātmakā
rājā virājate so'yamarthisārthepsitārthadaḥ
pravartanaṃ pravṛttiḥ syādatipremṇārjanādiṣu
paurastyā ca tathāvantyā māgadhī dākṣiṇātyajā
evaṃ caturvidhā proktā pravṛttiḥ sā tu kovidaiḥ
pravartanaṃ syātpaurastyā dharmakīrtyārjanādiṣu
asthirāsārasaṃsāre dharmakīrtidvayaṃ sthiram

14.67

avantyā tu pravṛttiḥ syātsadā nirvāṇakāṅkṣayā
sadāstu te padadhyānaṃ kiṃ me svargasukhādibhiḥ
arthārjanapravṛttistu pravṛrttimāgadhī matā
kṣaṇādrājyaṃ hariṣyāmi nigṛhya ripusaṃcayam
bhogārjanapravṛttistu pravṛttirdākṣiṇātyajā
priyāgamanaveleyaṃ śayyāṃ kalpaya dūtike

Linked texts (8)