Pramāṇa · Search · About · API

Nalacampu 7

Viṣamapadaprakāśa 7

Language
Sanskrit

7.2

saṃsāreti| svastiyoge ta iti caturthyantam |
candreti| candramukhīti saṃbodhanam| nāma prātipādikaṃ tadviṣayaṃ prakaraṇamapi nāmetyupacāre sati mahaditi viśeṣaṇasya saphalatvam| nāmamātrasya mahacchabdena
vyavacchedyābhāvāt | suṣṭhu sandhivarṇasaṃśleṣaḥ kṛtsaṃjakapratyayaśca yatra | samāsastatpuruṣādiḥ | ākhyātaṃ kriyā | taddhito'ṇādiḥ | kārakamapādānādi | paribhāṣā nyāyasūtrāṇi | balābalaṃ pūrvāparavidhīnāṃ bādhasthitiḥ | apaśabdo'sādhuśabdaḥ | dūtapakṣe | nāma saṃjñā | suṣṭhu sandhi paṇabandhaṃ karotīti kau saptamī | suṣṭhu samāsena saṃkṣepeṇākhyātaṃ kathitaṃ tasmai hitaṃ yena tasmin | satkārake satkriyājanake | parito bhāṣāḥ saṃskṛtaprākṛtādyāḥ karṇāṭādideśabhāṣā vā tāsu dakṣe | balābalaṃ śaktyaśaktī | apaśabdo'pavādaḥ ||
nanu yadyahaṃ dūtaṃ preṣayiṣyāmi | tadā ‘svacchandacāriṇīyama’ kiṃvadantī aviṣyatītyāśaṅkyāha-na ceti || bṛhatījagatīśabdau chandojātivacanau tṛtīyāntau khyātapadena prasiddhārthena yojyau | tathā saṅgataiḥ padairanvite | athavā chandasi kathambhūte | padānvite kathaṃ yathā bhavati bṛhatyāsaṃ bṛhatyāṃ jātau āso'vasthānaṃ yasyeti padānvayakriyāviśeṣaṇam | yadi vā bṛhatyā jātyā hetubhūtayā yā'sau sampacchobhā tayānvite | pakṣe bṛhatyā gurvyā sampadā śriyānvite | jagati loke ākhyāte kīrtite | guravo viparītalṛkārādayaḥ | ācāryāśca | śārdūlavikrīḍitaṃ chandonāma, siṃhavilasitaṃ ca | ślokaḥ padyaṃ yaśaśca | vṛttaṃ padyaṃ śīlaṃ ca | iha yadyapi śloko'nuṣṭupchando loke prasiddham | tathāpi kecitsarvamapi padyaṃ ślokamāhuḥ ||
yasyeti || pakṣo mitrādyavaṣṭambhaḥ pakṣatī ca | abhyāsaḥ sāmīpyam ||
so'pīti || skandhīkṛto'ṅgīkṛtaḥ ||
utpatita iti || dikpālānāhvayatītyanena bhāvidikpālāgamanaṃ sūcyate ||

7.4

uḍḍīyeti || yadyapi manorapatyaṃ strī mānuṣī pumānmānuṣa iti 'strīpuṃsayorapatyāntā dviccatuḥṣaṭpadorgāḥ' iti liṅgivacanānmānuṣaśabdasya strīpuṃsasya vṛttittā, tathāpi napuṃsakatvamapi | liṅgasya lokāśrayatvāt | tathā ca bhavabhūtiḥ—advaitaṃ sukhaduḥkhayoranugataṃ sarvāsvavasthāsu yadviśrāmo hṛdayasya yatra jarasā yasminnahāryo rasaḥ| kālenāvaraṇātyayātpariṇate yatsnehasārasthitaṃ bhadraṃ tasya sumānuṣasya kathamapyekaṃ hī taddurlabham' |
tata iti || prabhañjano vāta evāṅge lagnansukhāya na parijanaḥ ||

7.5

viśrāmyantīti || manasi rathā iva manorathāḥ saṅkalpāḥ | viśrāmādayo rathadharmāḥ |
te'pīti || haṃsā vaneṣu sarojaleṣu ca virahanto nagādipradeśān vyatikrāmanto niṣadyodyānamāpuḥ | kīdṛkṣu vaneṣu | śaśā aṅke yasyāstathābhūtā dharā bhūmiryeṣu | tathā sacchadmānaḥ pañcānanāḥ siṃhā yeṣu | śivastu śaśāṅkaṃ candraṃ dharati | tathā saha prapañcaiḥ pṛthaṅgāgaṃmamopadeśalakṣaṇaivarttante tathābhūtāni pañcasaṃkhyāni ānanāni vaktrāṇi yasya | sarojaleṣu kīdṛkṣu | kumudānāmidaṃ kaumudī śobhā tām | candramaṇḍale tu kaumudī candrikā tām | tadviśeṣaṇaṃ suśobhāmiti | anukaraṇamanuharaṇam | candrapakṣe anu paścātkṛtā sāmudrī vṛddhiryena | candrodgamo hi jaladhivivṛddhaye | na vidyante nāvo yatra tadanu, anu yathā bhavati evaṃ kṛtavṛddhiṣu | pūrotpīḍe hi na ke'pi nāvaṃ kṣipantīti | naganagara deśān | kīdṛśaḥ | sattrāṇi brāhmaṇādīnāṃ bhojanāni yajñā vā vidyante yeṣu | te ca te panthānaśca sattripathāstānācchṛnti prāpnuvantīti sattripathagāstān | himādrinikuñjāṃstu saha tripathagayā gaṅgayā (tasya dvitvam ) ||

7.6

kuruta iti || rājan nṛpa, udyānataḍāgagatā haṃsī nālasya bisakāṇḍasya kavalanaṃ grāsaṃ kurute | tathā garbhe madhye yo jambālaḥ kardamastaṃ ca dūraṃ parikṣipati | vadhūstu udyānena palāyanena sarogatā rogavattā yasyāḥ | yathā alakasya valanaṃ na kurute | garbhajātaṃ bālaṃ dūre kṣipati | bhītyā hi garbhaḥ patati |

7.7

abhilaṣatīti || nālaṃ kamalakāṇḍamaśanamāhāraṃ vāñchati | svapityapi nūtanābjapatraśayyāyām | nīre āgamanaṃ yasyāḥ | ripuvanitā tu nīrāgaṃ vairāgyopetaṃ mano yasyāḥ | ata evālamatyarthamaśanaṃ nābhilaṣati | nāpi kamaladalatalpe śete | vā athavāthai |
tāvaditi || yāvattadvārttāyāste nṛpastāvat | śaradupamā vanapālikā praviśya devetyabhidhāya taṃ rājahaṃsaṃ rājñaḥ pādayornidhāya praṇāmaṃ cakāra | nīlotpaladalādīni locanādīnāmupamānāni | dantacchada oṣṭhaḥ | nīlamaṃśukaṃ vāsastasya paṭī uttarīyam | paripāke hi śāligauraḥ syādatastanmañjarīvadgauramaṅgaṃ yasyāḥ | pravṛddhāḥ kāśāḥ kāśapuṣpāṇyeva hāso yasyāḥ ||

7.8

prasṛteti || prasṛtaḥ kamalānāmabjānāṃ gandho yatra| tathā nīreṇa saṃsakto yuktaḥ kaṇṭhaḥ pāliprānto yasya | tathā dhṛtā kuvalayānāṃ nīlotpalānāṃ mālā yena | tathā jātā utpannā bhaṅgāstaraṅgā ūrmayaḥ kallolā yatra| etaccatuṣṭayamapi taḍāgādarahetuḥ| deva, tvayi ruṣṭe yadbhītāḥ śatravastaḍāgamevaṃvidhaṃ nādriyante | yāvatkalatramapi | tatkiṃviśiṣṭam | prasṛtaḥ ke mūrdhni malagandho yasyā| stanābhāvāt | tathā nirgato raso vaktrāmṛtakalā śṛṅgārādirvā yatra | tathā sakto'ntarlagnaḥ kaṇṭho yasya | tathā dhṛtā kutsitavalayānāṃ suvarṇādyabhāvātkācādivalayānāṃ mālā yena | tathā jātabhaṅgā bhagnā ūrmikā aṅgulīyakaṃ yasya |

7.9

asamati || haritateḥ siṃhapaddhateḥ sakāśādīraḥ kṣepaścāso haritatīraḥ, asamo haritatīro yasya| athavā mā lakṣmīstayā saha samaṃ, na samamasamamaśrīkam | yathā haritatīrvāranapaṅktīrīrayati kṣipati | paścātkarmadhārayaḥ| tathā vigatasrajaṃ vigatamālam | tathā bālaśeṣaṃ hatabhartrāditvāt | tathā sphuṭaṃ ku kutsā yasya taṃ sphuṭakam | tathā udgatoparāgasya rāgābhāvasyollāso yasya| sa cāsau saṃpadviyuktaśca | athavā sphuṭā kutsitodarabharaṇādimānnajā mudyasya sa sphuṭakamut | tathāpagato rāgollāso yasya | sphuṭakamuccāsāvaparāgohlāsaśca sphuṭakamudaparāgollāsaḥ, sa cāsau saṃpadviyuktaśca| bahuḥ śoko yasya| īdṛśaṃ tvadahitastrījanamapaśyāma| grīṣme sara iva| tadapi kīdṛk| samaṃ haritaṃ tīraṃ yasya tatsamaharitatīraṃ, na samaharitatīramasamaharitatīraṃ, viṣamaṃ śuṣkaṃ ca tīraṃ yasyetyarthaḥ| tathā visra āmagandhirako jambālaḥ kardama eva śeṣo yatra| tathā vikasitakumudareṇūllāsasamṛddhirahitam| nāsti kaṃ jalaṃ yatretyakam | bahuśa iti kriyāviśeṣaṇam |
spṛheti || prakṛtotkṛṣṭamohe manaḥ, śāstraṃ tu prastutataḥ param ūho vitarko yatra | bhūtā saṃjātā niṣṭhā kleśo yatra manasi, vyākaraṇe tu bhūte'tītakāle niṣṭhāsaṃjñaḥ pratyayayo yatra ||

7.12

ānandīti || guṇastantuḥ śauryādiśca | āmalakopamānānāṃ muktāphalānāṃ mauktikānāṃ pracayaṃ samavāyam | adbhutamāścaryakāraṇam | vahantī | damayantī tu malātpāpānmālinyādvā, kopātkrudho, manāgdurvārasādṛśyādvā muktā bhraṣṭā | tathādbhutaṃ citraṃ phalānāṃ pracayaṃ vahantī pariṇeturiti śeṣaḥ | cetoharā manojñā | anyatra cetasi haro'syāḥ | evaṃbhūteyaṃ muktāvalī sā ca kasya hṛdi vakṣasi cetasi ca, padamavasthānaṃ na karoti, sarvasyāpi karotyevetyarthaḥ |

7.13

tayā datteti|| guṇāścārutādayastantusarikā ca|

7.14

kaḥ karotīti|| pariṇāho viśālatā|

7.15

śithileteti || dinamanu dinaṃ lakṣīkṛtya | etena rātriniṣedhaḥ | pakṣiṇo hi niśi nīḍe nīlīyante | tāpahetavo'pi divasā haṃsavārttayā aviditaparivarttāḥ | śaradi bhavaṃ śāradaṃ rūpamuṣṇatvātiśayādi tadvidyate yasyāsau śāradī ino yeṣu te śāradīnāḥ |
ekadeti || nīlāñjanikā tāpicchaḥ ||
deveti āstāṃ manuṣyāṇām, asmākamapi pakṣijātīyāna| mapītyapiśabdārthaḥ| tirayati tiraskaroti ||
gate ceti || tasminhaṃsavṛndanetāre | śravaṇamākarṇanameva praṇālī jalamārgastayā | kṛtvā mānasaṃ ceta eva sarastaḍāgam | atha ca mānasākhyaṃ devataḍāgaṃ karmatāpannam | vidarbharāja eva haṃsastasya putryāṃ taralayantyāṃ satyām | tathā pravaṇīkṛtadhanurguṇe anaṅgadhanurdhare | tathā madhulihāṃ madhuragirāṃ jhaṃkāre karṇe gacchati bhautsukyakāriṇi cāvasare sati | 'haṃso vihaṃgabhede syānnilobhanṛpatāvapi' ||

7.16

āviriti || utkaṇṭhitasya nṛpatestatsthānakamavasthāntaraṃ jātam | yatra (sthānake) pañcame pañcamākhye rāgaviśeṣe rāgo rasavattā sa eva priyaḥ | śeṣāstu rasā viṣayānurāgā ripavaḥ |
tataśceti || tāpātirekātpratikṣaṇaṃ kṣaṇamātraśuṣkatvānmurmuraḥ puñjo yeṣāṃ tāni murmurapuñjāni, tathābhūtāni rājīvāni yeṣvaṅgeṣu tāni | murmurastuṣavahniḥ | yadviśvaprakāśaḥ—'murmurastuṣavahrau syānmanmathe ravivājini' ||

7.20

evamiti || tāṃ diśaṃ prati calantyabhimukhībhūya nivarttante | evaṃ cakṣurapi ||

7.21

āsīcceti || kṛto'nyonyaguṇapraśnālāpa eva japo jāpyaṃ yakābhyām | punarāvarttitaṃ nāmaiva svādhyāyo yayoḥ | saṃkalpe cittakarmaṇi yaḥ samāgamastatrābaddhaṃ dhyānaṃ yakāmyān | kāmāgnau svaceto homayatoḥ | tapyamānayoḥ | mauninorapyanayorviyogo viraha evāsīt | na yogaḥ | yogaḥ saṃbandho'dhyātmaviṣayaśca | anyasya japaṃ svādhyāyaṃ dhyānaṃ homaṃ tapo maunaṃ vrataṃ ca kurvato yogalābhaḥ syāt | tapyamāneti saṃtāpapakṣe karmakartari, tapaḥpakṣe tu kartari, tapeḥ karmaviṣayatvāt ||

7.22

bhūpeti || tāteti saṃbodhane | nṛpanimantraṇe tathā saṃcāryatāṃ yathā āgamāvanatiḥ śāstrapratītirlopyā na syāditi bāhyārthaḥ | dṛṣṭārthastu nalanāmāpi nṛpo yathāgamanabuddhirbhavediti |

7.23

keneti || āgamasya śāstrasya | arthe laṅghanaṃ na kariṣyāmīti bāhyārthaḥ | iṣṭārthastu bhāgamanasyārthe rabhasenautsukyena ghanaṃ nibiḍaṃ nalākhyaṃ nṛpaṃ kariṣyāmi āneṣyāmyevetyarthaḥ |

7.24

āhūteti || ākāritottaranṛpeṇa tvayā vidvannalīkāpi vārtā na kathiteti bāhyo'rthaḥ | āntarastu nalasyeyaṃ nālī vārtā sā kāpi tvayā nābhyadhāyi |

7.26

yatheyamiti || saṅ śobhanastyāgo yasya | tathā na tvaṃ lobhavān | asītyavyayaṃ yuṣmadarthe | pakṣe satyāgastvam | tathā nalākhyo bhavān iti pṛthagvākyadvayam | ekavākyatāyāṃ tu bhavānasīti madhyamapuruṣo durlabhaḥ |

7.27

nādyā iti || viśiṣṭadarbhāyā nadyāstīre | kāpyanirdiṣṭanāmā | gopī | varaṃ śreṣṭhaṃ nalaṃ (ḍaṃ) tṛṇaviśeṣam | kedārīkṛtya | gā dhenūḥ | samut saharṣā | cārayati | śleṣavakroktyā tu vidarbhābhidhānāyā nadyāstīre, kāpi | mahanīyamahimā, gopālasya bhūpasya, bālikā sutā, nalaṃ rājānaṃ, varaṃ varayitāraṃ kṣetrīkṛtyāśrayīkṛtya, giraḥ samuccārayati | vara īpsāyām, varyata iti varaḥ | kṣetraṃ sadbhūmiḥ |

7.28

anubhavatviti || gopālikā kṣīrasya sapariṇāmāni yāni phalāni kṣaireyīdadhighṛtaprabhṛtīni tānyanubhavatu cirāya | cañcalā lolā gocāraṇavaśāt | yasyāḥ saṃpratyeṣa dhenurāgo mahodyamena hetunā | kathamapi kenāpi prakāreṇa na nivarttate | śleṣe tu gopaputrī bhūpaputrī damayantīlakṣaṇā cañcalākṣī lolanetrā śṛṅgārādirasaparipākaphalānyupabhuṅktām | yasyā saṃprati naiṣadhe nale mahodyame'nurāgaḥ premabandhaḥ| kathamapi nāpasarati |

7.29

dhīramiti || dhīramatrāsaṃ raṅgantaṃ vahagantaṃ raṃhasi vege sāramutkṛṣṭaṃ vājinamaśvamāruhya kaṇṭhe hāraṃ guṇaṃ bibhrāṇaḥ svacchandaṃ krīḍituṃ punarapyagāt |

7.30

pūrveti || pūrvāparasāgarāvadhisaṃkrāntacamūcare tasminnale bhūrmedinī bhārāddhetorhareḥ sasmāra | 'adhīgartha'-iti sūtreṇa karmaṇi ṣaṣṭhī |

7.31

āsīditi || sitacchattraiḥ piṇḍitapuṇḍarīkavanaṃ, śrīkarībhiḥ sanīlotpalaṃ, reṇupaṭalairunnatameghaṃ, kvaciccaladhvajāñcalaiḥ pravṛddhordhvataraṅgaṃ, taḍāgamivāmbaramākāśaṃ tatmayāṇe'bhūt | prācyadeśe mahāsaraḥsu meghā ambho grahītumunnamanta iti prasiddhayonmeghatvamuktam |
jātāśceti || dhūlayo nirlajjāḥ striya iva | jaṃghetyādīnyubhayatra samānāni | nakhā aśvādīnāṃ khurāḥ, padaṃ pādavinyāsasteṣāmabhighātādutthitāḥ pakṣe nakhakṣatapadayośvābhighāte udyatāḥ sodyamāḥ | balātsainyāgraprabuddhāḥ, pakṣe pravṛddhavīryāḥ | viyadāvaraṇā nabhaśchādinyo vigatavludvastrāśca | viyannabhaḥ | vipūrvasyeṇaḥ śatāre ca viyaditi | atiprasaṅgamatinyāsiṃ, pakṣe ratiprasaṅgaṃ surataprabandham ||
kūjantaśceti || padātayo viceluḥ | kiṃ kurvantaḥ | koṭiśo'nekadhā kūjantaḥ śabdāyamānāḥ | tathā kodaṇḍena dhanuṣā maṇḍalāgreṇa cāsinā vyākulāḥ pāṇayo yeṣāṃ te | tathādhikaṃ raṇakarmaṇi kuśalāḥ | pāṇinīyapakṣe'dhikaraṇakarmaṇī kārake | lāmpaṭyenolluṇṭhitā aripuro'rinagaryo yaiḥ | puro'grataḥ ||

7.32

evamiti || amunā prakāreṇāsau nala idamitthaṃ kurvaṃstaraṇirathyāśvatyaktādhityakāmadhyaṃ vindhyādrimanu lakṣyīkṛtya sasāra | kiṃ kurvan | laṅghayan | kān | girīndrān grāmāṃśca | saṃpratyubhayānapi viśinaṣṭi | krīḍitā anekapā gajā amarāśca devā yeṣu | pakṣe pāmarā grāmyāḥ | sarito bahubhistaraṅgairalaṃkṛtāḥ | sīmānaśca bahutaraṃ yathābhavatyevaṃ gopairgopālaiḥ śobhitāḥ | viśeṣeṇoḍhāni pattrāṇi vāhanāni rathāśca yaiḥ | pakṣe pattrarathaḥ pakṣī | sālena prākāreṇa sahitāḥ | nāryaḥ sālasā hitāśca | alasaśabdo bhāvapradhāno lakṣaṇādivat | pacelimairgodhūmaiḥ sasyaviśeṣaiḥ śyāmalāḥ | pakṣī tu gobhūrmedhūṃmo godhūmaḥ | tataḥ pacyamānaḥ paripākaṃ gacchan bahulībhavandyo'sau godhūmastena śyāmalāḥ | na tu pacyamānā cāsau gauśceti | ṭacprasaṅgāt | kṛṣyāvanī hi dagdhā samadhikaṃ phalatīti | tathā ca (raghuvaṃśe navame sarge) kṛṣyāṃ dahannapi khalu kṣitimindhaneddho bījaprarohajananīṃ jvalanaḥ karoti' | gośabdo bhūmyartho na dhenvartho'naucityāt | viviṃśeṣe vigame ca | dhavo bhartā taruviśeṣaśca | parivṛṇyanti parivārībhavanti parivārīṇi | anyatra pari samantādvāri jalaṃ yeṣu ||

7.34

mādyaditi || mustāyāḥ kandaviśeṣasya rasena niryāsenāmoditāḥ | antarmadhye susthitāḥ pānthā yāsu | tathā mantharamarutā mandānilena lolantaścalanto latāmaṇḍapā yāsu | pañcātmakarmadhārayaḥ |

7.36

majjaditi || bhṛṅgakulānāṃ kuvalayānyupamānam | bibhrata iti kallolaviśeṣaṇaṃ jasantam | 'nābhyastād'-iti numabhāvaḥ |

7.37

aṃseti || taruṣu jātāstāravāḥ| te ca te tantavaśca | picchilaṃ masṛṇaṃ kardamilam |

7.39

bāleti|| vistaratā prasaratā gandhena ruddhāḥ| ata eva bhrāmyanto bhṛṅgāstairanukṛtaḥ payaḥpūrṇamegho'ndhakāraśca yeneti vanaviśeṣaṇam| meghāddhi mayūrasya harṣaḥ| andhakārācca rātriśaṅkayā cakravākasya bhayam|

7.40

kurureti || pravaro matiryasya tatsaṃbodhanam | iha rodhastaṭaṃ vilokya ko naro na ramate krīḍatyeva sarvaḥ| kathaṃbhūtam | kurarāṇāṃ bharamatiśayaṃ sahate | tathā saha haṃsamālayā tathā muditā mayūrāścakorāścakravākāśca yatra | yataḥ saṣṭhu ruciram |

7.41

baketi || praśama eva dhanaṃ yeṣāṃ te munayo nayayuktāḥ | anupamasāmarthyaṃ bhavamīśvaraṃ smaranto bakaiḥ kṛtaśabdam ! tathā na dambhātkapaṭādapi tu dharmavāsanayā kṛtaṃ savanaṃ snānaṃ yatra tam | tathā saha vanaiḥ savanaṃ vanayuktam | nadaṃ jalādhāraviśeṣam | ete bhajante |

7.42

muhuriti || ibhavanti gajavanti tathā vīnāṃ pakṣiṇāṃ padamaṅke yatra tathoktaṃ paṅkaṃ bhajante tāni narmaṃdāyāstaṭasamīpavanāni karmabhūtāni adhivasatāṃ satāṃ viduṣām | apagatā vipadyebhyastādṛśāṃ munīnāṃ kathaṃ kalmaṣāṇi pāpāni bhavanti | bhavantyevetyarthaḥ |

7.44

kaciditi || pravaraṃ gairikaṃ yatra | tathā asamamapratimam | sarvotkṛṣṭamiti yāvat | tathā samullasantaḥ pallavā yatra | paścādyathāyukti karmadhārayaḥ | gairikaśabdo napuṃsakaḥ | 'pravaragairikopama' iti vā pāṭhaḥ || 43-44 ||
taditi || khedāpanuttiḥ khedāpanodaḥ ||

7.45

vāyuskandhamiti || skandhaḥ saṃhatyartho'sārthaśca | kuto'trāvāsaḥ | hi yasmāt tuṅgāḥ puṣpitāścātra pādapāḥ santi |

7.47

tadevamiti || mugdhamṛgetyādi vanaviśeṣaṇam | lauhityānmugdhamṛgairdāvānalabhrāntyā kusumitāśokakānanāni parihṛtānīti bhāvaḥ ||

7.49

vīcīnāmiti || udgandhisaugandhikā vīcinicayā jaladān spṛśanti | rodhāṃsi ca spṛśanti | tadevaṃ yasyāḥ sindhoḥ, kiṃ vā na sevyam | cakāro vārthe |
taducitamiti || mandurā vājiśālā | kāyo māpyatreti kāyamānaṃ lokaprasiddhyā rohiṣāditṛṇamayāvāsaviśeṣaḥ | madamattamattaṅgajāniti | madena vīryavipākena mattā natvauṣadhādiprayogāt | jālāni markaṭikākhyakṛmikṛtagṛhāṇi | kūṭaṃ vapram ||
na khalviti || yathā cakrāvākī cakravākasya sajātīyā, evaṃ manuṣyajāternaṃlasya mānuṣī damayantyucitā| yathā haṃsānāṃ sānucitā, evaṃ lokapāālānāmapi damayantīti ||

7.50

kimu iti || hrasvā kuṭī kuṭīraḥ | 'hrasve' ityadhikāre 'kuṭīśama'-iti sūtreṇa rapratyayaḥ |

7.52

atha sakaleti || athānantaraṃ pūrvadigbhāgavyomnaḥ purandaro'vātarat | hārayaṣṭirmuktālatā | anyatra harasyeyaṃ hārī yaṣṭiḥ śūlalakṣaṇā | andhako daityaviśeṣaḥ | sahasramakṣīṇi yasya | 'bahuvrīhau' - iti samāsāntaḥ ṣac | vindhyapakṣe sahasrākṣabdaḥ prācuryavacanaḥ | akṣā vibhītakāḥ | kuṇḍalaṃ karṇāṃlaṃkāraḥ tadvān | tathā pātā rakṣitā | alamatyarthaṃ rocamānaśca | pannagendrastu kuṇḍalākāraḥ | tathā pātāle sutpātālamuttayā bhāsamānaḥ | mattamātaṅga aucityādairāvaṇaḥ klībacāṇḍālaśca | padmarāgasya maṇeryadruṇaṃ lohitaṃ prabhāmaṇḍalaṃ tanmaṇḍanamasya | aṃśumāṃstu avikṛtaḥ padmānāṃ rāgo'ruṇasya prabhā maṇḍalaṃ bimbam | etāni maṇḍanaṃ yasya ||

7.54

iti prakāśiteti || daradalitetyatra daretyavyayamīṣadarthe ||
atha seti || atiśayena kṣipraṃ kṣepīyaḥ | 'sthūladūra'-ityādinā siddham ||
evaṃ sāpīti || sakṛtpravṛttāyāḥ stokamapi nartitumārabdhavatyāḥ kiṃ nīraṅgayāḥ ||

7.55

kvaciditi || kalpo'nirviṇṇaḥ | tu punariti śabdau saṃbhūyavācakatvātpunararthameva dyotayataḥ | yathāpi ceti samuccayaḥ |

7.56

tataśceti || ambujajātibhirjīvitā jīvaṃjīvāḥ paciviśeṣā yatra| śeṣādvibhāṣā, iti kap | ambujajātireva jīvitaṃ yeṣāmiti vā| atipriyatvāt | uraḥpramāṇaṃ vakṣodaghnamudakaṃ yatra | agādhe hi payasi na jalakrīḍā ||
avatīryeti || viṣaṃ jalaṃ, garaśca | raktotpalaṃ raktābjaṃ, raktenotkṛṣṭaṃ palaṃ māṃsaṃ ca | gṛhītapuṇḍarīke avalokitasitāmbuje akṣiṇī yāsām | cakṣuṣo hi grahaṇamavalokanameva | yathā śrotrapānamākarṇanam | athavā śauyyānnetre'nyastābjāḥ| anyatra puṇḍarīkāntaḥ kṛṣṇaḥ krauñcaḥ pakṣī giriśca | dhṛtarāṣṭro duryodhanasya pitā, śakunirmātulaḥ | pakṣe dhṛtarāṣṭro haṃsaḥ | yadviśvaḥ—‘dhṛtarāṣṭraḥ surājñi syātpakṣikṣatriyabhedayoḥ’ | śakuniḥ pakṣī | acañcūni cañcūni kṛtāni cañcūkṛtāni | anyatra cañcvāṃ kṛtāni dhṛtāni yāni dīrghakamalanālāni taiḥ śaśadharakaranikaravannirmalaṃ jalam | anyatra kiraṇanikara eva nirmalajalam | cakoryo hi candrakarānpibanti | priyaṃ vāriṇo jalasya taraṇaṃ yāsām | anyatra vārito niṣiddho raṇo yakābhiḥ | tā vāritaraṇāḥ, priyāṇāṃ vāritaraṇāḥ priyavāritaraṇāḥ ||

7.59

etasyā iti || mauktikasaro muktādāma |

7.63

bhramakaramiti || makarando'styasyāṃ makarandinīm | tathā alinībhirbhṛṅgībhirmalinīkṛtāṃ kalinīṃ taralayantaṃ kṣipantaṃ bhramakaramāvarttakaraṃ makaraṃ yādoviśeṣaṃ vilokya yadutpannaṃ mahābhayaṃ tasmāttvaritairuttālaiḥ pādakramairasau śavarasundarī sarita uttīrṇā ||

7.66

vikalayatīti || adharayati vidhurayatītyarthaḥ |

7.67

tadastviti || niṣiddhasya niṣevaṇaṃ sevanamāgrahastasmātsakāśāt prabhūṇāṃ matayaḥ prakṛtasānumatyaiva vyāvatrtyante, na pratikūlatayā haṭhāt niṣiddhasyānabhijātasaṅgamādeśāgrahaṃ kurvāṇaḥ prabhuḥ sahāyasaṃpadānujīvinā nivāryaḥ| paraṃ tadabhimataṃ prāk puraskṛtya doṣaṃ ca darśayitvā| sahasā nivāryamāṇo hi parābhavamiva manyeta ||

7.70

sarasijeti || apirbhinnakrame tato'śeṣamapi divasamityarthaḥ |

7.71

padmānīti || atrātapatrāprabhṛtayo rājadharmā rājahaṃsaśiśuṣūdbhāvanīyāḥ |

7.73

iha caratīti || pratiṣṭhamānabhṛṅgavṛndāccakravāko bibhetīti tapasvinīāntyeti śeṣaḥ | jīvaṃjīvakaḥ pakṣī jīviteśāṃ ramayatīti sambandhaḥ |
kathaṃ nu kṣeti || indrādivareṣu satsu mayi viṣaye kīdṛganurāgaḥ, bandhavo'pyenāṃ divyasaṃbandhārthitvātteṣveva protsāhayiṣyanti, iti cintayati rājñi śanaiḥ krameṇāmbarādavatīrya bhagavānbhānuḥ paścimāmāgāt| kiṃ kurvan | imaṃ nṛpamityamunā prakāreṇāśvāsayanniva | tameva prakāramāha—aho rājaṃstvayā cetasi naitaccintanīyam | yadibhyassambandhārthino bandhava etāṃ nivārayiṣyantīti tadeṣāsmatto viruddhyatīti | yato rāmājano vārito niṣiddho'tīva pravartate | tathā'sya strījanasya dīrghamanuraktasya bahukālaṃ sānurāgasya sato'lamatyarthaṃ na rāgāpāyaḥ syāt | tathāsyālīko'pyabhiniveśo na hīyate | kiṃ punaryādṛksvayayabhiniveśaḥ| yathā padmo'bjaṃ vārito jalātpravartaṃte | tathāsya raktasya sato nālaṃ kāṇḍaṃ dīrghamanu saha parāgo makarandaḥ syāt | tathālī bhṛṅgo kaṃ jalaṃ tayorabhiniveśaḥ praveśaḥ so'pyasya na hīyate na hīnaḥ syāt | kiṃ cānyaducyate | svīkṛtānāmapi strīṇāṃ puruṣāntare rāgānubandhaḥ | yasmātsaṃpratyapi paśya tvaṃ varuṇasvīkṛtāpi paścimāśā mamāpi viṣaye rāgiṇī bhaviṣyatīti | padmaśabda ubhayaliṅgaḥ ||
ambarāntariti || nabhontaḥprasāritāṃśau raktānvite raktayā paścimayā diśā yukte satyambhojinījīviteśvare ravau prācyā cintitam ||

7.74

tadāha - pūrveti || ādyāham | tathāsakṛdvihitodayāhaṃ tasmādyasyāmastameti jaghanyāṃ ca nikṛṣṭāṃ tāmimāṃ rāgī āraktaḥ san ravirmāṃ vihāya kathamagāt | paścimāṃ diśaṃ gate śithilāṃśāvaṃśumati viṣaye ya īrṣyāroṣo'sūyākopastasmādviṣādinī ca satī pūrvā dik tamasāndhakāreṇa lakṣyate | anyāmapi prathamāṃ kṛtodayāṃ vihāya astaṃkāriṇīṃ nikṛṣṭāṃ ca yadā rāgī vilāsa yāti, tadā tasminśithilitavāsasi pūrvā strīrṣyāviṣādinī tamasā tamobhāvena prāpyate |

7.75

viśleṣeti || utkṛṣṭā pīḍā yatretyutpīḍamityākrandikriyāviśeṣaṇam |

7.76

rakteneti || adhastādvaktraṃ yasya tadadhovaktramadhomukham | tathā raktena rudhireṇāktaṃ liptam | tattathābhūtaṃ kapālaṃ kāla eva kāpālikastena tārā nakṣatrāṇyeva mudrā ruca-

7.77

iti viṣamapadaprakāśametaṃ damayantyāstanute sma caṇḍapālaḥ| śiśumatilatikāvikāsacaitraṃ caturamatisphuṭabhitticārucitram || iti caṇḍapālaviracite damayantīkathāvivaraṇe pañcama ucchvāsaḥ samāptaḥ ||
atha dvijeti || atha niśātivāhanānantaram | ambaraṃ vyoma vastraṃ ca | vyomnaḥ svabhāvasvacchasyāpi mālinyakṣālane bhākte | vastrapakṣe timiravanmalinam ||

Linked texts (1)