Treasury of Narratives (Caturviṃśatiprabandha) 11.25
Prabandhakośa 11.25
- Language
- Sanskrit
11.25.1
ityādi-gurubhirbodhyamāno'si" ; budhyasva, mā muhaḥ | so'tha niṣtrapatayā teṣāṃ haste gurubhyaḥ
padyāni patre likhitvā prajighāya | gatāste tatra | vācitāni padyāni guruṇāatrāntare viditaparamārthau tau tanmātulābitaretaraṃ prati vigatadurbikalpau punaḥ pratiṣṭhānamāgatau
paracakraṃ dṛṣṭvā tāṃ svabhaginīṃ procatuḥ-he svasaḥ ! yena divaukasā tavāyaṃ tanayo dattastameva smara
yathā sa evāsya sāhāyyakaṃ vidhatte | sā'pi tadvacasā prācīrna nāgapatervacaḥ smṛtvā śirasi niveśitaghaṭā godāvaryāṃ nāgahradaṃ gatvā snātvā ca tameva nāganāyakamārādhayat | tatkṣaṇādbhāgarājaḥ
pratyakṣībhūya vācamuvāca brāhmaṇīm-ko heturahamanusmṛtastvayā ? | tayā ca praṇamya yathāvasthitamabhihite babhāṣe śeṣarājaḥ-mayi pratapati' kastava tanayamabhibhavituṃ kṣamaḥ ? | ityudīrya ghaṭamādāya
hradāntarnimajya pīyūṣakuṇḍātsudhayā ghaṭaṃ prapūrya ca tasyai dattaḥ | ūce ca-tvamanenāmṛtena sātavāhanakṛtamṛnmayāśvarathagajapadātijātamabhiṣiñcestathā tatsajīvaṃ bhūtvā parabalaṃ bhanakti; tvatputraṃ
ca pratiṣṭhānapattanarājye ayameva pīyūṣaghaṭo'bhiṣekṣyati' | prastāve punaḥ smaraṇīyo'hamityuktvā
svārapadamagamad bhujaṅgapuṅgavaḥ | sā'pi sudhāghaṭamādāya svasropetya tena tanmṛnmayaṃ sainyamadainyamabhyukṣāmāsa | prātardivyānubhāvataḥ sacetanībhūya tatsainyaṃ saṃmukhaṃ gatvā yuyudhe parānīkinyā
11.25.2
sārddham | tayā sātavāhanapṛtanayā bhagnamavantīśiturbalam | vikramanarapatirapi palāyya yayāvavantīm | tadanu sātavāhano rājye'bhiṣiktaḥ | pratiṣṭhānaṃ ca nijanijavibhūtiparibhūtavaisraukasārābhidhānaṃ dhavalagṛha-devagṛha-haṭṭapaṅkti-rājapatha-prākāra-parikhādibhiḥ suniviṣṭamajaniṣṭa pattanam
sātavāhano'pi krameṇa dakṣiṇāpathamaṛṇaṃ vidhāya tāpītīraparyantaṃ cottarāpathaṃ sādhayitvā svakīyasaṃvatsaraṃ prāvīvṛtat | jainaśca samajani | acīkaracca janitajana nayanaśaulyāni caityāni | pañcāśadvīrā api pratyekaṃ svasvanāmāṅkitāni antarnagaraṃ kārayāṃbabhūvurjinabhavanāni
§87) parasamayalokaprasiddhaṃ sātavāhanacaritraṃ śeṣamapi kiñciducyate | - śrīsātavāhane kṣitiṃ
rakṣati sati pañcāśadvīrāḥ pratiṣṭhānanagarāntastadā vasanti sma, pañcāśannagarādarbāhaḥ| itaśca tatraiva pure
ekasya dvijasya sūnurdapoṃḍuraḥ śūdrakākhyaḥ samajati | sa ca yuddhaśramaṃ darpāttu kurvāṇaḥ pitrā svakulānucitamidamiti pratiṣiddho'pi nāsthāt | anyedyuḥ sātavāhananṛpatirbappalā-khūṃdalādipurāntarvartivīrapañcāśadanvito dvipañcāśaddhastapramāṇāṃ śilāṃ śramārthamutpāṭayan dṛṣṭaḥ pitrā samaṃ gacchatā
dvādaśābdadeśīyena śūdrakeṇa | kenāpi vīreṇāṅgulīcatuṣṭayaṃ kenacitṣaḍaṅgulānyapareṇa tvaṅgulānyaṣṭau
11.25.3
śilā bhūmita utpāṭitā | mahījāninā' tvājānu nītā | ityavalokya śūdrakaḥ sphūrjadūrjitamavādītbho ! bho ! bhavatsu madhye kiṃ śilāmimāṃ mastakaṃ yāvanna kaściduddhartumīṣṭe' | te'pi serṣyamavādiṣuryathā-tvamevotpāṭaya yadi samarthamanyo'si | śūdrakastadākarṇya tāṃ śilīṃ" viyati tathocchālayāṃcakāra" yathā dūramūrdhvamagamat | punaravādi śūdrakeṇa-yo bhavatsu alambhūṣṇuḥ" sa khalu imāṃ nipatantīṃ stabhnātu | sātavāhanādivīrairbhayodbhrāntalocanairuce sa eva sānunayam, yathā-bho mahābala !
rakṣa rakṣa, āsmākīnān" prāṇān iti | sa punastāṃ pattyāluṃ tathā muṣṭiprahāreṇa prahatavān, yathā
sā trikhaṇḍatāmanvabhūt" | tatraikaṃ śakalaṃ yojanatrayopari nyapatat | dvaitīyikaṃ ca khaṇḍaṃ nāgahrade
tṛtīyaṃ tu pratolīdvāre catuṣpathamadhye nipatitamadyāpi tathaiva "vīkṣyamāṇamāste janaiḥ | tadvalabilasitacamatkṛtacetāḥ kṣoṇinetā śūdrakaṃ sutarāṃ satkṛtya purārakṣakasakarot | śastrāntarāṇi
pratiṣidhya daṇḍadhārastasya daṇḍamevāyudhamanvajñāsīt | śūdrako bahiścarān vīrān puramadhye praveṣṭumapi na dattavān, anarthanivāraṇārtham
§ 88) anyadā khasaudhasyoparitale śayānaḥ sātavāhanakṣitipatirmadhyarātre śarīracintārthamutthitaḥ | purādvahiḥparisare karuṇaṃ ruditamākarṇya tatpravṛttimupalabdhuṃ kṛpāṇapāṇiḥ paraduḥkha- 5
duḥkhitahṛdayatayā gṛhādviragāt | antarāle śūdrakeṇāvalokya sapraśrayaṃ praṇataḥ, pṛṣṭaśca mahāniśāyāṃ 'nirgamanakāraṇam | dharaṇīpatiravadat-yadayaṃ bahiḥpuraparisare karuṇakranditadhvaniḥ
11.25.4
śravaṇādhvani pathikībhāvamanubhavannasti | tatkāraṇapravṛttiṃ jñātuṃ vrajannasmi-iti rājñokte śūdrako
vyajijñapat-deva ! pratīkṣyapādaiḥ khasaudhālaṅkaraṇāya pādo'vadhāryatām | ahameva 'tatpravṛttimāneṣyāmi | ityabhidhāya vasudhānāyakaṃ vyāvarya svayaṃ ruditadhvanyanusāreṇa purādvirgantuṃ 10
pravṛttaḥ| purastād vrajan dattakarṇo godāvaryāḥ srotasi kaścana rudantamaśrauṣīt | tataḥ parikarabandhaṃ vidhāya śūdrakastīrtvā yāvatsarito madhyaṃ prayāti; tāvatpayaḥpūraplāvyamānaṃ naramekaṃ
rudantaṃ vīkṣya babhāṣe-bhoḥ ! kastvam ?, kimarthaṃ ca rodiṣi ? | ityabhihitaḥ sa nitarāmarudat
ati' nirbandhena punaḥ pṛṣṭaḥ spaṣṭamācaṣṭa-bho sāhasikaśiromaṇe ! māmito niṣkāsya bhūpateḥ
samīpaṃ prāpaya, yena tatra svavṛttamācakṣe | ityuktaḥ śūdrakastamutpāṭayituṃ yāvadayatiṣṭa tāvanno- 15
tpaṭati sma saḥ | tato'dhastātkenāpi yādasā mā' vidhṛto'yaṃ bhaved-ityāśaṅkya sadyaḥ kṛpāṇikāmadho vāhayāmāsa śūdrakaḥ | tadanu śiromātrameva śūdrakasyoddharttuḥ karatalamārohat laghubhayā
'tacchiraḥ prakṣaradrudhiradhāramavalokya śūdrako viṣādamāpa | 'tataścintayati sma-dhig ! māmaprahartari
praharttāraṃ" śaraṇāgataghātakaṃ ca" | ityātmānaṃ nindan vajrāhata iva kṣaṇaṃ mūrcchitastasthau | tadanu
samadhigatacaitanyaściramacintayat-kathamivaitatsuduśceṣṭitamavanipataye nivedayiṣyāmi | iti lajji- 20
tamanāstatraiva kāṣṭhaiścitāṃ viracayya tatra jvalanaṃ prajvālya tacchiraḥ saha gṛhītvā yāvadudarciṣi
praveṣṭuṃ pravavṛte tāvattena mastakena nijagade-bho mahāpuruṣa ! kimarthamitthaṃ vyavasīyate" bhavatā ?
11.25.5
"yāvadahaṃ śiromātramevāsmi saiṃhikeyavat" sadā | tad vṛthā mā viṣīda | prasīda, māṃ rājñaḥ samīpamupanaya | iti tadvacanaṃ niśamya camatkṛtacittaḥ prāṇilayamiti prahṛṣṭaḥ śūdrakastacchiraḥ paṭṭāṃśukaveṣṭitaṃ vidhāya prātaḥ sātavāhanamupāgamat | apṛcchadatha" pṛthivīnāthaḥ-śūdraka ! kimidam ?