Treasury of Narratives (Caturviṃśatiprabandha) 18.5
Prabandhakośa 18.5
- Language
- Sanskrit
18.5.1
§ 108) tato dakṣiṇāpathe mahārāṣṭra-tilaṅga-karṇāṭa-pāṇḍyādirāṣṭrāṇyasādhayat | anantaṃ dhanaṃ
saṅghaṭitam | tato gūrjjaradharāṃ prati vyāghuṭat | yāvaddeśasīmabandhau sainyaniveśaṃ kṛtvā sthitastāvat
sāyam , ekadā maharddhyā sabhāyāmupaviṣṭo'sti pratyakṣa iva suraparivṛḍhaḥ | tāvatkaścidvaideśiko bhaṭṭa
etyāśīrvādaṃ bhaṇitvā sabhāṃ dṛṣṭvā'vadadidaṃ yathā-aho ! paramāravaṃśadhūmaketoḥ śrīsiddharājasya
sabhā madanavarmaṇa iva manovismayajananī ! | tadākarṇya siddhendrastameva bhaṭṭaṃ pura upaveśya papracchabhaṭṭa ! ko'sau madanavarmā ?, kva nagare rājyaṃ karoti ? | bhaṭṭaḥ prāha-deva ! pūrvasyāṃ mahobataṃ nāma
pattanaṃ sphāram | tatra madanavarmā nāma pṛthvīpālaḥ prājñastyāgī bhogī dharmī nayī nala iva, purūravā⁴ iva, vatsarāja iva, punaravattīrṇaḥ pṛthivyām | taṃ rājānaṃ tacca puraṃ yaḥ khalu nityaṃ paśyati
so'pi varṇayituṃ na pārayati | kevalaṃ paśyannantarmanasaṃ mūka iva svādaṃ tadguṇaṃ jānāti | asmākaṃ
vacasi prāyo lokasya viśvāso nāsti vāvadūkatvāt | paraṃ preṣaya kañcitparamāptaṃ nijaṃ mantriṇaṃ
jñam, yena sa tāmṛddhiṃ dṛṣṭvā'trāgatya devapādebhyo nivedayati | evaṃ bhāṭīṃ vācamavadhārya siddharājo mantriṇamekaṃ katipayajanayutaṃ draṣṭuṃ tatra tenaiva bhaṭṭena saha prāhaiṣīt | gatau tau bhaṭṭa-mantriṇau
mahobakapattanam | darśitaṃ pattanaṃ bhaṭṭena | mantriṇā dṛṣṭvā nirvilambamuparājametya yathāsthitamabhāṇīt-avadhāraya svāmin ! gatastatrāham , darśitaṃ bhaṭṭena tatpattanam | ⁵tadā vasantamāsotsavastatra
18.5.2
pravarttate | gīyante vasantāndolakādirāgairgītāni | bhramanti divyaśṛṅgārā nāryyaḥ | makaradhvajalakṣabhrāntimutpādayanto vilasanti yuvānaḥ | kriyante pratirathyaṃ chaṇṭhanāni yakṣakarddamaiḥ | prāsāde
prāsāde saṅgītakāni | deve deve mahāpūjā | bhojanavārāḥ sārāḥ pratisadanam | rājakīyasannākāre
tu dālikūrāvasrāvaṇāni mṛtkalāni na mucyante kintu garttāyāṃ niyamyante, tadā saghaṇṭo hastī
nimajjati | rājāśvavārāḥ paritaḥ puraṃ bhramanto bīṭakāni dadate lokāya | karpūradhūliparvodayaḥ
rātrau vipaṇīn vaṇijo na saṃvṛṇvanti; udghātān vimuñcanti⁶ | prātarāgatyopaviśanti | evaṃ nītiḥ
vyavasāyo'pyācāramātreṇaiva [ tatra deśe lohakhānivatsuvarṇarūpyakhānīrvahanti tena sarveḥ ko'pi]
siddhārthatvāt | rājā tu kīdṛgapyāste, mayā sa na dṛṣṭaḥ | idaṃ ⁷tu śrutam-sa nārīkuñjaraḥ sabhāyāṃ
kadāpi nopaviśati | kevalaṃ hasitalalitāni tanoti⁸ | pratyakṣa indraḥ
evaṃ vacaḥ śrutvā siddharājaḥ sainyarakṣāyāṃ sainyaṃ niyujya mahatā' sainyena mahotrakaṃ prati pratasthe
[krameṇa gacchan'] tasthau tadāsanne bhūpradeśe krośāṣṭakena | kṣubhito deśaḥ| sthānāccalitaṃ mahobakam | pradhānairmadanavarmā divyodyānasthaḥ strīsahasrasamāvṛta etyoce-svāmin ! siddharājo gaurjara
upanagaramāgato'sti, sa kathaṃ paścānnivarttanīyaḥ ? | madanavarmaṇā smitvā bhaṇitam-siddharājaḥ ?;
5 so'yaṃ dhārāyāṃ dvādaśa varṣāṇi vigrahāya asthāt | sa kabāḍī rājā vācyo bhavadbhiḥ-yadi naḥ
puraṃ bhuvaṃ ca jighṛkṣasi, tadā yuddhaṃ kariṣyāmaḥ | athārthena tṛpyasi tadā'rthaṃ gṛhāṇeti | tato
18.5.3
yadyācate sa varākastaddeyaṃ bhavadbhiḥ| na vayaṃ dhane datte trudhyāmaḥ | so'pi jīvatu ciram, yo
vittārthaṃ kṛcchrāṇi karmāṇi kurvāṇo'sti| rājño vaco'nugṛhṇītvā mantriṇaḥ puramaguḥ | | tāvatā siddheśena kathāpitam-daṇḍaṃ datta' | mantribhī rājavākyaṃ dūtamukhena bhāṇitam-yadi arthamīhase tadā'rtha
10 lāhi, bhūmiṃ cettarhi yudhyāmahe vayam | madanavarmadevāya jñāpitamanna bhavadāgamanam | tena asmatprabhuṇā uktam-kabāḍī rājā'rthena tarpaṇīyaḥ saḥ | siddharājastallīlayā vismitaḥ ṣaṇṇavatiṃ
koṭīḥ kanakasyāyācīt | dattāstāḥ pradhānaiḥ sadyaḥ | deśaṃ sukhaṃ tasthau | tathāpi paścānna yāti
tadā pradhānairbhāṇitam-rājan ! artho labdhastvayā; kathamatha na pratigacchasi ? | siddheśena bhāṇitam'-mantripurūhūtā" ! taṃ līlānidhiṃ bhavatprabhuṃ didṛkṣe" | te'pyetya madanavarmāṇamabhaṇan-arthena
15 toṣitaḥ sa kleśī rājā; paraṃ bhaṇati rājendraṃ draṣṭumīhe| tato madanavarmaṇā nigaditam-tarhi etu
saḥ|| "tataḥ sainyaṃ tathāsthameva muktvā mitasainyastatrodyāne āgataḥ siddharājaḥ", yatra mahāprākārasthe
saudhe madanavarmā'sti | prākārādvahiyoṃdhalakṣāntiṣṭhanti | pratolīṃ yāvadāgatya madhye'cīkathad
dvāḥsthaiḥ- "āgamyatāmasmābhiḥ ? | mahotrakaprabhuṇā bhāṇitam-janacatuṣkeṇa sahāgacchata
āgato madhye siddharājaḥ | yāvatpaśyati kāñcanatoraṇāni saptapraveśadvārāṇi | agre" dadarśa
20 rajatamahārajatamayīrvāpīḥ | nānādeśaveśa" bhāṣāvicakṣaṇāḥ śaśāṅkamukhīrviśālanitambasthalāstāruṇyapuṇyāvayavāḥ strīḥ | paṇava-veṇu-vīṇā-mṛdaṅgādikalāsaktaṃ parijanajanam | sphītāni gītāni
18.5.4
śuśrāva | nandanodyānādhikamudyānam, himagṛhāṇi, haṃsasārasādīn khagān, upakaraṇāni haimāni,
kadalīdalakomalāni vasanāni, janitānaṅgarāṃgān uttuṅgān puṣpakaraṇḍāṃścaikṣata | evaṃ paśyan
paśyan, puraḥ puro gacchan, sākṣādiva madanaṃ madhure vayasi varttamānaṃ mitamuktāphalaprāyabhūṣaṇaṃ
25 sarvāṅgalakṣaṇaṃ kāñcanaprabhaṃ madhurakharaṃ tāmarasākṣaṃ tuṅgaghoṇaṃ" upacitagātraṃ madanavarmāṇamapaśyat
madanavarmā'pyabhyetyāśliṣya" hemāsanaṃ dattvā tamabhāṇīt-siddhendra ! puṇyamadyāsmākaṃ yena tvamatithiḥ sampanno'si | siddharājaḥ prāha-rājan ! āvarjanāvacanamidaṃ mithyā | yattu tvanmantriṇāmagre kabāḍī ityuktaṃ tatsatyam | madanavarmā jahāsa | siddheśa ! kena vo vijñaptamidam ? | siddheśaḥ
prāha-taireva mantribhistāvakaiḥ | ko'bhiprāyo mannindābhaṇane devasya ? | madanavarmā āha"-deva !
30 kalirayam, alpaṃ jīvitam, mitā rājyaśrīḥ, tucchaṃ balam, tatrāpi puṇyaiḥ sphītaṃ rājyaṃ
labhyate, tadapi cen na bhujyate, rūlyate videśeṣu, tatkathaṃ na 'karbāḍikatvam | siddheśenoktamsatyam, etādṛśaḥ karbāṭika evāham| tvameva satyaṃ dhanyo yasyetthaṃ śarmāṇi| tvayi dṛṣṭe'smākaṃ
jīvitaṃ saphalam | ciraṃ rājyaṃ bhuṅkṣva | ityuktvā tasthau | madanavarmaṇotthāya nijaṃ parijanakośa-devatāvasarādi sarvaṃ darśitam | premā'vṛdhat | viṃśatyuttaraṃ pātraśataṃ khāṅgasevakaṃ siddharājāya
vyatarat' | tena prīto jayasiṃhadevaḥ sainyaṃ gṛhītvā dharāṃ jitvā pattanaṃ aṇahillapuraṃ praviṣṭaḥ