Shrirajaprashasti 1
Śrīrājapraśasti 1
- Language
- Sanskrit
1.1
rājapraśastiḥ
svasti śrīmanmahārājādhirājeṣu nivedanam
tārānāthadvijasnehāśīrāśiśuraḥ saram
1.2
kamalā kamalālayatvaye lasatātte'capalā nirantaram
vadane vacanādhipālikā samare te'grasarāstu kālikā
1.3
cittasadmani tavāstu santataṃ vāsudevapadavācyadhāma tat
yena sarvamidamātataṃ tataṃ pālitaṃ tadanu saṃhṛtaṃ kramāt
1.4
yogamārganihitena cetasā viśvarūpamanaghaṃ vibhāvaya
tena labdhapuruṣārthasārthaṃkaṃ sārthakaṃ jananamastu bhūpa ! te
1.5
sabījā hṛdvṛttiḥ kramamanugatā bījarahitā
pare tattve samyag layamuragatā janmaśamanī
trayāṇāṃ tāpānāmatiśayasamūlakṣayakarī
pragāḍhaṃ te bhūyāt prakṛtipuruṣavyaktijananī
1.6
samprajñātasamādhidhūtaniraye citte kramāduṅgatā'samprātātasamādhinā narapate ! bhūyāt vivekodayaḥ
atyantaḥ puruṣārthalābha iha te bhūyācca bhūmīpate !
yenātmāntabhavena tena na bhave bhūyāt punaḥ sambhavaḥ
1.7
cittaprasādanakarī parikarmarūpā
jyotiṣmatī madhumatī ca tathā viśokā
ānandayā ca sahitā satataṃ cakāstu
bhūpālavaryya ! satataṃ tava cittavṛttiḥ
1.8
maitrī sādhuṣu duḥkhiteṣu karuṇopekṣā ca pāpātmasu
vṛttiḥ sā hṛdayasya bhūpa ! muditā saukhyānviteṣvastu te
etāsāṃ pariśuddhabhāvavaśataḥ sthairyānvitaṃ mānasaṃ
sarvānarthanivarhaṇāya nṛpa ! te śāntiṃ parāmṛcchatu
1.6-2
yogoktalakṣaṇayamādibhiraṣṭasaṃkhyairyogānuśīlanamanukṣaṇamātanu tvam
tuṣṭīḥ sadā navavidhā nṛpate ! labhasva
lasyantu yogajanitāstava siddhayo'ṣṭau
1.10
kleśajanmaparihīṇa īśvaro
vāsanārahita eṣa bhūpate !
karmapākaparimukta ādimaścetasi pratiṣṭhitaḥ sadāstu te
1.11
sārūpyaṃ viṣayeṣu santatamanusyataṃ vihāyāntaraṃ
yogaṃ vṛttinirodhalakṣaṇamayo cittasya bhūpāpnuhi
yena syāt paranirvṛtirna ca punarjanmādikaṃ bhūpate !
jāyetāpi bhavārṇave na ca gatiḥ saṃsāramūlakṣayāt
1.12
śānto dāntendriyaḥ sannuparatisahito duḥkhasaukhye sahiṣṇurviśvāsī śāstravākye guruvacasi tathā, śraddhayā saṃyutaśca
ātmanyevātmavīkṣā niyataniratibhṛt sarvayogāṅgayukto
bhūyā bhūpāla ! bhūyo bhavabhavanasamucchedabodhodayāyam
1.13
āpātato jñātavedavedāṅkārtho'pakalmaṣaḥ
nityanaimittikaprāyaścittopāstiparo'si yat
1.14
nityānityavivekittā tava sadā mokṣe ca tīvrāspṛhā
vairāgyaṃ viṣaye tavāsti satataṃ śāntyādi ṣaṭkaṃ tathā
tena brahmavicāraṇe narapate ! manye 'dhikārī bhavān
tasmāt saṅga rusevanena satataṃ tatraiva yatnaṃ kriyāḥ
1.15
yugmam
vedārthānubhavena yajñavidhinā dānaistapaśvaryyayā
prāyaścittavidhānato vividiṣā jāteti manye tava
yasyā brahmavicāraṇāya yatase vittādisuktaiṣaṇaḥ
bhūyāt te nṛpa ! vedavākyajanitā brahmātmasākṣātkāraḥ
1.16
yathā śaktyā samyak prasṛtamapi caitanyamamalaṃ
guhāsthaṃ sadbhūtaṃ timiranikareṇāhatamiva
jahi tvaṃ vikṣepādvayaparamaśaktyā punaramuṃ
tataste caitanyaṃ hṛdayasadane saṃsphuratu tat
1.17
doṣānaśeṣānapahāya samyagbodhena jīvannapi mukta eva
prārabdhakarmakṣayataḥ parastādvidehakaivalyamavāpnuhi tvam
1.18
yāthārthyabodhena nivṛttamithyājñānasya doṣādivivarjitasya
ajanmanaste kramaśò'pravṛtterātyantikī duḥkhanivṛttirāstām
1.19
śānte svānte niśyānte tava vastutarāṃ sarvalokaikasākṣī
bhūyobhūyo'bhibhūyā ripukulanivahaṃ sarvadhāmaikadhāman !
pratyūhavyūharāśistava vilayamito yuddhayātrāsu bhūyād
bhūpe bhūpe'nurūpe bhavatu ca nitarāṃ te'nukampā sadaiva
1.20
sarvapratyayasaṅgatā nigaditā satsādhanairanvitā
liṅgāliṅgayutā vibhaktivacanairnityaṃ samudbhāsinī
sphoṭātmā prakṛtistvadīya hṛdaye nityaṃ jarīsṛbhyatāṃ
nityā brahmamayī vivarttajagatārmyātmanāmāśrayaḥ
1.21
prajāḥ prajāpāla ! piteva pāyā ghorādapāyājjagadekamānya !
samastavijñānavivarddhanārthaṃ lokānaśeṣāniha śiñcaya tvam
1.23
dharmeṣu cittaṃ ramatāṃ nirantaraṃ kukarmavṛtteśca nivarttatāṃ tava
prajāsu kalyāṇakarī hṛdantare vṛttistvadīyā satataṃ virājatām22
mādhuryādiguṇairjuṣāṃ suvacasāṃ rītyādisaṃśobhināṃ
sarvālaṅkṛtiśālināṃ kalayase samyak rasāsvādanam
satkāvyārthavibhāvanekanipuṇaḥ prājño'si tenāhyāhaṃ
kīrtiṃ sūtaguṇādivarṇanavidhau jātaspṛhotkaṇṭhitaḥ
1.24
yāvadyasya matirvidhāvati paraṃ tāvaddhi tenodyate
niḥsīme bhavatī guṇāva iha prāntaṃ kathaṃ prāpnuyām
yāvantastu guṇā mama śrutigatāstāvanta evoditāḥ
kṣantavyaṃ kṣitipāla ! cāpalamidaṃ soḍhuḥ kṣamaivocitā
1.26
bahvo vidhātuḥ karuṇā prajāsu yayākṣarāṇīha sasṛtsasarja
yebhyo'kṣarebhyo hṛdayasya bhāvaḥ prakāśyate'nyasya vibodhanārtham 25
bhāvaṃ svātmaguhāśrayaṃ na parathā vedyaṃ parairvyañjayan
varṇastomamahānidhiṃvidhiruto lokopakārāya yat
tenaiva vyavahāriṇo vayamaho varṇeṣu sarve vathā
varṇāryastvamataśca varṇatulayā rājan ! puro lakṣyase
1.27
varṇyante viṣayā yaiste loke varṇā itīritāḥ
jñāteṣu teṣu varṇeṣu sārvajñyāt labdhavarṇatā
1.28
kṣārātmakaṃ duḥkhamitīha loke viṣṇuryathākārapadābhidheyaḥ
lokasya duḥkhagrahaṇāt tvameva rājaṃstathākārapadena vācyaḥ
1.29
kaṃ sukhaṃ hi kurute prajāpatistena tasya viditā kakāratā
sarvalokasukhakāratā yatastvayyatastava kakāratā matā
1.30
ato'si varṇādiranādyavarṇo
vargottamaścādimavargakūpaḥ
tatohi loke manujendra ! citraṃ
sarve virodhāstvayi nāpramātāḥ
1.31
praṇayase yena samastalokaistenaiva loke praṇavo'si rājan !
dharmārthakāmanrayatanaparatvāt vayyeva mūrttirbhavataścakāsti
1.32
śāsanāt sarvalokānāṃ śāstrarūpo'si bhūpate !
sarvasthiterddhāraṇācca dharma ityabhidhīyase
1.33
sarvaloke rājamānaḥ prakṛtīścāpi rañjayan
saṅgatārthaṃ rājaśabdaṃ bibhrat lokeṣu viśrutaḥ
1.34
yaśaḥstome some tava samudite bhūmivalaye
tamovṛndaṃ sthānaṃ kvacidapi yadā nāpa nṛpate !
tadā bhrāmaṃ bhrāmaṃ viyati hatalakṣyaṃ gatamadastamorūpeṇaiva sthitamiti sudhā jyotiṣakathā
1.35
satkīrttipūrttinivahena dharātale taṃ
varṇāntarāpaharaṇāt dhavalīkṛte'smin
varṇeṣu bhedarahitā iha sarvalokāḥ
citraṃ tvadīyaviṣaye nṛpa ! varṇabhedaḥ
1.36
tvadīyakīrttyā sitayā nṛpāla !
sarveṣu varṇeṣu nivāriteṣu
citraṃ tvadīye viṣaye samantāt
sarve'pi lokāḥ kila labdhavarṇāḥ
1.37
kundendusundararucā tava kīrttipūrtyā
dhvastaṃ guhāsthamapi yat tama etadetya
vyomāpi tadbhayavaśāt kila kīrttibandhuṃ
candraṃ samāśritamado na vidhau kalaṅkaḥ
1.38
bhūmaṇḍalādapahṛtā yaśasendunā yā
tasyāpakārakaraṇāya kṛtodyamā te
tadvandhucandramanaghaṃ grasatīva roṣāt
rāhucchalena kila bhūpa! tamastatiḥ sā
1.39
viśvarūpaparicintayāniśaṃ viśvarūpadharatāmupeyivān
yo hi yatra mana ādade ciraṃ tena tasya kila rūpamāpyate
1.40
viśvātmako'pi yatase kamalodayārthaṃ
lokeṣu dharmajananāt tamaso nirāsāt
tejaḥsahasranilayo jagatāṃ patiśca
āsvāṃśca no kharakaraḥ prathitaḥ pṛthivyām
1.41
kalayan sakalāḥ kalāḥ sadā
racayan kaumudasudvijṛmbhaṇam
dvijarājo'si kalaṅkabhāgitāṃ
na ca doṣākaratāñca nāśritaḥ
1.42
bhūminandanāṃ vibhrat raktāṅgatvañca dhārayan
saṅgakho'pi mahīpāla ! vakratvaṃ na samāśritaḥ
1.43
dvijavaragaṇarājaṃ nandayan saumyamūrttiḥ
prathitabudhasamākhyo rohiṇīnandamaśca
narapatitilakastvaṃ rājaputratvamāptaḥ
kharatarakarayogaṃ nāśritastvaṃ kadācit
1.44
girāmyatirjiṣṇumataḥ kacanvitastārāpatiścitaśikhaṇḍibhūṣitaḥ
gurū niyantāśramavṛttiśikṣaṇāt
paraṃ na cārvākamatapravarttakaḥ
1.45
kaviśva kāvyaprathayāt sadā tvaṃ
nītyādiśāstreṣu ca pāradṛśvā
sadodayaste bhuvi tīgmatejaḥsamparkatā nāsti manāk kadācit
1.46
prāṇihiṃsābhayeneva padbhyāṃ mandaṃ caran bhuvi
śanaiścaro'si mitrasya nandanāt krūratā na te
1.47
chāyayā bhūmimāśritya candrārkau tejasā grasan
rāhutvaṃ prāptavān rājan ! na cāgutvamavāptavān
1.48
vairivyūhavināśanāya jagatāmutpātaketurbhavān
krāntau khecaragāstvadīyavaśagāstenāsi ghāto mataḥ
citvāṃste śataśaḥ śikhāḥ samuditā buddheśca vīryyasya ca
jāne nāsurayoniraṅgatamidaṃ lokeṣu tad vismṛtam
1.46-2
vighnānāṃ vāraṇālloke gaṇarājatvamāgataḥ
tava no rāmavairitvaṃ dāne na vāraṇāsyatā
1.50
bhavān śaktidharaḥ sākṣāt senānītvamupāgataḥ
sukumāro mahīpāla ! na ca prāptaḥ kumāratām
1.51
vibhūtibhūṣito bhūpa ! tārāmāryakṛtekṣaṇaḥ
gāmāśritya śivo bhūtvā na prāptaḥ kāmavairāitām
1.52
vidvanmānasa haṃsavāsa nirato vāṇyā ca kaṇṭhe śrito
haste sākṣakamaṇḍalurnarapate ! sūtraṃ ca bibhrad gale
vedānadhyayanādibhirbahujayañśvaiścatubhirmukhaiḥ
tvaṃ brahmatvamupāgato'pi arasā nākrānta ityadbhutam
1.53
nityaṃ satvasamāśrito dvijagatirlakṣmīpatirbhūtate !
devānāṃ hitakṛtsatāṃ gatiraho vaikuṇṭhavāsāśritaḥ
golokaikavibhūṣaṇaṃ ca śaraṇaṃ bhaktasya kāmaprasūviṣṇustvaṃ balidāsatāṃ na ca gato jāne'ticitraṃ mahat
1.54
dharmeṇa rājase yasmāt tataste dharmarājatā
prajāsu daṇḍadharatā sammatā na tu kālatā
1.55
strīdaḥ puṇyajaneśvaraśca nṛpate ! bhūteśabandhustathā
jāto'pi prathitaḥ kuverapadabhāk naivāsi citraṃ hi tat
pāśākhyo nṛpa ! vāhinīpatiratho paścāddigīśo'pi yat
taccitraṃ na ca vāruṇīmadhigato no vā jaḍeśo bhavān
1.56
jāne śuddhasataṅgajādhipatitāṃ jīve ca te gauravaṃ
svargevāsisalokatāṃ narapate ! lokādhipatyaṃ tathā
śāstreṣu prathitaṃ sahasranayanatvañceti sūkṣmekṣaṇāt
paurastyeṣu samādaro na ca tavetyetaddhi citraṃ mahat
1.57
mitrodayāya yatase satataṃ purastāt
tatsthalokanivahāṃstvayi rāgayuktān
muktānyadeśanikareṣu vasuprado'bhūḥ
paurastyavāsiṣu kathaṃ na vasupracāraḥ
1.58
girīśasevanānmūrdhnā vartmatrayavibhūṣaṇāt
gaṅgātvamāśrito bhūpa ! nimnagatvaṃ na cāśritaḥ
1.59
rāmakṛṣṇāsevanena gaṅgāsaṅgamanena ca
mitrapriyatvād yamunābhāve'pi tava śuddhatā
1.60
suśucinaṃ tu sarvabhakṣakī
dvijarājo na kalaṅkabhūṣitaḥ
dhanado'pi kuveratāṃ tyajan
kamaleśo'pi na vā janārdanaḥ
1.61
kuśāsanarato'pi tvaṃ kuśāsanavivarjitaḥ
dānavārisevako'pi dānavārivivarjakaḥ
1.62
kalayasi kalimalanāśaṃ bhajasi ca jagadāvāsam
calayasi vinatatrāsaṃ racayasi nṛpa ! suravāsam
1.63
nānātīrthasamāśrayo dvijakule nārādhito bhūyasā
śaśvat saurabhaśālināṃ sumanasāmullāsahetustathā
gambhīro'tidurāsado'hitajuṣāṃ padmaikabhūmirravān
manye ko'pi jalāśayo'si mahatāṃ tāpasya saṃśāntaye
1.64
śaṅkhacakraparicihnitaḥ kare
pādayordhvajasukhādilāñchitaḥ
mālayā vanajayā ca śobhito
vaiṣṇavāṅgamakhilaṃ tvamāśritaḥ
1.65
sarveṣāṃ tāpanāśāya dakṣiṇo malayācalaḥ
kathaṃ na mayi dākṣiṇyaṃ kuryyādāmaṃtranaṃ mama
1.66
tvaṃ dānavāriparisevanamātrakarmā
nityādikarmasu tayā hyatyadānadharmā
lokādirakṣaṇavidhau kṛtadharmavarmā
dānādināśritajane kṛtadevaśarmā
1.67
ujjṛmbhate hi sarasāṃ kamalodayārthaṃ
bhāsvān diveti viditaṃ nṛpa ! lokamadhye
tvaṃ sarvvadā tu jagatāṃ kila sarvvadānādujjṛmbhase narapate ! kamalodayārtham
1.68
udayenaiva savitā jagaddharmmapravarttakaḥ
arddhodaye'si nṛpate ! sarvadharmmapravarttakaḥ
1.69
śaśvat śruto'si manasā pariśīlito'si
dhyānena mudritadṛśā ca vilokito'si
tasmāttu te paricayo mayi varttate'dya
tvayyeva me paricayāya mamaiṣa yatnaḥ
1.70
tava guṇanakarāntaṃ naiva gantuṃ samarthā
vayamiti viratāḥ sma śrāntiyogācca rājan !
kalayasi guṇaleśaṃ doṣajālaṃ jahāsi
guṇigaṇaguṇaleśādāśutoṣo bhavān yat
1.71
guṇānāmādhāre guṇijanaguṇagrāhakavare
dayāsāre pāre vacanamanuvarṇaikanilaye
mamaiṣā vijñaptirnayanapadavīmetya sahasā
sadā sānandaṃ taṃ viracayatu nityaṃ ramayatu
1.72
praśastipatrikā yatnāt śrītārānāthaśarmaṇā
dvijena racitā tubhyaṃ nṛpasyāstu ciraṃ śivam