Alivilasisamlapa 1
Alivilāsisaṃlāpa 1
- Language
- Sanskrit
1.1-2
a̱livilāsisaṃlāpo
nāma
khaṇḍakāvyam
vidyā vidyata eva yatra satataṃ, vedyo na yo rāgiṇāṃ,
yaṃ vaidyaṃ manasā prapadya viṣayavyāleṣvabhīkā budhāḥ
vedāśeṣavicārasīmavilasatsiddhāntabhūmiḥ sa me
vidyutya dyatu hṛdyavadyamakhilaṃ śrīvaidyanāthaḥ śivaḥ
1.2
vaiṣayikabrahmavidoḥ pūrvottarapakṣaśikṣaṇe dākṣyam
vyaktyā vivektukāmairhṛśyo 'sāvalivilāsisaṃlāpaḥ
1.3
kadā cidāsannataṃbhe vasante rasāṃlasālābhimukho'pyalolaḥ
sarojinīsauhṛdaniḥspṛho'lirvilāsinā sasmitamevamūce
1.4
"sakhe ! himānīhatihīnaśobhāṃ purā ciraṃ coritacittavṛttum
upasthitāmodarasaprasārāṃ sarojinīṃ samprati māvamaṃsthāḥ
1.5
anekadhāmāghaviśālakundalatāparāgasthagitātmarūpaḥ
prabhātamārabhya nirastamānaṃ madhūni sampādya yayā ''dṛto'si
1.6
sahasravasvāgamaramyarūpā sahāsavaktraiva raviṃ pratārya
nisargalole tvayi sādarā yā niśāmaśeṣāmupagūhya reme
1.7
vasantamārabhya śaranniśāntaṃ tvadīyasaṅgītakamātralubdhā
mudā bhruvantaṃ parirakṣya hṛṣṭā rasārpaṇe yā praṇayaṃ dadhāti
1.8
tvamalpakālaṃ sumanodhṛtāyāṃ mamlānakāntyāṃ navamallikāyām
ciropabhogakṣamamyarūpa yāṃ prāpya citte na viṣādameṣi ?
1.9
guṇauvalīpūrṇatamāntaraṅgāṃ yāmutsukāṃ tvadviraheṇa nūnam
dūrāṃgataḥ stokarasaiṃkagītivinidranetrāṃ ramayanavopsīḥ
1.11
svabhāvasiddhāttuladaṇḍakośāṃ bhavantamāliṅgya niśāṃ nayantī
milinda ! manye gaॅjamīlikāniryā raujato naiva manāg bibheti 10
alaṃ taptyutkaṭahaum̐ nidāghe 'pyanāratābhugnamṛṇālabāhuḥ
tvayā samaṃ yā sarasīṃ vigāhya vyātyukṣikāṃ nirvṛtaye tanoti
1.12
dineśamabhrāntanilīnamūrti dṛṣṭvā 'pi jālāpadupaiṣyatīti
acintayantī bhavadekasaṅgāt paṅke'pi vāsaṃ bahu manyate sma !
1.13
calasya te rāgaparīkṣaṇāya varṣāsu śaśvatkapaṭāvṛtāṅgī
mālatyupete tvayi yā saraugā ''praśasyamānā tanimānameti
1.14
kalāpikekākṣarayugmasūcyaṃ “tvaṃ ketakīkāmuka” ityaniṣṭam
śrutveva yā jīvitanirapekṣā varṣāsu vāpīṣu tanuñjahāti
1.15
śaradyaśaṅkaṃ bhavatā vihartuṃ sandhyātamaḥsaṃhaticandrikāsu
raktotpalendīvarapuṇḍarīkarūpairabhīsārarasaṃ vyanakti
1.16
himartuduḥsparśasamīranīra samparkabhītyā bhavatoñjhitā kim ?
naive'pamāne'pyadhṛtātikaṣṭā sāpatrapātaṅkamapi prasehe
1.17
asoḍhabhāvatkaviyogaduḥkhā bhavāntare tvāmadhigantukāmā
asāvaviśrāntapatattuṣāratuṣānale dehamaho ahauṣīt !
1.19
ityacchalāviṣkṛtabhaktibhāvāṃ pratikṣaṇaṃ samprati sambhṛtābhām
sarojinīṃ muñcasi cenmadāndha ! milinda ! nūnaṃ bhṛśanirghṛṇo 'si
ananyasādhāraṇasaukumāryasaundaryasaurabhyasamaṣṭibhūmiḥ
sarojinī kutra ? malīmasānyapuṣṭapriyā cūtalatā ca kutra ?
1.20
priyān vicetuṃ vipinaṃ gatānāṃ śucākulānāṃ pathikāṅganānām
dṛśorvikīryāyatuladhūlimuṣṭīrasau hi pāpāni samucinoti
1.21
sapallavāntāntavanopayuktāmainarhapuṣpāvasarābhisārām
śritāṃ susamparbharavaṃśakuntaiścirāttatāruṇyaphalāmimāṃ dhik !
1.22
vayasyaśīte rucire 'tiyāte prakāmavṛddhāvalivalgitānām
nivāsatāmātmani manyamānā kathaṃ na sā samprati lajjate sma?
1.25
iti svakāmitvaguṇānurūpaśloktivaicitryacamatkṛtārtham
vilāsinaṃ vākcaturaṃ vicintya taṃ vyaṅgyabhaṅgyaiva jagāda bhṛṅgaḥ
“gatau bhramaṃ nāpavadanti santaḥ kintvīkṣyate te manasi bhramo 'yam
ato 'nugṛhyopadiśāmi yattat tvayā 'vadhānena ciraṃ vibhāvyam
aye vilāsin! na hi vidyate me rasālasāle 'bhiniveśaleśaḥ
asaktacetā janakānanodyatsarvāgamotthaṃ rasamādriye 'ham
1.26
nirantaraṃ mādhavairamyaśobhānavāvatārastutikḷptagītiḥ
svavarṣmaṇā viṣṇupadāvalambī yāyāvaro 'raṇyacaro dvijo 'ham
1.27
suhṛdgandhāt sumanassamūhāt samastadoṣajñacirapraśastam
rasaṃ rasāyāṃ madhuraṃrjanāya dātuṃ na dūṣyo mama pakṣapātaḥ
1.28
anyāvirodhena sumeṣu sāraṃ śrameṇa sampādya vimuktabhogaḥ
girauvaddannirvṛtaye prakāśya bhūtopakṛtyai bhuvi paryaṭāmi
1.29
na vājapeyādvi ramāmi nityaṃ na pauṇḍarīkādathavā saṃvāccai
svayām̐gamālāsatatapravṛttyā dhruvā hi maskarmasum̐khopalabdhiḥ
1.30
mayā kiloccāvacapārthivām̐nāṃmaṃpīḍayā bhūtadayāpradhīnā
svaprāṇayātraikaphalā mumukṣūnavyāpitā mādhukarīha vṛttiḥ
1.31
alpo 'pi dehe mama nāsti rrāgo na kutra cidveṣamahaṃ vahāmi
sadaikarūpasthitikṛm̐ttamohaṃ haṃsāhvataṃ puṣkaraṃmāśrayāmi
1.32
jitendriyeṣvapyanuvarta̍mānaṃ traiguṇya̍metanmama pādamūle
ālokya māṃ dhāritakṛṣṇam̐rū̱paṃ sarvatragaṃ brahma viniścinu tvam
1.33
madīyarandhravicintanena kīṭo'pi madrūpamavindateti
brahmātmatāvyañjananiḥsapanā laukaprasiddhā hi mama praśastiḥ
1.34
strībhāvasambhāvanayā latāsu taruṣvapi vyaktamanojaceṣṭe
alaṃ bhavatyātmanirūpaṇena viprastutaṃ prastutameva vakṣye
1.35
anekaśākhāmacurapracāranivāritasvāśritatīvratāpaiḥ
smarāndhabhāvād bhavatā rasālo latātvamāropya na nindanīyaḥ
1.36
akiñcanādikṣitipāntalokasādhāraṇasvāduphalopabhogaḥ
paropakāraikadhṛtāvatāraḥ stutyo mayopetya hi vastuto 'yam
1.38
nidāghakālātikarālahelimayūkhamālākulito 'tivelam
anviṣya hṛṣyannivasannamuṣya cchāyāsu viśrāmyati pānthasaṅghaḥ
kāntāsu kāntārapathena yāntīṣvatyantatāntāsu vasantakāle
niśāntaśīghrāptividhānahetoḥ piṣṭātmadhvanyayamucinoti
1.39
phalātibhāre 'pi nato vinīto 'vanopayuktaiḥ sahakārarājaḥ
tvayā sadāmodairasapradāyī tapyau na garhyastvatha vāriyuktyā
1.40
viruddhadurdarśanagāni hitvā 'phalāni tucchānyarthiyātranāni
suśrāvadhīryuccaphalābhilāpādamuṃ samantād bhajate dvijaughaiḥ
1.44
vicitravarṇojjvalaṃpatnaniryaddravaṃ svakaṇṭhe satataṃ nidhāya
antevasannasya vanāpriyo 'yaṃ dvijau girā 'śeṣagiro 'tiśete
atrāpatantyā sahitaḥ śuko 'pi śrutvā muhuḥ kokilamañjuloktīḥ
tṛptaḥ prakhaṇḍyaiva phalāni bhuñcan prakṣīṇabandho 'mumupāsasāda
mahāphalaṃ niścalabhām̐varamyaṃ vihāya mohātsahkāremanam
jalāśayānaṃ gūḍhapathena yāntyā 'nayā vratatyāgavinindayā 'lam
iyaṃ purā ghoranidāghataptaṃ pipāsayā 'vyakturavaṃ kṛśaṃ mām
svapāṇinā vātajavena toye nimajjayantī svaguṇaiścakarṣa
1.45
madoddhatairāvaṇahastapātairvane 'vanījeva nipīḍyamānā
vidaśya vidrāvya ca taṃ mayām̐'sau trātā yathāśakti jaṭāyuneva
1.46
sadāruṇollāsitapadmanetrā viśrāvya yā sārasaniṣṭhuroktīḥ
padānataṃ māṃ kaṭukaṇṭakāgraistutoda mādyaddṛḍhadā 'dayā'sau
1.47
iyaṃ muhurbāḍavajātairupestaiyārjitaśrīkasarojahastā
lobhād bhayādvā dvijarājaidṛṣṭernigūhati svaṃ dṛḍhabaddhamuṣṭiḥ
1.48
nigūḍhabhāvānniśi viprasūnau doṣaṇānuṣaṅgātsatataṃ vigītai
tapaiḥsahasyānavalokyairūpā mudaṃ vidhatte na sarojinī me
1.49
nirīkṣya paṅke patitom̐ sadāhaṃ hā hanta cakreṇam̐ vinā'jyamānām̐m
giropadiśthānirūmuddidhīrṣurvimohya martyām̐ madhunā nyabandhye
1.50
kaṣṭā 'tra pīḍām̐karapatrajātanipātajā mohavaśāddaśā me
sakośam̐bhūsaṅkaṭavāsaduḥkhaṃ soḍho mayā kesarasūcivedhaḥ
1.51
niśāṃ kathaṃ cid vyapanīya muktyai hariṃ smaran maunaviniścalāṅgaḥ
saroṣamasyā avamatya patyām̐ karairniśānte galahastito 'smi
1.52
tathā'vadhūtaṃ ca madena sārthaṃ vihāya mārgaṃ trapayā nivṛttam
sphuṭāravindadvayadattatālaṃ priyaṃvadaṃ māṃ sutarāṃ jahāsa
1.53
tathā'pyamuṣyāṃ bahumānavatyaum̐matyāhato 'sau jalarjā'valeti
upādiśaṃ yaddhitaverdaimaismanmanastato'jāyata bhūriduḥkham
1.54
sunīcakāsāram̐kule'psusūtom̐ divaiva kāmyā na mamābhigamyā
asārasaṃsārasamutsukom̐'sau vahatyakharvaṃ nibhṛtaṃ ca daṇḍam
1.55
tathā''ttagandho'pyaniṣedhya roṣaṃ tattvaṃ vadan majjulaguñjitena
kṛpāmapātre kṛtapāpamātrāṃ kartavyadṛṣṭyā viphalāmakārṣam
1.56
itthaṃ prayasyāpi ciraṃ mayā'syāṃ kadāpi nādṛśyata nityabodhaḥ
tadā''virāsīn manasā'prasahyo dine dine me'tulabhānutāpaiḥ
1.57
arthaikasatyād gatigītakīrtiḥ śuciśnam̐ muktām̐śanatāvratī cam̐
haṃsam̐ḥ prasaṅgād bahum̐rūpasampadyuto vimuktyai mama śīghramāgāt
1.58
kathaṃ parāgām̐kulitendriyeṇa sa mādṛśā'laṃ malinena dṛśyaḥ ?
tathā'pi satyena kṛtānutāpaṃ sa sarvasām̐kṣī vṛṇute miṣeṇa
1.60
tanuṃ vahan brahmam̐sarasvatīṣṭhāṃ dūre sthitaḥ kāmam̐manorathānām
bhāgyaikalabhyo vimalasvarūpo dayārdradṛṣṭiḥ saṃhasā''virāsīt
yadīyasaṅgena samānam̐saṃsyapūrṇasya toyena śaraddinaṃsya
prakarṣayogaḥ sarasaśca loke vede tu yogāṅgaimam̐dhuvratasya
1.63
tasmin samāgacchati satyayatnāt kṛtsnā'pi mṛtsnājanatā nitāntam
vismṛtya kāryāṇyakhilānyakasmādām̐kāśamārgārpitadṛṣṭirāsīt
ānandane nandanato'pi tasmin samāgate divyahiraṇyapakṣe
stabdhaḥ kṣaṇa svasvamano'nurūpaṃ nānāvidhaṃ bhāvamuvāha lokaḥ ||na nākaloke sthitirasya dṛṣṭā'svapne 'pi bhūmyāṃ kila na śrutā 'pi
āyātyayaṃ viṣṇupadādiheti kaścidviniścitya vipaścidūce
1.64
tiṣṭhet kathaṃ viṣṇupadaṃ sukhenai śūnye purāṇaśrutinirvivyādā
tadbrahmalokasthitirityathāsuṃ pratyabravītko 'pi budhābhimānī
1.65
aitihyamātraṃ śaraṇaṃ praviśya taṃ mānasādāgatamāha kaścit
kāvyeṣu viśvasya ca citrakūṭaigiāristhitiṃ tasya paro jagāda
1.66
anyo vilāsī nalabhīmakanyā'nyonyānurāgaikanidānamenam
ālocya kāntāṃgurumānabhaṅge dautyopayuktaṃ gaṇayāṃbabhūva
1.67
pratārito 'nyaḥ śaṭhagopakāntāpāntreṇa tulyadvipayodhareṇa
tadīyapārthakyavidhau kṣamo 'yaṃ grāhya ityāgrahato 'bhyadhāvat
1.68
lubdhaḥ paraḥ kāñcanapatramātre dyāvāpṛthivyoḥ pravitatya jālam
jighṛkṣurenaṃ sahasā vidārya yāte 'tra mūlakṣatitaḥ śuśoca
1.69
hā hetaraḥ svodarapūraṇāya dhṛtāmiṣaṃ svīyakaraṃ prasārya
jighāṃsurenaṃ paṭucañcukoṭīvikuṭṭitāṅgo dharaṇau papāta
1.70
evaṃvidhe paṇḍitapāmarāṇāṃ kolāhale sambhramataiḥ pravṛtte
nirviṇṇacetā nibhṛtaṃ nilīya prāpaṃ viviktaṃ pariṇāmadarśī
1.71
haṃso mahāmohahatān hasaṃstān nānāvidhābhirgatibhirnipīḍya
upetya māmeṣa bhayādrudantaṃ parīkṣamāṇaḥ kṣaṇamātramāsīt
1.72
attā nu māmeṣa madīyasattā ''yattā 'sya śaṅkā 'sya na yāti cittāt
mattānavaṃ tasya ca śaktimattā hṛttāpinī dhīrmama sampramattā
1.73
kiṃ prāptakālaṃ? kimu me hitaṃ syād? bhavetkadaitadbhavabhītibhaṅgaḥ?
prasādaye tāvadamuṃ, parastādastu svamaste yadalekhi vastu
1.74
asya prasādena vinā na mokṣastrātavya ātmā hyakhilairupāyaiḥ
itthaṃ vicārya svayamagrayāyī taṃ prāṇamaṃ prāṇamapekṣamāṇaḥ
1.78
muhurnamantaṃ śataśaḥ stuvantaṃ māmāpadantaṃ ciramarthayantam
prasannayā 'sāvanugṛhya dṛṣṭyā viśvāsamāpādayati sma citte
sthiraprasādatvamavekṣyaṃ tasya śaṅkākalaṅke manaso 'payāte
laulyena lālāṃṭikatāṃ vihāya jijñāsamāne mayi tasya tattvam
tvaṃ ko 'si? kaṃ draṣṭumihāgato 'si? pravartitaḥ kena? dadāsi kasmai?
kasmājjaniste? 'si ca kasya gṛhyaḥ? kasmiṃstvadāsthetyabhidhātukāme
hṛṣyannapīrṣyanniva sarvajīvabhāvaikavedī mama cāpalena
manāganādiṣṭamahārahasyapipṛcchiṣotthena babhūva maunī
1.80
mūko nvayaṃ? kiṃ vaktṛttireṣa? sādṛśyamātrānna viśaṅkyametat
āśvāsayatyatra manaḥprasādo mayā pratīkṣyo 'yamiti vyacinti
mamādhikālāpakadarthyamānaḥ samādhikālāpagame sa haṃsaḥ
muhurniṣedhanniva neti netītyavyaktamevopadideśa pūrvam
1.82
tanmūkabhāvaṃ manaso'vadhṛya pradakṣiṇīkṛtya punaḥ punastam
tadābhimukhyaṃ spṛhayan pranṛtyan prapañcayāmi sma pureva vācam
vanātsamāhṛtya ram̐sānabhīkṣṇaṃ samarpya bhaktyā mayi sevamāne
hṛdi prasanno 'pi sa gūḍhabhāvo niruttaraḥ kvā 'pi rayāt pratasthe
1.83
tadīyarūpekṣaṇamātralubdho vihāya gandhān vividhān rasāṃśca
śanaiḥ śanairanvagamaṃ, kathaṃ nu mando gatiṃ bindatu mādṛśo 'sya ?
1.84
apekṣamāṇaṃ sa ca māṃ dayālurvilambamāno vidhinopaॅninye
āhūya huṅkāraraveṇa mandaṃ mandākinītīramupājagāma
1.85
tadīyavīkṣākṣaja eva pakṣānvidhūya sarvān sahasotthiteṣu
dvijeṣum̐ padmāsananiścalāṅgaḥ kṣaṇaṃ viśaśrāma sa nau haṃsaḥ
1.86
pratyudgamenaiva kṛtādareṣu svābhyastanānāvividhonmukheṣu
teṣu prayāteṣu sa māṃ nirīkṣya tauraṃ svaraṃ sādhu rahasyuvāca
1.87
tenādimapraśnakṛtottaro 'haṃ vicārayan prācyanakāravām̐cam
jaganniṣedhātmavidhānatattvamam̐syāśayaṃ tanmananādbubudhye
1.89
vispaṣṭadṛṣṭasya kathaṃ niṣedho ? dṛśyaḥ kathaṃ vā bhavitā 'yamātmā ?
akṛtrimau vāk kathamapramāṇaṃ ? kathaṃ nu yāthārthyamihāvadhāryam ?
ityādidustarkasamīravegairvikṣipyamāṇo 'pi viruddhadikṣu
śraddhāya taddhāritavānamuṣya padairdvayaṃ mūrdhni mukhe 'pi cāham
1.91
tatra prasaṃjñānimilitaiḥ sapakṣairjalpannanalpaṃ śikhibhiḥ śukaiśca
siṣṇāsayā''yātabudhaiḥ svavācā madhyasthabhāve 'pi kṛtapraśaṃsaḥ
vipakṣamātaṅkahitaiṣu taddaṇḍamākramya madaṃ vilumpan
prāptārirājījayam̐patrayogānnirvādhasampannamartapracāraḥ
1.92
guroramuṣyātha surasravantyāḥ sthitvā 'nukūlaṃ suciraṃ niśamya
śrautaṃ pramodāvahatadvacāṃsi krameṇa yukto ''smi bahuśrameṇa
1.93
ayatnataḥ kalpatarūpanīte śataikratuprāpyaphale 'pi tarṣaḥ
yadā na me 'bhūt sa tadā saharṣo vabhāvanākāṅkṣitasannikarṣaḥ
1.94
kadā ciduḍḍīya viyatyakasmādvismāpitāśeṣapatatricetāḥ
māṃ maṇḍalākāragaticchalena diśaśvaretyādiśati sma haṃsaḥ
1.97
bhayaṃ dvitīyādbhavatīti yuktyā vyaṅktuṃ viviktasthitimīhamānaḥ
upāsyamāno 'pi mayā kadā ciccakrāṅgarājaḥ sa rayādayāsīt
tasya prasaṅgādviṣaye 'khile 'pi nyakkṛtya bhauvaṃ kṛtakṛtyabhāvam
prāpto 'smi tṛptau 'smi tameva nityaṃ svacchandacārī hṛdaye vahāmi
nitāntamṛdvī navamallikā vā sakaṇṭakā samprati ketakī vā
daivopapannā mama tulyarūpā rame na tasyāṃ na ca tāṃ tyajāmi
1.101
bhikṣārthamevopasarāmi sarvaṃ gāyāmi cārthoktamahaṃ svavācā
dināntalabdhāganiśāntavāsī niḥsaṅgraho muktadurāgraho 'smi
vilāsinā ''lasyavaśena gehavilāsinā kiṃ bhavatā vyaloki ?
ahantayā mohita ! yāhi dūraṃ, hā hanta yāmo hitakṛdviviktam
samānakāntācaraṇaprasāda nityodyamo yadyapi nāvabhinnaḥ
ayatnamekāntasukhe vibhedamathā ''vayora kiṃ vitathā tathā 'pi ?
nyasyan sam̐bhaṅgāni padāni śaṅke kauṭilyadoṣāt patitāsi pam̐ṅke
svapakṣam̐dākṣyena mamāniruddhā sarveṣu mārgeṣu gatirmatikṣva
1.103
apatrape 'pātravivodhanena, vyarthena kiṃ kāryamihāstyanena ?
tvaṃ gaccha yatrecchasi, veṣa eṣa tvāṃ vakṣyaho vaiṣayikaṃ viśeṣāt
nirantarāyainnavaco'ntarāyakārī vikārī na mato 'dhikārī
bhavān śamārīn mṛdamānanārīmukhānakhedaṃ hṛdi yaddadhāti